Хормизд IV: Сасани әулетінің билеушісі және тұрақсыз дәуір

Кіріспе

Сасанид императоры 579–590 жылдар аралығында. IV Хормизд (немесе Хормозд IV, Ормазд IV) – 579–590 жылдар аралығында Иранның Сасанид әулетінің патшасы. Ол Хосров I-нің ұлы және мұрагері, ал анасы – хазар ханшайымы. Хормизд IV билік құрған жылдары жоғары аристократия мен зороастрий дін қызметкерлерін қырғынға ұшыратса, жер иелерін (дехқандарды) қолдады. Оның билігі тұрақты соғыстармен ерекшеленді: батыста әкесінің тұсында басталған Византия империясымен ұзақ және нәтижесіз соғыс жүргізді; ал шығыста ирандық әскербасшы Бахрам Шобин Бірінші парсы-түрік соғысы кезінде Батыс түрік қағанатын сәтті ұстап тұрып, жеңді. Сондай-ақ, Хормизд IV билік кезінде Иберияның Хосроид әулеті жойылды. Иберия аристократиясымен келіссөздер жүргізіп, олардың қолдауын алғаннан кейін, Иберия Сасанид империясына сәтті қосылды. Бахрамның шығыстағы жетістіктеріне қызғанышпен қараған Хормизд IV оны жамандап, қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, бұл Бахрам бастаған көтеріліске әкеліп соқты, ол 589–591 жылдардағы Сасанид азаматтық соғысының басталуын белгіледі. Тағы бір топ – Вистахм мен Виндуих басшылығындағы наразы ақсүйектер Хормизд IV-ті тақтан түсіріп, өлтірді және оның ұлы Хосров II-ні жаңа патша (шах) етіп сайлады. Хормизд IV діни төзімділігімен белгілі болды, ол зороастрий дін қызметкерлерінің елдегі христиан халқын қуғындау туралы өтініштерін қабылдамады. Заманауи дереккөздер оны саясатына байланысты тирандық тұлға деп есептейді. Ал қазіргі тарихшылар оның бейнесін жұмсақ қылып көрсетеді, оны әкесінің саясатын жалғастыруға тырысқан, бірақ тым жоғары мақсаттарға ұмтылған жақсы ниетті билеуші деп санайды.

Этимология

Хормизд (кейде Охрмазд, Хормозд деп те жазылады) – зороастризмдегі басты құдайдың парсы тіліндегі атауы, Авестада Ахура Мазда деп белгілі. Ежелгі парсы тіліндегі баламасы – Аурамазда, ал грек тілінде – Хормиздас. Армян тілінде Ормизд, грузин тілінде Урмизд деп кездеседі.

Шығу тегі

Хормизд Сасанид әулетінің ең танымал шахтарының бірі I Хосровтың ұлы болды. Шығыс деректері мен қазіргі ғалымдар Хормиздтің анасының әкесін 560 жыл шамасында I Хосровпен одақтасып, Гефталиттерді жойған түркілердің қағаны Истемимен байланыстырады. Екі одақтас күш Гол Зарриун шайқасында осыны іске асырды. I Хосров Истемидің қызына үйленді, ол Хормиздті дүниеге әкелді деген хабар бар. Сондықтан Хормиздтің «Шахнамеде» «Түрікзад» яки «Түрік ұлы» деп аталады. Алайда, ирантанушы Шапур Шахбази мұндай қарым-қатынасты «хронологиялық қиындық» деп атап, оған қарсы шықты, себебі дереккөздерде Хормиздтің әкесі оны Истемиден туындаған қауіпті басу үшін жібергені айтылады. Тарихшылар Хормиздтің шамамен 540 жылы туғанын ықтимал деп санайды: оның ұлы II Хосров шамамен 570 жылы дүниеге келді. VII ғасырдың армян тарихшысы Себеос Хормиздтің анасын «түрік қағанының қызы» деп атап, оны Каен деп атады, ал Масуди оны Факом деп атады, ол Хазар билеушісінің қызы екенін мәлімдеді. Шахбази неміс шығыстанушысы Йозеф Маркварттың Хормиздтің анасының әкесі Хазар қағаны (көптеген дереккөздерде түркілер деп аталады) болғандығы және Себеос Хормиздтің анасын оның әкесінің атымен (немесе лақабымен) атағандығы туралы тұжырымын қолдады. Ортағасырлық иран географы Ибн Хордадбех I Хосров пен Хазар патшасының бір-бірінің қыздарына үйленуді ұйымдастырғанын да айтты. Осылайша, Хормизд Иранның билеуші әулетінің беделді I Хосровтың ұрпағы ғана емес, сонымен қатар түркілік патшалық әулетіне де жататын болды, Себеос айтуынша, ол «Хормиздті оның әкесінің ата-бабаларынан да ұлы, ал анасының туыстарынан да күшті және қаһарлы етті».

