Танзаниядағы ежелгі Тоңгони қаласының қиратылыстары

Кіріспе

Танзанияның ұлттық тарихи орны

Тонгони қираған жерлері (суахили тілінде Магофу я кале я Тонгони) – Танзанияның Танга аймағындағы Танга ауданының Тонгони бөлімінде орналасқан XV ғасырдағы мешіт пен қырық қабірдің суахили тіліндегі қираған орындары. Танзаниядағы ең ірі және маңызды суахили орталығы – Пангени өзенінен солтүстікке қарай 25 шақырым жерде орналасқан Тонгони. Мтангата шығанағына көз тіреп, шамамен қырық тұрған қабір және "солтүстік" үлгідегі жұма мешіті бір гектардың үштен бірін алып жатыр. Аймақ тұрғындары осы жерде рухани түрде құлшылық етеді. Олар қайтыс болған туыстарын тарихи қабірлердің оңтүстігіне жерлейді. Бұл жер 4-5 ғасыр бұрын өзгеше болған. Бүгінде көзден тасада болғанымен, 15 ғасырда ол өркендеген және құрметті суахили сауда орталығы болған. Қираған орындарының көп бөлігі әлі ашылмаған. Бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тіркелген.

Сайт

Мухембодан солтүстікке қарай 40 шақырымнан астам жерде Килоле шығанағы орналасқан, онда Тонгони қираған жерлері шығанақтың оңтүстік-батыс жағындағы төменгі жартаста орналасқан. Шығанақты күшті муссонды желдерден мүйістер қорғайды. Жағалау мангр өсімдіктерімен жабылған. Тонгони, Мтангата ауылы және оның шамамен 3500 тұрғыны, олардың көпшілігі – маниок және кокос пальмасын өсіретін шаруалар мен балықшылар, шашыраңқы ағаштармен (баобаб, тамаринд және пальмалар) қоршалған. Шығанақ бойында, әсіресе Мтангатаның оңтүстік-шығысындағы Вумбаниде құмды топырақ басым. Жағалау әктас негізбен сипатталады, оның үстіне саз және сазды топырақ жабынған. Мтангатаға және шығысқа қарай мұхиттың шексіз кеңістігіне көрінетін плейстоцендік террасада, Зигуа, Диго және Ньямези (соңғылары жақында көшіп келгендер) деп өзін жариялағандарды қоса алғанда, ауыл тұрғындары жүгері мен көкөніс өсіреді және отын жинайды. Бұл жағалауда тұщы сулы көптеген құдықтар бар, олардың кейбіреулері жақында тұзды болып кетті. Солтүстікке қарай Садани елді мекені орналасқан.

