Кіріспе

Үндістандағы католик шіркеуінің тарихы мен рөліне шолу

Үндістандағы католик шіркеуі Рим папасының басшылығымен әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі болып табылады. Үндістанда 20 миллионнан астам католик бар, бұл жалпы халықтың шамамен 1,55% құрайды, және католик шіркеуі Үндістандағы ең ірі христиан шіркеуі болып есептеледі. Ватикан қаласының Үндістан үкіметі алдындағы өкіл елшісі – Үндістанға арналған апостольдық нунций. Киелі Тақтың Үндістандағы елшілікке ұқсас дипломатиялық миссиясы 1881 жылы Шығыс Үндістанға апостольдық делегация ретінде құрылды. 1948 жылы Папа Пий XII оны интернунциатура дәрежесіне, ал 1967 жылы Папа Павел VI толыққанды апостольдық нунциатураға көтерді. Архиепископ Леопольдо Жирелли – 2021 жылдың 13 наурызында Папа Франциск тағайындаған қазіргі апостольдық нунций. Нунциатура 50 C, Нити Марг, Чанакьяпури, Нью-Дели қаласында орналасқан.

Үндістандағы алғашқы мәсіхшілер

Христиан діні 52 жылы Томас елші Малабар жағалауындағы Музириске жеткенде, қазіргі Керала штатына жетті. Ол Үндістанның шығыс және батыс жағалауларында христиан дінін уағыздады. Бұл Сент-Томас христиандары Насрани деп аталады, бұл сирия тілінде "Назареттік Исаның ізбасарлары" деген мағынаны білдіреді. Кейіннен Үндістандағы христиан қауымы парсы епископтарының қарауына өтті. Тарихшылар бұл оқиға шамамен IV ғасырда болғанын есептейді. Осының нәтижесінде олар Шығыс Сирия литургиясын және Парсы дәстүрлерін мұра етті. Кейін, батыстан келген миссионерлер Үндістанға жеткенде, бұл қауымды Несториандыққа, яғни Мәсіхтің құдайлық және адамдық табиғатын бөліп қарастыратын ереске сенуші деп айыптады. Олар Үндістан және Қиыр Шығыстағы ең көне шіркеуді, епархияны және метрополиялық провинцияны құрды. VIII ғасырда Патриарх Ишояб III Үндістанның Шығыс Сирия епархиясын метрополиттік провинция деңгейіне көтерді. Рим папасы Иоанн Павел II-нің айтуынша, бұл қауым Шығыс Сирия шіркеуінің бір бөлігі болғанымен, әлемдік католик шіркеуімен байланысын ешқашан ашық түрде үзген емес. Бүгінде осы ерте христиан қауымының жалғасы Сиро-Малабар католик шіркеуінде сақталып қалған, ол Шығыс Сирия дәстүрлерін ұстанатын және Католик шіркеуімен бірлікте болатын Шығыс шіркеуі болып табылады.