Саясаты мен тұлғасы

Хосров I, Хормиздті сапалы басшы ретінде көрсеткенін біліп, оны өзінің мұрагері етіп тағайындады. Бұл шешім саяси себептермен де байланысты болды, себебі Хормиздтің анасының тегі асыл текті, ал Хосров I-нің басқа ұлдарының аналары қарапайым отбасынан шыққан. 579 жылы Хормизд таққа отырды: әл-Табари тарихындағы мәліметтерге сәйкес, Хормизд жақсы білімді, кедейлер мен әлсіздерге мейірімді болуға құлшынған адам болды. Ол өзінің алдыңғыларына қарағанда соғысқа бейім болмады, бірақ олардың реформаларын жалғастыруға бекінді. Ол әкесінің саясатын сақтауға бар күшін салды – жер иелерін (дехқандарды) аристократияға қарсы қолдап, төменгі топтардың құқықтарын қорғады, сондай-ақ зороастрий дін қызметкерлерінің ықпалын күшейту әрекеттерін тоқтатты. Дегенмен, ол әкесінің саясатын сақтау үшін өлім жазасын қолданды, нәтижесінде зороастрийлер тарапынан жаулыққа ұшырады. Ол дін қызметкерлерінің христиандарды қудалау туралы өтініштерін қабылдамай, "өзінің барлық поддандыларының дінін еркін ұстануы керек" деген ниетін білдірді. Ол дін қызметкерлерінің көптеген өкілдерін, тіпті бас діни қызметкерді (мowbed) де өлтірді. Мыңдаған аристократтарды өлтіру арқылы ол аристократиямен қарым-қатынасын нашарлатты. Көптеген адамдар Хормиздтің әкесі тұсында белгілі болған, мысалы, оның әйгілі министрі (wuzurg framadar) Бозоргмехр, Хорасанның әскери қолбасшысы (spahbed) Чихр Бурзен, Немроздың spahbedі Бахрам и Мах Адхар, көрнекті сарай қызметкері Изадгушасп, оңтүстік-батыстың (Хварваран) spahbedі Шапур, Вистахмның әкесі, Испахбудхан дворяны, Виндуих және Хормизд үйленген аты белгісіз қызы – бәрі де Хосров I кезінде маңызды тұлғалар болды. Хормиздтің өзі де осы отбасымен туысқандық байланысы бар еді, оның әжесі Шапурдың әкесі Бавидің әпкесі болған. Хормизд Сасанид әулетінің тағылымдысы болып, Испахбудхан әулетінің жақын туысын өлтірген бірінші шах емес еді: оның әкесі Хосров I 530-шы жылдардың басында Бавиге өлім жазасын берген. Дегенмен, Испахбудхандар жоғары мәртебеге ие болды, олар «Сасанидтердің туыстары және серіктестері» ретінде танылды, ал Вистахм Хормиздтің бұйрығымен әкесінің орнын басты. Әдемілік пен дін қызметкерлерін қуғынға салуының нәтижесінде Хормизд парсы дереккөздерінде жаулықпен қарастырылды. Бұл ерекше емес еді: V ғасырдың Сасанид билеушісі Яздегерд I парсы дереккөздерінде оның зороастрий емес поддандыларына қатысты төзімді саясаты және аристократия мен дін қызметкерлерінің талаптарын орындаудан бас тартуы салдарынан өте жағымсыз сипатталды, сондықтан ол «күнәкар» ретінде танымал болды. Ортағасырлық дереккөздерде Хормиздке жаулықпен қарағанмен қатар, қазіргі дереккөздерде оның бейнесі жағымдырақ болып бейнеленген. Немец шығыстанушысы Теодор Нольдеке Хормиздтің жағымсыз бейнесін негіссіз деп санады және шахты «аристократия мен дін қызметкерлерін ұстап тұруға және төменгі топтардың ауыртпалығын жеңілдетуге ниеттенген жақсы ниетті билеуші» деп есептеді: «оның күш-жігері тұтастай алғанда ақталды, бірақ бақытсыз нәтижесі оның осындай биік мақсаттарға бейбітшілік пен қабілеттілікпен жете алмайтынын көрсетті». Қазіргі заманның тарихшысы Майкл Боннер «парсы патшалық дәстүрі Хурмаздты қаралап көрсетті, ал оның билігінің негізгі ерекшеліктері бұрмаланды» деді.

Khosrow I, aware that Hormizd had showed himself as a leader of quality, appointed Hormizd as his heir. The decision was also politically motivated, due to Hormizd's maternal line being of noble lineage, whilst the mothers of Khosrow I's other sons were more lowly. Hormizd came to the throne in 579: according to the narratives included in the history of al Tabari, Hormizd was well learned and full of good aspirations of kindness toward the poor and weak. He was seemingly less warlike than his predecessors, but was resolute enough to continue their reforms. He appears to have strived his best to continue the policies of his father—supporting the landed gentry (the dehqan) against the aristocracy and protecting the rights of the lower classes, as well as thwarting efforts by the Zoroastrian priesthood to reassert themselves. He did, however, resort to executions in order to maintain his father's policies, and as a result became the subject of hostility by the Zoroastrians. He declined an appeal by the priesthood to persecute the Christian population by asserting his wish that "all his subjects were to exercise their religion freely". He reportedly had many members of the priesthood killed, including the chief priest (mowbed) himself. He strained his relationship with the aristocracy by having thousands of them killed. Many had been distinguished figures under Hormizd's father, such as the latter's famous minister (wuzurg framadar) Bozorgmehr; the military commander (spahbed) of Khwarasan, Chihr Burzen; the spahbed of Nemroz, Bahram i Mah Adhar; the distinguished dignitary Izadgushasp; the spahbed of the southwest (Khwarwaran), Shapur, an Ispahbudhan nobleman who was the father of Vistahm; Vinduyih; and an unnamed daughter whom Hormizd had married. Hormizd was himself related to the family, with his paternal grandmother being a sister of Bawi, the father of Shapur. Hormizd was not the first Sasanian shah to kill a close relative from the Ispahbudhan family: his father Khosrow I had ordered the execution of Bawi in the early 530s. Nevertheless, the Ispahbudhans continued to enjoy such a high status that they were acknowledged as "kin and partners of the Sasanians", with Vistahm being appointed as the successor of his father by Hormizd. Due to his persecutions against the nobility and clergy, Hormizd thus became viewed with hostility in Persian sources. This was not unusual: the 5th century Sasanian ruler Yazdegerd I is portrayed very negatively in Persian sources due to his tolerant policy towards his non Zoroastrian subjects, and his refusal to comply with the demands of the aristocracy and priesthood, thus becoming known as the "sinner". Although met with hostility in medieval sources, Hormizd is portrayed in a more positive light in modern sources. The German orientalist Theodor Nöldeke deemed the negative portrayal of Hormizd as unreasonable, and considered the shah to be "a well meaning sovereign who intended to restrain the nobility and clergy and ease the burden of the lower classes: his effort was on the whole justified, but the unhappy outcome shows that he was not the man to reach such lofty goals with peace and competence". The modern historian Michael Bonner states that "the Persian royal tradition has covered Hurmazd in opprobrium, and the principal features of his reign have been deformed."