Археологиялық табылған жерлер

Маңызды жаңалықтар қазықпен сынақ орнында табылды. Зерттеушілер ескі мешіттің солтүстігінде, оңтүстігінде және батысында көптеген артефакттарды тапты. Жергілікті ыдыстарда Суахили өнеріне тән әшекейлер, мысалы, ыдыс мойнының бойында немесе астындағы нүктелермен жасалған тесіктер мен мөрлер кездеседі. Басқа сынақ орнында 900 жылдан кейінгі TIW мәдениетіне тән балшықтан жасалған құбырдың сақинасы мен сынықтары табылды. Сонымен қатар, мешіттің батысындағы бір қазылымда тек жақын маңдағы тауларда ғана кездесетін гнейс тастан жасалған ұнтақ тас табылды. Мтангата мен Вумбани арасындағы жер беті ондаған моншақтармен және 18 ғасырдың соңына жататын бірнеше монетамен жабылған. Вумбанидегі жер асты сынағында үнді керамикасы, қытай келадоны, көк жасыл исламдық монохромды керамикасы, оралған және тартылған шыны моншақтардың сынықтары табылды. Зерттеушілер Тонгониде жергілікті өндірістегі 7000-ге жуық керамиканы тіркеген, оның 10,7%-ы диагностикалық белгілері бар. Бұл жиынтықтың ең жақсы мысалы – 3-бөлімнің 5-подбөлімі. Барлығы 328 диагностикалық үлгі табылды, оның ішінде 4 әшекейсіз негіз, 98 әшекейленген дене сынықтары, 115 әшекейленген жиектер және 112 әшекейсіз жиектер бар. Жергілікті керамиканың түсі әдетте қоңырдан қараға дейін ауысады (бірақ апельсин түсінің де бірнеше мысалдары бар). Ядросы құмды және әдетте қараңғы (қоңыр, қара немесе сұр) болады. Керамикалық материалдардың 24%-ы кварцтан тұрады. Сонымен қатар, топ моншақтар мен шетелдік керамика жинады. Соңғысы қазбадан алынған сынықтардың шамамен 1,2%-ын құрайды (n = 80). Бұл жерде бірнеше түрлі керамика бар, олардың көпшілігі көк жасыл исламдық монохромды керамикасы немесе басқа Таяу Шығыс үлгілері. Қытай келадоны және көк-ақ керамика да кеңінен қолданылған. Бұл керамика түрлері 14-17 ғасырларда жасалған. Сонымен қатар, жоғары қабаттарда 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басына жататын еуропалық керамика да табылды. Белгісіз материалдан жасалған ерекше тас, екі жылтыратылған қайрау тас, күл орнының айналасын жартылай қоршаған коралл сынықтары, көптеген әшекейленген жергілікті сынықтар, бір көк шыны моншақ, бір қырлы карнелианнан жасалған түтікше моншақ және острица тұқымы ерекше жаңалықтардың қатарында. Ғалымдар балықтың (Scaridae) жауырының сүйегінде адам бетінің кескіндемесін және сүйектен жасалған шаштық та тапты. Сонымен қатар, ащы линза, бірнеше үлкен қабықшалар (соның ішінде шомырттар), гнейс тастан жасалған ұнтақтау тасы, белгісіз қызыл дақ бар ұнтақтау/өткірлеу тасы, қоқыс шлагының үлкен бөлігі, сиыр омыртқасы, алты шыны моншақ, бір піл сүйегінен жасалған моншақ және екі острица тұқымы табылды. Мтангата халқы бұл жаңалықтардың емшінің немесе басқа да құрметті қоғам мүшесінің үйі болғанын болжайды. Кескіндеме салынған бет, бұрынғы Зигуа емшілері киген қырлы карнелиан моншақ және острица тұқымының барлығы қызықты мағынаға ие. Бұл артефакттардың барлығы Тонгониде 14-15 ғасырдың соңынан бастап 17 ғасырға дейін адамдар тұрғанын көрсетеді. Бұл уақыт шегі мешіттің түрімен және Читтик (1959) есебімен расталады. Бұл коллекция қазба жұмыстарының шағын бөлігі болғанымен, әртүрлі ыдыстардың пішіні, балық және балық емес сүйектер, балықтар мен нақты артефакт түрлерінің айырмашылықтары Тонгонидің уақыт өте келе өзгергенін көрсетеді. Тонгониде адамдар тұрған уақыттың көп бөлігінде адамдар негізгі коралл қираған жерлердің батысы мен солтүстік-батысында ватт және дабтан жасалған үйлерде тұрған.

Important discoveries were made in shovel test pits. The researchers found numerous artefacts to the north, south, and west of the old mosque. Typical Swahili ornamentation, such as punctures or stamps of dots along or below vessel necks, can be seen on local vessels. We discovered a clay pipe bowl and a sherd with affinities to later TIW (post 900 C. E.) in other STPs. Group D is a form of pottery with raised dots that is known from the East Usambara Mountains and dates to the middle to late second millennium C. E.