Алғашқы миссионерлер

Иоанн Монте-Корвино 1307 жылы Пекинге прелат болу үшін Қытайға жіберілген францискан монахы. Ол 1291 жылы Персиядан теңіз арқылы Үндістанға, Мадрас аймағына немесе "Святой Фомы еліне" дейін сапар шекті. Сол жерде ол он үш ай бойы уағыз айтып, шамамен жүз адамды крещение рәсіміне қабылдады. Монте-Корвино 1291 жылдың желтоқсан айында (немесе 1292 жылы) үйіне хат жазды. Бұл Батыс Еуропалықтардың Коромадель жағалауы туралы жазған ең ерте және маңызды есептерінің бірі. Майлапурдан теңіз арқылы саяхат етіп, 1294 жылы Қытайға жетіп, астанасы "Камбалиехке" (қазіргі Бейжің) келді. 1321 жылы Порденонелік Одорик монах Үндістанға келді. Ол Малабар аймағына сапар шегіп, Пандараниде (Каликуттан солтүстікке қарай 20 шақырым жерде), Кранганорда және Куламда немесе Квилонда тоқтады. Содан кейін ол, көрінеу, Сейлонға және Мадрас маңындағы Майлапурдағы Святой Фома шіркеуіне барды. Ол Фоманың жерленген жерін тапқанын жазды. 1321-22 жылдары француз доминикан миссионері, әулие Джордан Катанус келді. Ол Римге, Үндістанның батыс жағалауындағы бір жерден, шейіт болған төрт монахты христиандық дәстүр бойынша жерлегенін хабарлады. Джордан 1329 жылы Шығыстың тамашалықтарын сипаттаған "Mirabilia" еңбегімен танымал: ол Үнді аймақтары мен христиандар, өнімдері, климаты, әдет-ғұрыптары, жануарлар мен өсімдіктер туралы ең толық мәліметтерді берді – тіпті Марко Полодан да жақсы. Колламдағы Килон епархиясы – Керала штатындағы Үндістандағы алғашқы Рим-католик епархиясы. Ол 9 тамыз 1329 жылы алғаш рет құрылып, 1 қыркүйек 1886 жылы қайта құрылды. 1329 жылы Папа Иоанн XXII (Авиньонда тұтқында болғанда) 9 тамыз 1329 жылғы "Romanus Pontifix" жарлығы арқылы Килонды Персиядағы Султания архиепархиясының қарауындағы бүкіл Үндістандағы алғашқы епархия ретінде бекітті. 21 тамыз 1329 жылы "Venerabili Fratri Jordano" атты жеке бұйрығымен сол Папа француз доминикан монахы Джордан Катанус де Северакты (OP) Килонның алғашқы епископы етіп тағайындады. (Папа Иоанн XXII-нің епископ Джордан Катанусқа (OP) және Килон епархиясына жіберген жарлықтары мен хаттарының көшірмелері епархиялық архивтерде сақталған). 1347 жылы Джованни де Мариньолли қазіргі Мадрас маңындағы Святой Фома шіркеуіне барды, содан кейін ол "Саба патшалығы" деп атаған жерге сапар шекті, оны Жазбалардағы Шебамен байланыстырды, бірақ көптеген ерекшеліктері бойынша бұл Жава болған сияқты. Еуропаға қайта оралатын жолда Малабарға қайтып келгенде, ол қатты дауылға тап болды. Тағы бір белгілі үнді саяхатшысы – Кранганордың діни қызметкері Жозеф. Ол 1490 жылы Вавилонға сапар шегіп, содан кейін Еуропаға жүзіп, Португалияға, Римге және Венецияға барып, кейін Үндістанға оралды. Ол өзінің саяхаттары туралы "Индиялық Жозефтің саяхаттары" атты кітап жазуға көмектесті, ол бүкіл Еуропаға кеңінен тарады.