Византияға қарсы соғыс

Ол әкесі Хормизден Шығыс Рим (Византия) империясына қарсы үздірілмейтін соғысты мұра етті. Император Тиберий II-мен бейбіт келіссөздер басталды, ол Арменияға қойылған барлық талаптардан бас тартып, византиялықтар басып алған Арзаненені ирандықтар басып алған Дарамен (византиялықтар үшін маңызды бекініс) алмастыруды ұсынды. Алайда Хормизд Юстиниан I билік еткен кезде төленген жылдық салықты талап етті, соның салдарынан келіссөздер тоқтатылды. Екі империяның бірі де келіссөздерге байланысты Месопотамияда жорықтар жасаған жоқ, бірақ олар Арменияда қақтығыстарды жалғастырды, онда Вараз Взур Тамхозровтан кейін Арменияның жаңа Сасанид әкімі болды. Византиялықтар өздерінің күш-жігерінде сәттілікке жетті, Курс және Иоанн Мистакон қолбасшылығымен маңызды жеңіске жетті, бірақ Сасанидтерден де жеңіліс көрді. 580 жылдың басында Сасанидтердің клиенттері мен вассалдары Лахмидтер византиялықтардың вассалдары Гассанидтерден жеңілді. Сол жылы византиялық әскер Гарамиг пен Нодардашираганды басып алып, Медияға дейін жетті. Сол кезде Сасанидтердің Иберия патшасы Бакур III қайтыс болып, екі кәмелетке толмаған ұлын қалдырды. Хормизд жағдайды пайдаланып, Иберия монархиясын, яғни Хосроид әулетін жойды. Ол өзінің ұлы Хосроны Кавказ Албаниясының әкімі етіп тағайындады, ол Иберия аристократиясымен келіссөздер жүргізіп, олардың қолдауын алды, осылайша елді Сасани империясына сәтті қосты. Келесі жылы (581) византиялық қолбасшы Морис, Гассанид әскерлерінің қолдауымен Аль-Мундир III бастаған амбициялық жорық Сасанидтердің астанасы Ктесифонды нысанаға алды. Бірлескен әскер Евфрат өзенінің бойымен оңтүстікке қарай жылжыды. Әскер Аната бекінісін шабуылдап, Месопотамияның орталығындағы Ктесифонның жанындағы Бет-Арамай аймағына дейін жетті. Олар мұнда ирандықтар бұрын жойған Евфрат өзенінің үстіндегі көпірді тапты. Морис алға жылжуына жауап ретінде ирандық генерал Адармаханға Солтүстік Месопотамияда әрекет етуге бұйрық берді, бұл византиялық әскердің жабдықтау желісіне қауіп төндірді. Адарман Осрхонеге шабуыл жасап, оның астанасы Эдессаны басып алуға сәттілікке жетті. Содан кейін ол өз әскерін Евфрат өзенінің жағасындағы Каллиникке қарай аттанды. Ктесифонға шабуыл жасау мүмкіндігін жойғаннан кейін, Морис кері шегінуге мәжбүр болды. Кері шегіну шаршаған әскер үшін қиын болды, ал Морис пен Әл-Мундир жорықтың сәтсіздігі үшін бір-бірін айыптады. Алайда олар Адармаханды кері шегінуге мәжбүрлеу үшін ынтымақтасып, оны Каллиникте жеңді. Тиберий кейіннен Захарияны Андиганмен кездесу үшін шекараға жіберіп, келіссөздерді жаңартуға тырысты. Андиган Тамхозров бастаған жақын маңдағы ирандық контингенттің назарын аудару арқылы оған қысым жасауға тырысқаннан кейін келіссөздер тағы да тоқтатылды. 582 жылы Тамхозров Адарханмен бірге Византия аумағына басып кірді және Константина қаласына қарай бет алды. Осындай шабуылға дайындық жасап, күткен Морис 582 жылы маусымда қала сыртында ирандықтармен шайқасты. Иран әскері ауыр жеңіліске ұшырап, Тамхозров қаза тапты. Көп ұзамай Тиберийдің денсаулығы нашарлағандықтан Морис патшалық билікті қабылдау үшін Константинопольге бірден оралуға мәжбүр болды. Осы арада Морис орнына шығыстың қолбасшысы болған Иоанн Мистакон Нимфий мен Тигрдің қиылысында сасанилерге шабуыл жасады, бірақ ирандық генерал Кардариганнан жеңілді. 583 жылы ирандық әскердің мақсаты 578 жылы Морис басып алған Афумон бекінісін қайтарып алу болды. Алайда қамал қоршауға алынғанда, римдіктер Нимфийдің шығысында және Рим шекарасына жақын жаңадан салынған Аксбас қамалын қоршауға алды. Бұл Афундағы ирандық сарбаздардың назарын аударып, олар Аксбасты босатуға барды. Алайда сол жылдың аяғында римдіктер қамалдың күл-талқанын шығарды. Содан кейін Хормизд бейбітшілік туралы талап қойды: 584 жылы Иран елшісі Константинопольге келді, ал Рим елшісі Ктесифонға келді. Алайда келіссөздер тағы да тоқтатылды. Сол уақытта Филиппик Шығыс әскерінің жаңа қолбасшысы болып тағайындалды. 585 жылы Кардариган шабуылға шығып, Византияның Монокартон базасын қоршап алды. Қамау сәтсіз аяқталды, содан кейін ол солтүстікке қарай Мартиропольске, Филиппикстің базасына қарай жүріп кетті; қалаға жақын орналасқан Иоанн Креститель шіркеуін тонағаннан кейін, ол Иран аумағына, әрине Арменияға оралды. 586 жылдың көктемінде Хормизд тағы да татуласуға тырысты және Махбодты Филиппикпен келіссөз жүргізуге Амидаға жіберді. Алайда келіссөздер тағы да тоқтатылды, себебі ирандықтар бейбітшілік үшін алтын талап етті. Көп ұзамай ирандық әскер – Кардариган, Афраат және Махбод бастаған – Солахон шайқасында византиялықтардан ауыр жеңіліске ұшырады. Жеңіске ілесіп, Кордуэне және Арбайистанға қирату шабуылдары жасалды. Келесі жылы шығыстың жаңа қолбасшысы Гераклий Ағасы Дараның жанындағы үш бекіністі басып алды. Ирандықтар 588 және 589 жылдар аралығындағы рим әскеріндегі келіспеушілікті пайдаланып, римдік офицердің сатқындауының көмегімен 589 жылы Мартиропольді сәтті басып алды.