Additionally, one STP located west of the mosque produced a piece of gneiss grindstone, a raw material found only nearby mountains. Between Mtangata and Vumbani, the site surface is covered in dozens of beads and a few coins from the late eighteenth century. At Vumbani, a subsurface test turned up bits of Indian ceramics, Chinese celadon, blue green Islamic monochrome, and coiled and drawn glass beads. Researchers have documented about 7,000 locally produced ceramics in Tongoni, 10.7% of which are diagnoses. The entire assembly is best exemplified by Unit 3, Subunit 5 of the site. There are 328 diagnostics altogether, including 4 undecorated bases, 98 decorated body sherds, 115 adorned rims, and 112 undecorated rims. Local ceramics typically have a surface colour that ranges from brown to black (although there are a few orange instances). Cores are grittier and typically dark (brown, black, or grey). Ceramic materials contain 2 4% quartz temper. Additionally, the group gathered beads and foreign ceramics. The latter make up about 1.2% (n = 80) of the sherds that were excavated. There are several different sorts at the location, the majority of which being blue green Islamic monochromes or other Middle Eastern variants. Chinese celadons and blue and white are also widely used. The fourteenth to seventeenth centuries are when these pottery varieties were produced. Additionally, the higher strata contains a small number of European pottery from the late 18th to early 19th century. One unusual stone of unknown material, two smoothed sharpening stones, a group of coral fragments partially encircling an ash pit, huge local sherds (many decorated), one blue glass bead, one faceted carnelian tube bead, and an oyster nut seed are among the special discoveries. The scientists also discovered a little engraving of a human face on the jaw of a parrotfish (Family Scaridae) and a bone hairpin. An ash lens, several big shells, including conchs, a gneiss grinding stone, a grinding/sharpening stone with an unknown red stain, a sizable piece of slag, a cow vertebra, six glass beads, one ivory bead, and two oyster nut seeds. Collectively, the people of Mtangata came to the conclusion that such discoveries were the home of a healer or other reveered community members. The carved face , the faceted carnelian bead that Zigua healers have worn in the past, and the oyster nut seeds all have intriguing meanings. Together, these artefacts show that Tongoni was inhabited from the late fourteenth/early fifteenth century until the seventeenth century. This timeline is supported by the mosque type and the Chittick (1959) account. Even though this collection only represents a small portion of an excavation, differences in the character and abundance of various vessel forms, fish and non fish bones, shellfish, and particular artefact types show that Tongoni has changed over time. For the majority of the time that Tongoni was inhabited, people lived in wattle and daub houses to the west and northwest of the main coral ruins.