Португалдықтардың келуі

1453 жылы Кіші Азиядағы христиандықтың бекінісі болған Константинопольдің Ислам дініндегі Осман империясына құлауы, Шығыс Рим империясының немесе Византия империясының соңына сызық салды және Еуропаның Азиямен құрлық арқылы сауда байланыстарын үзіп тастады. Христиан әлеміне тиген бұл ауыр соққы, еуропалықтарды теңіз арқылы шығысқа балама жолдар іздеуге және бұрыннан бар христиан елдерімен одақ құруға жетеледі. 15 ғасырдың соңында Малабар жағалауына жеткен португалдық теңіз саяхатшыларымен бірге, Үндістанға латын католик шіркеуін әкелген португал миссионерлері де келді. Олар Кераладағы Әулие Томас христиандарымен байланыс жасады, олар сол кезде Шығыс христиандық дәстүрлерін ұстанды және Шығыс шіркеуінің билігінде болды. 16 ғасырда Азиядағы дін тарату португалдық отаршылдық саясатымен тығыз байланысты болды. Рим папасы V Николай 1455 жылғы 8 қаңтарда Португалия королі Афонсу V-ге жазған Рим папасының бұйрығында (Romanus Pontifex), Португалия тажына жаңадан ашылған немесе бағындырылған барлық жерлерге билік ету құқығы берілді. Сонымен қатар, Азияда христиан дінін таратуға (қараңыз: "Падроадо") португалдықтар қамқорлық жасады. Әртүрлі ордендердің миссионерлері (францискандықтар, доминикандықтар, иезуиттер, августиндықтар және т.б.) португалдық биліктің күші сезілген жағалау аймақтарында шіркеулер салуға бірден кірісті. Үндістандағы португал миссионерлерінің тарихы 1498 жылғы 20 мамырда Кожикод маңындағы Каппадқа келген жаңа апостолдармен басталады. Португалдық саяхатшы Васко да Гама бұрыннан бар христиан елдерімен исламға қарсы одақ құруға тырысты. Португалия тажы үшін пайдалы дәмдеуіштер саудасы да тартымды болды. Ол және португал миссионерлері келгенде елде тек Малабардағы Әулие Томас христиандары болды, олар халықтың 2% -дан азын құрады және сол кезде Үндістандағы ең ірі христиан шіркеуі болды. Екінші экспедиция кезінде капитан Педро Альварес Кабрал басқаратын 13 кемеден және 18 діни қызметкерден тұратын португал флоты 1500 жылғы 26 қарашада Кочинге жетті. Кабрал тез арада Кочин раджасының құрметіне ие болды. Ол төрт діни қызметкерге Кочин және оның төңірегіндегі алғашқы христиан қауымдары арасында миссионерлік жұмыс жүргізуге рұқсат берді. Осылайша португал миссионерлері 1500 жылы португалдық миссияны құрды. Португалияның алғашқы вице-королі Дом Франсиско де Алмейда Кочи раджасынан екі шіркеу салуға рұқсат алды: Санта-Крус базиликасы (1505 жылы салынған) және Әулие Франциск шіркеуі (1506 жылы салынған). Бұл кезде тас және цементтен құрылған мұндай құрылыстар бұрыннан болған емес, себебі жергілікті халықтың ықыласы одан басқа патша сарайы немесе храм үшін ғана болды.