From his father, Hormizd had inherited an ongoing war against the East Roman (Byzantine) Empire. Negotiations of peace had just begun with the Emperor Tiberius II, who offered to give up all claims to Armenia and interchange the Byzantine occupied Arzanene for the Iranian occupied Dara (which was an important Byzantine stronghold). Hormizd, however, further demanded the payment of the yearly tribute that was made during the reign of Justinian I , and thus caused the negotiations to be broken off. No campaign in Mesopotamia was undertaken by either of the empires due to the negotiations, however they continued to clash in Armenia, where Varaz Vzur succeeded Tamkhosrow as the new Sasanian governor of Armenia. The Byzantines were successful at their endeavors, securing a noteworthy victory under the commanders Cours and John Mystacon, albeit also suffering a defeat at the hands of the Sasanians. In early 580, the clients and vassals of the Sasanians, the Lakhmids, were defeated at the hands of the Ghassanids, vassals of the Byzantines. In the same year, a Byzantine army ravaged Garamig ud Nodardashiragan, reaching as far as Media. Around the same time, Bakur III, the Sasanian client king of Iberia, died, leaving behind two sons who were underage. Hormizd took advantage of the situation by abolishing the Iberian monarchy, i. e. the Chosroid dynasty. He appointed his son Khosrow as the governor of Caucasian Albania, who negotiated with the Iberian aristocracy and won their support, so successfully incorporating the country into the Sasanian Empire. The following year (581), an ambitious campaign by the Byzantine commander Maurice, supported by Ghassanid forces under al Mundhir III, targeted the Sasanian capital of Ctesiphon. The combined force moved south along the river Euphrates, accompanied by a fleet of ships. The army stormed the fortress of Anatha and moved on until it reached the region of Beth Aramaye in central Mesopotamia, near Ctesiphon. There they found the bridge over the Euphrates destroyed by the Iranians. In response to Maurice's advance, the Iranian general Adarmahan was ordered to operate in northern Mesopotamia, threatening the Byzantine army's supply line. Adarmahan raided Osrhoene, and was successful in capturing its capital, Edessa. He then marched his army toward Callinicum on the Euphrates. With the possibility of a march to Ctesiphon gone, Maurice was forced to retreat. The retreat was arduous for the tired army, and Maurice and al Mundhir exchanged recriminations for the expedition's failure. However, they cooperated in forcing Adarmahan to withdraw, and defeated him at Callinicum. Tiberius tried afterwards to renew negotiations by sending Zachariah to the frontier to meet Andigan. The negotiations broke off once more after Andigan attempted to pressurize him by drawing the attention of the nearby Iranian contingent led by Tamkhosrow. In 582, Tamkhosrow, along with Adarmahan, invaded Byzantine territory and headed for the town of Constantina. Maurice, who had been expecting and preparing for such an attack, fought the Iranians outside the city in June 582. The Iranian army suffered a heavy defeat, and Tamkhosrow was killed. Not long afterwards, the deteriorating physical condition of Tiberius forced Maurice to return immediately to Constantinople to assume the crown. Meanwhile, John Mystacon, who had replaced Maurice as the Commander of the East, attacked the Sasanians at the junction of the Nymphius and the Tigris, but was defeated by the Iranian general Kardarigan. In 583, the objective of the Iranian army was to recapture the fortress Aphumon, which had been seized by Maurice in 578. However, while they besieged the fortress, the Romans besieged Akbas, a newly constructed fortress east of the Nymphius and thus close to the Roman frontier. This diverted the attention of the Iranian soldiers at Aphumon, who went to relieve Akbas. By the end of year, however, the Romans had destroyed the fortress. Hormizd then sued for peace: in 584, an Iranian envoy arrived at Constantinople, while a Roman envoy arrived at Ctesiphon. The negotiations, however, broke off once again. Around the same time, Philippicus was appointed the new Commander of the East. In 585, Kardarigan went on the offensive, besieging the Byzantine base of Monocarton. The siege failed, and he then marched north to Martyropolis, Philippicus's base; after sacking the church of John the Baptist near the city, however, he returned to Iranian territory, most likely Armenia. In the spring of 586, Hormizd once again attempted to make peace, and sent Mahbod to negotiate with Philippicus at Amida. Negotiations, however, broke down once more after the Iranians demanded gold in exchange for peace. Not long after, an Iranian force—led by Kardarigan, Aphraates and Mahbod—suffered a heavy defeat against the Byzantines at the Battle of Solachon. The victory was followed by destructive raids into Corduene and Arbayistan. In the following year, the new commander of the east, Heraclius the Elder, captured three fortresses near Dara. The Iranians took advantage of the discord in the Roman army between 588 and 589, and managed to successfully occupy Martyropolis in 589 with the help of a turncoat Roman officer.