Тарих

Тонгони X ғасырда суахили халқы тарапынан Шығыс Африка жағалауындағы суахили қалаларының бір бөлігі ретінде құрылған. Суахили дәуірі (1250–1550 ж.б.) Үнді мұхитындағы аймақтық топтар мен қоғамдар арасындағы байланыстарды қамтамасыз етті, бірақ олар тым қарқынды болған жоқ. Суахилидің "Алтын ғасыры" (1250/1350–1550 ж.б., бірақ осы кезеңдегі ертерек ғасырлар ерекше маңызды) Солтүстік-Шығыс Танзаниядағы жағалаудағы тұрғындарға әсер етті, бірақ бұл әсер Оңтүстік Суахили жағалауындағы Килвада (1200–1350 ж.б. аралығында алтын саудасы гүлденген) немесе Кениядағы Момбаса мен Малиндидегіден кем болды. Осы дәуірдің соңында Тонгони және Танга аралындағы суахили ауылдары (Танга қаласының портында) да маңызды қалаларға айнала бастады. Момбаса айтарлықтай күшке ие болды. Тонгонидің солтүстік көршісі Момбасадан шет елдік басқыншылармен, португалдармен одақтасып, уақытша қашып құтылу мүмкіндігіне ие болған болуы мүмкін. Португал теңізшісі Васко да Гама 1498 жылдың сәуір айында Тонгониге алғаш рет келді. Ол жергілікті апельсиндердің Португалиядағылардан жақсырақ екенін айтты. Ол келесі жылы қайтадан келіп, Тонгониде он бес күн өткізді. Пагани өзені аймағындағы Тонгони сияқты төменгі жатқан суахили қоныстарындағы қазбалар мен зерттеулер кезінде шыны мұқабалар және Орта Шығыс ыдыстары сияқты шетелдік заттар табылды. Осы ертедегі TIW артефактілері мен үлгілері аймақтағы суахили қоныстары біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында, ең болмағанда 1250 ж.б. пайда болғанын көрсетеді. Өзен бойындағы ауыл тұрғындары өндірген тауарлардың көп бөлігі жергілікті тұрғындар тарапынан қолданылды. Кумбамтонидегі (52а-орында) мұқабалардың көпшілігі (80%, n = 55) Мухембо мен Тонгониден айырмашылығы, шыныдан емес, теңіз моллюскілерінің қабығынан жасалған. Керамикалық және тас мұқабаларды өңдеу құралдары Мухембо мен Тонгониге қарағанда өзен бойында жиі кездеседі. Суахили ыдыстарын өзен жағасындағы тұрғындар Усамбара тауларынан алынған графитпен (мысалы, Кумбамтони, 52а-орында, 2-қазба бөлімі) безендірген. 1550 жылдан кейін Суахили жағалауындағы жағдай өзгерді. Момбасадан айырмашылығы, Үнді мұхитының батысындағы жағалау қауымдастықтарының көпшілігі халықтың азаюына, ықпалының төмендеуіне, тіпті толық құлдырауына ұшырады. 1600 ж.б. және 1850 ж.б. аралығында Суахилиден кейінгі және Суахилиден кейінгі кезеңдердегі керамика қоныстарда кеңінен қолданылды. Панганидегі осы кезеңдердің ең ертеңі шашыраңқы қоныстанумен сипатталды. Сауалнама кезінде тек Суахилиден кейінгі мазмұны бар қоныстар бұрынғы Суахили қоныстарынан қарағанда айтарлықтай кішкентай болды. Керісінше, көбінесе Суахили артефактілері бар қоныстардан табылған заттар Суахилиден кейінгі қалдықтардың шағын бөлігін ғана құрайды. 