Шығыс әміршісі

XVI ғасырдың басында Шығыс Үндістанның барлық аймағы Лиссабон архиепископтығының билігінде болды. 1514 жылдың 12 маусымында Кочин, Гоа және Бомбей Бассейні Мадейрадағы жаңадан құрылған Фуншал діоцезінің шеңберінде миссионерлік қызметтің маңызды орталықтарына айналды. 1534 жылы Папа Павел III, *Quequem Reputamus* бұйрығы арқылы Фуншалды архиепископтыққа көтерді, ал Гоаны оның суфрагандық діоцезі етіп белгіледі, соның ішінде Үндістанның барлық аймағын Гоа діоцезіне қарастырды. Бұл Фуншалға суфрагандық епископтық құруға мүмкіндік берді, оның құзыреті Үміт мүйісінен Қытайға дейінгі барлық өткен және болашақ жаулап алынған жерлерге дейін жететін еді. Португалдық саяхатшылар 1523 жылы Ченнайға келді және Әулие Томас апостолының қабірінің үстіне Сантхоме шіркеуін салды, ол Ченнайдағы алғашқы шіркеу болды. 1545 жылы Әулие Франциск Ксавьер осы шіркеуге келді, Әулие Томас қабірінде дұға етті және Қытайға апостолдық сапарынан бұрын шамамен бір жыл бойы болды. Кейіннен 1606 жылы бұл шіркеу Папа Павел V-нің бұйрығымен, Португалия королінің өтініші бойынша Майлапурдың Әулие Томас діоцезінің ашылуымен собор мәртебесіне көтерілді. Собор шіркеуі 1896 жылы британдықтармен нео-готика стилінде қайта салынды. 1927 жылы Папа Пий XII оны базиликаға айналдырды. 1540 жылдары жаңадан құрылған Иса қоғамының миссионерлері Гоаға келді. Португалия үкіметі олардың жұмысын, сондай-ақ Гоадағы басқа діни ордендердің (Доминикан, Францискан және т.б.) жұмысын қолдады, олар 1510 жылы Португалияның Гоаны жаулап алуынан бері келіп отырды. Дінгерге өткен жергілікті гоалықтарға үкімет португал азаматтығын сыйлады. Сонымен қатар, Португалия инквизициясының салдарынан көптеген жаңа христиандар Португалиядан Үндістанға көшіп келді. Олардың көпшілігі крипто-иудейлер және крипто-мұсылмандар деп күдіктелді, яғни дінін өзгерткен, бірақ жасырын түрде ескі діндерін сақтайтын еврейлер мен мұсылмандар. Екеуі де христиандық сенімнің бірлігіне қауіп төндіретін факторлар деп есептелді. Әулие Франциск Ксавьер 1545 жылы Португалияның Иоан III-ге жазған хатында Гоа инквизициясын сұрады, бірақ трибунал тек 1560 жылы құрылды, ол шіркеуде бірқатар реформалар жасады және оны толығымен өзінің бақылауына алды. Синодтан кейін Менез Франциск Росты, СЖ-ны Әулие Томас христиандары үшін Ангамале архиепископтығының архиепискобы етіп тағайындады, бұл Гоа архиепископтығының тағы бір суфрагандық орынды құрды және Әулие Томас христиандарының латындылуы басталды, бұл Әулие Томас христиандарының (Шығыс Сирия дәстүрі) қалауына қарсы болды. Әулие Томас христиандары Папаның билігін мойындауға қысымға ұшырады және олардың көпшілігі ақырында католик дінін қабылдады, бірақ олардың бір бөлігі Батыс Сириялық обрядына көшті. Беттия христиандық миссиясының қамқоршысы – Махараджа Дхуруп Сингх, Хиндустанның Беттия патшалығының патшасы, ол Джузеппе Мария Берниниден науқас әйелін емдеуін сұрады және ол мұнда сәттілікке жетті. Беттия христиандық миссиясы Беттия раджаларының патшалық сарайының қамқорлығымен өркендеп, саны арта түсті. 1773 жылы иезуиттерді таратумен Үндістанда миссионерлік кеңею азайды, сонымен қатар Үндістандағы шіркеудің ішіндегі ұйымдарға қажеттілік туды. Бұл Римнің тікелей басқаруында болды, бұл португалдық миссионерлер мен Апостол арасында түсініспеушілікке әкелді. Шіркеу мен португалдық миссионерлер арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас 1838 жылы Киелі Тақ Крангакнур, Кочин және Майлапурдың үш суфрагандық діоцезінің құзыретін жойып, оны жақын жердегі Апостолдық викарийлерге берген кезде және бұрын Гоаның билігінде болған кейбір аумақтарға қатысты да солай істеген кезде шегіне жетті. Бұл бірлескен комитет Үндістандағы христиандардың бірігуіне мүмкіндік берді, ал британдық парламенттік делегациясының алдында "комитет мүшелері тәуелсіздікті бірауыздан қолдады және Үндістандағы қауымның болашағына толық сенім білдірді". Нәтижесінде Үндістандағы католиктердің қайырымдылық жұмыстары кең ауқымда жүргізілуде. Мысалы, португалдық Үндістанда Франциск Ксавьер және оның миссионерлік серіктері ауруларға рухани және физикалық көмек көрсету арқылы жергілікті қайырымдылық мекемелеріне көмектесуге ерекше көңіл бөлді, сондай-ақ басқа да мейірімділік істерін атқарды. Білім беру Үндістандағы шіркеу үшін соңғы жылдары басты басымдыққа айналды, католик мектептерінің шамамен 60% -ы ауылдық жерлерде орналасқан. XIX ғасырдың басында да католик мектептері кедейлерге көмек көрсетуге және олардың әл-ауқатын жақсартуға баса назар аударды. 2019 жылы 38 жастағы католик діни қызметкері Винит Джордж әкесі «Үндістанның үздік азаматы» атағына ие болды. Бұл атақ елдің солтүстігіндегі маргиналды топтармен жасаған жұмысына деген танымы болып табылады.