Түркілердің шығысқа шабуылдары

588 жылы түркі қағаны Баға қаған (парсы деректерінде Сабех/Саба деп аталады) өзінің ефталиттерімен бірге Оқсу өзенінің оңтүстігіндегі Сасанидтер жеріне шапты, Балхтағы Сасанид әскерін талқандады. Қаланы басып алғаннан кейін Талақан, Бадғыс және Гератты жаулады. Бұл шабуыл Хосров I мен қаған Істеми келіскен шартты бұзды, ол Оқсуды екі империяның шекарасы деп белгілеген. Соғыс кеңесінде парфяндық Миһранид әулетінен Бахрам Шобинге қарсы әскерді басқару тапсырылды және ол Хорасанның уәлісі болып тағайындалды. Бахрамның әскері 12 мың таңдаулы атты әскерден тұрған делінеді. 588 жылғы сәуір айында Гиркан тасының шайқасында түркілер мен ефталиттердің ірі әскерін тосқауылға алды. 589 жылы түркілерді ығыстырып, Балхқа жеңіспен кірді, түркі қазынасын және қағанның алтын тағын тартып алды. Содан кейін Оқсу өзенін кесіп өтіп, түркілерге қарсы шешуші жеңіске жетіп, Баға қағанды садақпен өлтірді. Ол Бұхара маңындағы Байкандқа жетіп, Бахрам тұтқындаған және Ктесифонға жіберген қайтыс болған қағанның ұлы Бирмуданың шабуылын тойтарды. Бирмуда Хормизд тарапынан жақсы қабылданды, содан соң қырық күннен кейін Бахрамға, түркі ханзадасын Трансоксианаға қайтару туралы бұйрықпен қайтарылды. Сасанидтер соғдиандық Шаш және Самарқан қалаларына билік етті, онда Хормизд монеталар соқты. Бұл жеңіс Иранды Жакын Шығыстағы ең қуатты державаға айналдырды, бұл жетістік парсы әңгімелерінде ұзақ уақыт бойы еске алынды. Бахрам түркілерге қарсы үлкен жеңіске жеткеннен кейін, Кавказға көшпелілердің, мүмкін хазарлардың шабуылын тойтару үшін жіберілді, онда ол жеңіске жетті. Ол тағы да Византияға қарсы Сасанид әскерінің басшысы болып тағайындалды және Грузияда византиялық әскерді жеңді. Алайда, ол Арас өзенінің жағасында византиялық әскерден жеңіліске ұшырады. Бахрамға қызғанышпен қараған Хормизд бұл жеңілісті оны қызметтен босату үшін сылтау ретінде пайдаланып, оны қорлады. Бір дерек бойынша, Бахрам түркілерге қарсы жеңіске жеткеннен кейін басқалардың қызғанышына ұшырады. Бахрамды қызғанған Хормиздтің министрі Азен Гушнасп оны олжаның ең жақсы бөлігін өзіне қалдырып, тек аз бөлігін Хормизге жіберді деп айыптады. Басқа деректерге қарағанда, Хормиздтің күдігін Бирмуда немесе сарай қызметкерлері тудырған. Дегенмен, Хормизд Бахрамның өсіп келе жатқан даңқын көтере алмады, сондықтан оны олжаның бір бөлігін өзіне сақтап қалды деген айыппен қызметтен шеттетуге бел буды. Сонымен қатар, Хормизд оған тізбек пен өрік жіберіп, оны "әйелдей алғыссыз" қарапайым құл ретінде қарастырғанын көрсетті. Ашуға буған Бахрам, әлі де шығыста болғандықтан, Хормизге қарсы көтеріліске шықты. Бахрамның византиялықтарға қарсы жеңіліске ұшырағаннан кейін көтерілгені туралы нұсқаны 1879 жылы Нөлдеке қолдады. Алайда, он жылдан кейін табылған деректер Бахрамның көтерілісінің шынымен де оның шығыста болған кезінде болғанын растады.