1550 жылдан кейін Мухембо сияқты үлкен қауымдар жағалау тұрғындарын өздеріне тартты. Осы түсіндірме Кумбамтони және 52а-орындағы Пангани өзеніне жақын қоныстарда моллюскілерді тұтынудың азаюын, бірақ Мухембо сияқты үлкен қалдықтары бар үлкен қоныстарда оның көбеюін, сондай-ақ түрлердің әртүрлілігінің төмендеуін түсіндіреді. Үлкен қоныстарда моллюскілерді тұтынудың артуы әсіресе коралл құрылымдарынан тыс жерлерде байқалды (Мухембо, 1 және 2 қазбалар; Тонгони, 2 және 3 қазбалар). Мұсылман дінінің қатаң талаптарына сәйкес, моллюскілерді тұтынуға тыйым салынған. Сондықтан соңғы 750 жылдағы моллюскілерді тұтыну үрдісі 1250–1550 жылдар аралығында ауылдарда өмір сүрген мұсылман емес африкалықтардың көпшілігі Суахили дәуірінен кейінгі кезеңде үлкен қоныстардың аз маңызды аймақтарына көшіп кеткенін көрсетеді. Тонгони қауымы 1500 жылдан бастап жағалауда орын алған тез өзгерістерге бейімделуге тырысты, соның ішінде "Кіші мұз дәуірі" (1500–1750) кезінде климаттың өзгеруі, португалдардың шабуылдары және ішкі аймақтағы ресурстар мен билік үшін күрес. Бұл аймақтағы бірегей артефакттер мен моллюскілерді тұтынудың жоғары деңгейі жергілікті тұрғындардың өмір салтын өзгертуге және өмір сүру механизмдерін дамытуға тырысқанын көрсетеді (мысалы, Тонгони, 3-қазба, 5–7 деңгейлер). Осы кезеңдегі ішкі аймақтың керамика үлгілерін жағалау бойындағы қоныстардан, соның ішінде D тобынан (Тонгониде, 2-қазба бөлімінен) және батыс Танзаниядан келген рулеткалы дәстүрден табуға болады. Осы және басқа да айқын белгілер топтар арасындағы және жағалаудағы байланыстың күшеюін көрсетеді. 3-қазба бөлімінен (Тонгониде) табылған заттар емшінің үйіне жататындығы туралы болжамды қырлы карнелиан мұқабалары, бетке салынған сурет, острица тұқымы, толық конх қабықтары және басқа да ерекше табылған заттар (мысалы, қырқылаған тас) қолдайды. Квеме тұқымдары ішкі аймақ пен өзен жағалауымен байланысты, бұл жағалаудағы көптеген емдік дәстүрлердегі географиялық байланыстарды көрсетеді. Ішкі аймақтағы қоныстар да емдік дәстүрлердің белгілерін көрсетеді. Мұндай әдеттер Үнді мұхиты мен Африканың ішкі аймақтарының мәдениеттеріне байланысты. Жағалаудағы емдік дәстүрлердің кейбір аспектілері мыңдаған жылдарға барып тоқтаса да, 1550 жылдан кейін туған шиеленістер емдік және болжау ісінің маңыздылығын арттырған болуы мүмкін. 19 ғасырда құлдар мен азудың әлемдік саудасы, сондай-ақ Оман (және Еуропа) плантациялық шаруашылығының ықпалы бұрынғы кезеңдердегі қысымды күшейтті. Адамдар Пангани қаласының жанындағы шағын елді мекендерге қашқан, ол отарлық кезеңде әкімшілік орталық болып табылды. Гомберодағы жаңа шыны мұқабалардың көптеген түрлері және Үндістан, Қытай және Еуропадан келген ыдыстардың көптігі шетелдік қатысудың күшеюін көрсетеді. Гомберо және Танзанияның Солтүстік-Шығыс жағалауындағы басқа да жерлердегі (мысалы, Тонгони, 3-қазба және Мтакани, 51а-орында, 1-қазба бөлімі) тұрғындар соңғы ғасырларда жиі батқа шаңғыларын жеген, мүмкін, азық-түлік жетіспеушілігінен (және халықтың өсуінен) туындаған. Балама ретінде, плантациялық құлдық жергілікті азық-түлік өндірісіне кедеріл келтірген және/немесе қол жетімді нұсқауларды азайтқан болуы мүмкін (мысалы, аң аулау). Тұрғындар күбі тәрізді ыдыстарды (тәуелді, шектеулі ыдыстар) күріш және көкөністерін дайындау үшін қолданды. Осы жағдайларда жұмыс істейтін суахили тілінде сөйлейтін әулеттер өздерін ішкі аймақтың "кәпірлерінен" (мұсылман емес) бөліп көрсету үшін мәдениет пен экономикадағы өзгерістерге ықпал етті, әсіресе шетелдік текті туралы әңгімелерді асыра көрсету арқылы.