In 588, the Turkic Khagan Bagha Qaghan (known as Sabeh/Saba in Persian sources), together with his Hephthalite subjects, invaded the Sasanian territories south of the Oxus, where they attacked and routed the Sasanian soldiers stationed in Balkh. After conquering the city, they proceeded to take Talaqan, Badghis, and Herat. The invasion was a violation of the treaty that Khosrow I and the Khagan Istemi had agreed to, which set the Oxus as the boundary between the empires. In a council of war, Bahram Chobin of the Parthian Mihranid family was chosen to lead an army against them and was given the governorship of Khorasan. Bahram's army, supposedly consisting of 12,000 hand picked horsemen, ambushed a large army of Turks and Hephthalites in April 588, at the Battle of Hyrcanian Rock. By 589 he had repelled the Turks and entered Balkh triumphantly, where he captured the Turkic treasury and the golden throne of the Khagan. He then proceeded to cross the Oxus river and won a decisive victory over the Turks, personally killing Bagha Qaghan with an arrowshot. He managed to reach as far as Baykand, near Bukhara, and also contain an attack by the son of the deceased Khagan, Birmudha, whom Bahram had captured and sent to Ctesiphon. Birmudha was well received there by Hormizd, who forty days later had him sent back to Bahram with the order that the Turkic prince should get sent back to Transoxiana. The Sasanians now held suzerainty over the Sogdian cities of Chach and Samarkand, where Hormizd minted coins. This victory briefly made Iran the supreme power in Near East, a feat that was for a long time evoked in Persian stories. After Bahram's great victory against the Turks he was sent to Caucasus to repel an invasion of nomads, possibly the Khazars, where he was victorious. He was once again made commander of the Sasanian forces against the Byzantines, and successfully defeated a Byzantine force in Georgia. However, he then suffered a minor defeat by a Byzantine army on the banks of the Aras. Hormizd, who was jealous of Bahram, used this defeat as an excuse to dismiss him from his office, and had him humiliated. According to one source, Bahram was the subject of jealousy by others after his victory against the Turks. Hormizd's minister Azen Gushnasp, who was reportedly jealous of Bahram, accused him of having kept the best part of the booty for himself and only sending a small part to Hormizd. According to other sources, it was Birmudha or the courtiers that raised Hormizd's suspicion. Regardless, Hormizd could not tolerate the rising fame of Bahram, and thus had him disgraced and removed from office for supposedly having kept some of the booty for himself. Furthermore, Hormizd sent him a chain and a spindle to show that he considered him as a lowly slave "as ungrateful as a woman". Enraged, Bahram, who was still in the east, rebelled against Hormizd. The version of Bahram rebelling after his defeat against the Byzantines was supported by Nöldeke in 1879. However, a source found ten years later confirmed Bahram's rebellion took in fact place while he was still in the east.

Азаматтық соғыс

Баһрамның абыройлы мәртебесі мен зор әскери біліміне байланысты оның сарбаздары мен көптеген басқалары көтеріліске қосылды, бұл 589–591 жылдардағы Сасанид азамат соғысының басталуын белгіледі. Баһрам содан кейін Хорасанға жаңа губернатор тағайындады, және одан кейін Ктесифонға бет бұрды. Сасан әулетінің заңдылығы, патшалықтың нұры – *хварра*, бірінші Сасан шаһы Ардашир I мен оның отбасына Парф империясын (Арсакидтер деп те аталады) бағындырғаннан кейін берілген сенімде орнатылған болатын. Алайда, Баһрам бұған қарсы шықты, осылайша Сасанид тарихында Парф әулетінің Сасан отбасының заңдылығына қарсы көтеріліп, алғаш рет сынға түскені болды. Ол Зороастризмнің қасиетті кітабы Бундахишннің бір үзіндісіне негізделген қауесет таратуды бастады. Онда Зороастрдың мыңжылдығының соңында «Кавулистан шекарасынан бір адам келеді, оның ілесінде даңқ болады, ол патшалық отбасынан шыққан, оны Кей Бахрам деп атайды; және барлық адамдар онымен бірге оралады, ол Үндістан, Рим және Түркістан, барлық шекаралар үстінен билік етеді» делінген. Сасанидтер Зороастр дәуірін Селевкидтер дәуірімен (б.з.д. 312 ж.) қате сәйкестендірді, бұл Бахрамның өмірін Зороастрдың мыңжылдығының соңына жақын қылды, сондықтан көптеген адамдар оны уәде етілген құтқарушы Кай Бахрам Варжаванд деп жариялады. Шахнамедегі бір шумақ Бахрамның өзін күн құдайы Митраның отының тұлғасы деп жариялағанын және ата-бабалары Арсакидтердің діні мен дәстүрлерін қайта жаңартуға ант бергенін көрсетеді. Хормизд Бахрамды тұтқындау үшін Үлкен Сарамес басшылығымен әскер жіберді. Алайда, Бахрам оны бір пілмен таптап өлтірді. Бахрамның бағыты, болжам бойынша, Иран үстіртқырының солтүстік жиегі болды, онда 590 жылы ол Адурбадағанға ибериялықтар мен басқалардың Византия қаржыландыруымен жасаған шабуылын тойтарды және Транскавказиядағы византиялық әскерлерден жеңіл шығынға ұшырады. Содан кейін ол оңтүстікке қарай Медияға бет бұрды, онда Сасанид монархтары, соның ішінде Хормизд, жаз бойы тұратын. Хормизд Ктесифон мен Византия шекарасындағы ирандық әскерлер арасындағы байланысты үзу үшін Ұлы Заб өзеніне аттанды. Осы шақта Месопотамияның солтүстігіндегі Нисибис қаласының сыртында орналасқан әскерлер Хормиздке қарсы көтеріліп, қалаға жеткенде Бахрамға адалдық серт етті. Бахрамның ықпалы мен танымалдылығы арта берді: Нисибиске қарсы солтүстікке жіберілген Сасанид адал әскерлері көтерілісшілердің үгіт-насихатымен толысып кетті. Адал әскерлер де соңынан бүлік көтеріп, қолбасшысы Хубриаданды өлтірді, бұл Хормиздтің жағдайын тұрақсыз етті. Ол Бахрамды ынталандыру үшін елші жіберді, сонымен қатар патша қазынасын жинап, Тигрдің көпірін қиратып, Лахмидтердің астанасы Аль-Хираға паналауға дайындық жасады. Бахрамға қарсы тұру үшін генерал Фаррухан басшылығымен жаңа Сасанид әскері жіберілді. Әскердің аттануы алдында Хормизд Фарруханның сұранысын қабылдады. Ол патшадан Бахрамға қарсы күресте маңызды тұлға деп есептеген Задспрам есімді аристократ тұтқынды босатуды сұраған еді. Фаррухан мен Бахрамның әскерлері Ұлы Забта кездесті, бірақ өзеннен өтуге сенімсіздік болғандықтан шабуылға көшпеді. Фаррухан Бахрамның әскерлері оны тастап кетеді деп үміттенген болуы мүмкін, бірақ оның орнына Задспрам, содан кейін оны өлтірген бірнеше офицерлері қашып кетті.

Due to his noble status and great military knowledge, Bahram's soldiers and many others joined the rebellion, which marked the start of the Sasanian civil war of 589–591. Bahram then appointed a new governor for Khorasan, and afterwards set for Ctesiphon. The legitimacy of the House of Sasan had been established in the credence that the halo of kingship, the xwarrah, was given to the first Sasanian shah, Ardashir I and his family following the latter's conquest of the Parthian Empire (also known as the Arsacids). This was now, however, disputed by Bahram, thus marking the first time in Sasanian history that a Parthian dynasty challenged the legitimacy of the Sasanian family by rebelling. He started circulating rumours based on an extract from the Zoroastrian holy book Bundahishn that implied by the end of Zoroaster's millennium, "a man shall come from the frontiers of Kavulistan, with whom there will be glory, also of the royal family, whom they will name Kay Bahram; and all men will return with him, and he will rule even over India, Rome, and Turkistan, over all the frontiers." Indeed, the Sasanians had misidentified Zoroaster's era with that of the Seleucids (312 BC), which put Bahram's life almost at the end of Zoroaster's millennium, he was therefore hailed by many as the promised savior Kay Bahram Varjavand. A verse in the Shahnameh seemingly indicates that Bahram proclaimed himself as the personification of the fire of the sun god Mithra, and that he swore to restore the religion and traditions of his ancestors, the Arsacids. Hormizd sent a force under Sarames the Elder to arrest Bahram. He was, however, defeated by the latter, who had him trampled to death by an elephant. The route taken by Bahram was presumably the northern edge of the Iranian plateau, where in 590 he had repelled a Byzantine funded attack by Iberians and others on Adurbadagan, and suffered a minor setback by a Byzantine force employed in Transcaucasia. He then marched southwards Media, where Sasanian monarchs, including Hormizd, ordinarily resided during the summer. Hormizd then left for the Great Zab River in order to cut communications between Ctesiphon and the Iranian soldiers on the Byzantine border. Around that time the soldiers, who were situated outside Nisibis, the chief city in northern Mesopotamia, rebelled against Hormizd and pledged their allegiance to Bahram when reached the city. The influence and popularity of Bahram continued to grow: Sasanian loyalist forces sent north against the Iranian rebels at Nisibis were flooded with rebel propaganda. The loyalist forces eventually also rebelled and killed their commander Chubriadanes, which made the position of Hormizd become unsustainable. He then sent an envoy to placate Bahram, while he started to make preparations to collect the royal treasure, destroy the bridge of the Tigris, and take sanctuary in al Hira, the capital of the Lakhmids. A new Sasanian force was sent under the general Farrukhan to encounter Bahram. Shortly before the departure of the army, Hormizd had approved a request by Farrukhan. He had asked the king for the release of an aristocratic prisoner named Zadspram, whom he regarded as an important figure in his efforts against Bahram. The forces of Farrukhan and Bahram confronted each other at the Great Zab, but neither attacked, due to lack of confidence to cross the river. Farrukhan possibly hoped that the troops of Bahram would desert the latter; instead he was, however, deserted by Zadspram, and then eventually some of his officers, who murdered him.