Tongoni was established around the tenth century by Swahili residents as part of the Swahili city states dotted along the East African coast. The Swahili period (1250–1550 C. E.) saw connections between regional groups and societies in the Indian Ocean, however they were only moderately intense. Thus, the "Golden Age" of the Swahili (1250/1350 1550 C. E., but especially the earlier centuries within this range) influenced littoral settlers in northeastern Tanzania, although not nearly to the extent felt at Kilwa on the southern Swahili coast (where the gold trade flourished 1200 1350 C. E.) or at Mombasa and Malindi in Kenya. Late in this era, Tongoni and Swahili villages on Tanga Island (in the harbour of Tanga Town) also began to grow into prominent towns. Mombasa in particular developed into a significant power. Tongoni may have had the chance to escape Mombasa, its northern neighbour, for a while by an eventual alliance with foreign invaders, the Portuguese. Vasco da Gama, the Portuguese sailor, first visited Tongoni in April 1498. He had the opportunity to eat the local oranges, which he said were better than those available in Portugal. He made a second visit the following year, and spent fifteen days in Tongoni. Foreign objects were discovered during inspections and excavations in low lying Swahili sites like Tongoni along the Pangani River region, including glass beads and early Middle Eastern pottery like hatched sgraffiato. These early TIW artefacts and specimens indicate that Swahili sites in the region developed somewhere in the first millennium C. E., most likely by 1250 C. E. Investigations have shown that the sites upriver (such Kumbamtoni, Site 52a) were really created before Muhembo (Site 37 in Survey Unit 4) and Tongoni. The majority of the commodities that the villagers along the river produced were used locally. The majority (80%, n = 44 of 55) of the beads at Kumbamtoni (Site 52a) are fashioned of marine mollusk shell, not glass, in contrast to Muhembo and Tongoni. Ceramic and stone bead grinders are more common along the river than at Muhembo and Tongoni, where they are much less common. Swahili bowls were also decorated by riverine inhabitants using graphite from the Usambara Mountains (e. g., Kumbamtoni, Site 52a, Excavation Unit 2). The situation along the Swahili coast changed after 1550 C. E. Unlike Mombasa, the majority of coastal communities in the western Indian Ocean experienced a decline in population, influence, or even total collapse. By 1600 CE and 1850 CE, respectively, ceramics from the Post Swahili and Post Post Swahili periods were widely used in settlements. The earliest of these times at Pangani were characterised by diffuse habitation. Sites found during the survey with only Post Swahili content are noticeably smaller than those from previous Swahili times. Instead, findings from sites with mostly Swahili artefacts only make up a small portion of Post Swahili remains. Larger communities like Muhembo attracted coastal residents after 1550 C. E. This explanation explains why shellfish intake declined at sites near the Pangani River, such as Kumbamtoni and Site 52a, but increased at bigger sites with massive remains, such as Muhembo, along with a consequent decline in species variety. The increase in shellfish consumption at big sites was especially noticeable outside of coral structures (Muhembo, excavation units 1 and 2; Tongoni, excavation units 2 and 3). Shellfish is forbidden for orthodox Muslims. Therefore, patterns in shellfish consumption over the past 750 years reveal that many non Muslim Africans who were living in the countryside between 1250 and 1550 C. E. eventually moved to less monumental areas of larger locations during the Post Swahili era. The Tongoni community made an effort to adapt to the fast changes that occurred on the coast starting in 1500 C. E., including climate changes during the "Little Ice Age" (1500–1750), Portuguese incursions, and fights for resources and power in the hinterland. Unique artefacts and higher shellfish consumption in the area suggest that locals tried to change their way of life and develop coping mechanisms (e. g., Tongoni, Excavation Unit 3, levels 5 7). Examples of hinterland ceramics from this time period can be found at sites along the coast, including Group D (at Tongoni, Excavation Unit 2) and a rouletted tradition that is probably from western Tanzania. These and other tangible hints point to increased contact between groups and along the shore. The hypothesis that findings from Excavation Unit 3 (at Tongoni) indicate the home of a healer is supported by faceted carnelian beads, a face carving, oyster nut seeds, complete conch shells, and other unusual finds, such as a stone used for slaughtering (with a red stain). Kweme seeds have hinterland and riverine associations, which point to geographic ties in many coastwise healing traditions. Sites further inland along the shore also show signs of healing traditions. Such customs are influenced by both Indian Ocean and Mainland African cultures. Although some aspects of healing along the coast may date back thousands of years, it's likely that the tensions that emerged after 1550 C. E. boosted the importance of healing and divination. The nineteenth century saw an increase in the worldwide traffic in slaves and ivory as well as the influence of Omani (and European) plantation agriculture, which amplified the pressures from earlier eras. People fled to hamlets outside from Pangani Town, the occupied administrative centre during the colonial period. The abundance of new glass bead varieties and the abundance of pottery from India, China, and Europe are artefacts at Gombero that show greater foreign engagement. Villagers in Gombero and other locations along Tanzania's northeastern coast (such as Tongoni, Excavation Unit 3 and Mtakani, Site 51a, Excavation Unit 1) frequently ate mud whelks during the last few centuries, possibly as a result of diminishing food supplies (and a growing population). As an alternative, plantation enslavement might have hindered local food production and/or reduced available options (such as hunting). Villagers used carinated bowls (dependent, constrained vessels) to prepare their rice and veggies. Swahili speaking patricians working in these circumstances were influenced by changes in the culture and economy to further set themselves apart from hinterland "pagans" (non Muslims), in part by exaggerating tales about foreign origins.

Тарихи нысандарды басқару

Тонгонидегі қираған орындар Табиғи ресурстар және туризм министрлігінің Танзания ескерткіштері бөлімінің қарауында. Қираған орындар көпшілікке ашық, бірақ үшінші кезеңдік қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Он жылдар бұрын осы жерде шағын сынақ қазбасы жүргізіліп, учаскенің жоспары салынған.