Төңкеріс және өлім

Хормизд Ктесифонда болған кезде, оның қайын ағалары Вистахм мен Виндуих, қан төгілмейтін сарай төңкерісі арқылы оны тақтан түсірді. Сириялық жазушы Жошуа Стилитінің мәлімдемесіне сәйкес, екеуі де Хормиздті тең дәрежеде жек көретін. Олар Хормиздті қызыл ыстық инемен соқыр етіп, оның үлкен ұлы Хосров II-ні (оның анасының тарапынан туған немересі) таққа отырғызды. Маусым айында екі ағайынды Хормиздті өзінің тюрбанымен тұншықтырып өлтірді. VII ғасырдың византиялық тарихшысы Теофилакт Симокатта Хосров II-нің әкесінің өлтірілуіне қатысқанын айтады, ал IX ғасырдың мұсылман тарихшысы Әбу Ханифа Динавари, есебін қазір жоғалған орта парсы еңбегі «Бахрам Шобин кітабына» негіздеген, Хосров II-нің қатысы болмағанын көрсетеді. Хосров II-ге қарсы болған Себос оны әкесін өлтірген деп айыптамайды. Алайда Бахрам таратып отырған насихат Хосров II-ні әкесінің өліміне кінәлі деп жариялады. Қазіргі заманғы тарихшы Майкл Боннер Теофилакттың еңбегіндегі хронологиялық қателіктерге күмән келтіреді. Бахрам Ктесифонға қарай жорығын жалғастырды, енді Хормизд үшін кек алуды желеу етіп. Хормиздтің өлімі әлі де даулы мәселе болып қала берді – бірнеше жылдан кейін Хосров II оның екі ағасын және әкесінің өлтірілуіне қатысқан басқа да ақсүйектерді өлім жазасына кесті. Бірнеше онжылдықтан кейін, ұлы Кавад II жасаған төңкеріс салдарынан тақтан түсірілген Хосров II, әкесіне қарсы патша өлтіруге қатысқан деп айыпталды.

Діни саясат және наным-сенімдер

Хормизд, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризмді ұстанды. V ғасырдан бастап Сасанид патшалары мемлекеттегі діни азшылықтардың маңыздылығын білгендіктен, оларды құқықтық принциптерге сәйкес, барлығын «мәрді / зани шахр», яғни «(Империяның) ер/әйел азаматы» ретінде қарастырылатын әкімшілік құрылымға біріктіруге тырысты. Яһудилер және (әсіресе) христиандар Иран идеясын қабылдап, өздерін ұлттың бір бөлігі деп санады. Христиандардың маңыздылығын және олардың қолдауын білген Хормизд, зороастрийлік дін қызметкерлерінің өтінішімен оларға шабуыл жасаудан бас тартты, ал оларды христиандардың үлесін мойындауға шақырды. Әл-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» және «Серт жылнамасы», екеуі де Орта парсы тарихының «Хвадай Намаг» («Патшалар кітабы») кітабынан материалдар алған, олар Хормиздтің дінбасыларға айтқанын келтіреді:

«Біздің патшалық тағымыз алдыңғы екі тірегінде тұра алмайды, егер артқы екі тірегі болмаса, солайша біздің мемлекетіміз де, егер біз христиандар мен бізден сенімдерімен өзгеше болатын басқа да діндердің жандарын дұшпандыққа ұшыратсақ, тұрақтамайды және берік болмайды. Сондықтан христиандарға зиян келтірмей, жақсылыққа ұмтылыңыз, сонда христиандар мен басқа діндердің жандары мұны көріп, сіздерді мақтап, сіздердің дініңізге тартылатын болады». Оның христиандарға көрсеткен төзімділігі оған дін қызметкерлерінің ризашылығын, патриарх Езекиелдің және оның ізбасары Ишояхб I-нің құрметін сыйлады. Хормизд өзі христиан әйелге үйленген және 5-7 ғасырлар арасында саяси және мәдени шекаралардан тыс кеңінен тараған әскери қасиетті Сергийге дұға еткен. Осы себепті ол христиандық сенімдерді ұстанады деп күдіктелді. Алайда оның ұлы Хосров II де Сергийге бірнеше рет құрмет көрсетті. Хормизд өлімнен сақтану үшін суеверийлі түрде талисман тағып, астрологияның маңыздылығын баса көрсетті.

Ақша шығару

Оның монеталарының арт жағында Хормиздтің оның атасы Перроз I киген екінші тәжге ұқсас тәж киген күйі бейнеленген. Тәж диадемадан, ортасы мен арт жағында тік тісті қоршаулары бар тәжден және алдында ай жартылайы бар корымбостан тұрады. Хормизд монетаның бет жағында астрологиялық символдарды – жұлдыздар мен ай жартылайларын 3, 6 және 9 сағатта пайдаланған. Сасанидтер дәуірінде алтын монеталар сирек соғылған, Хормизд оларды соқпаған билеушілердің бірі болды.

Отбасы

Хормиздтің екі әйелі белгілі, олардың бірі – Испабудтан ақсүйек әйел, Шапурдың қызы, ал екіншісі – христиан әйел болған. Хосров II-ден басқа, Хормиздтің аты аталмаған қызы да болды, ол Михран әулетінен шыққан Шахрбаразға үйленді.