Кіріспе

Малаканд ауданы () – Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Малаканд бөлігіндегі аудан. 1970 жылға дейін ол Пәкістанның бұрынғы провинциялық басқарылымдағы тайпалық аймағының (PATA) Малаканд қорғалған аймағының бір бөлігі болды. 1970 жылы аудан Малаканд бөлігінің құрамына кірді. Малаканд ауданы стратегиялық тұрғыдан маңызды жағдайда орналасқан, себебі ол Бажаур, Төменгі Дир, Сват және Бунаир аудандарына қақпа ретінде қызмет етеді. Бұрын мұнда түрлі ағаштар өсіп, жасыл болған, бірақ қазір құрғақ көрінеді. Марданды Сват және Дирмен байланыстыратын Малаканд асуы Малаканд аймағындағы Даргай деген жерге жақын орналасқан. Осы жерде жергілікті пуштун тайпалары 1895 және 1897 жылдары (Малакандты қоршау) британ армиясымен екі қатты шайқас өткізген. Сват өзені аудан арқылы ағып, Шарсада ауданына жетіп, Кабул өзеніне құяды. Малаканд ауданы солтүстігінде Төменгі Дир ауданымен, шығысында Сват ауданымен, батысында Мохманд және Баджаур аудандарымен, ал оңтүстік-шығысында және оңтүстік-батысында тиісінше Мардан және Шарсада аудандарымен шектеседі. Малаканд қорғалған аймағының аумағы 952 км² құрайды.

География

Малакандтың топырағы құнарлы және ылғалды, оны Сват өзені суарады. Бұл өзен Сваттан ағып, Сват Ранизай арқылы өтіп, Чарсадда жанындағы Кабул өзенімен қосылады. Жауын-шашын мөлшері жеткіліксіз болғандықтан, топыраққа жасанды суару қажет. Малакандта Джаббан және Малаканд су электр стансасы сияқты сирек кездесетін әдемі орындар мен туристік демалыс орындары бар. Су үш шақырымдық туннель арқылы өтеді және 350 фут табиғи төмендікке ие. Малакандтағы негізгі табыс көзі – Даргай және Малаканд Хас электр стансалары. Шағын су электр стансаларын салуға қолайлы тағы 11 орын бар, олар инвесторлардың назарына бұйыру керек. Малаканд таулары минералды ресурстарға бай. Малакандта хромит, темір, қытай балшығы және фуллер топырағының кен орындары табылды.

Тарих

Ауданның әр түрлі жерлерінен табылған тарихи қирандар бұл аймақтың Гандара өркениетінің бір бөлігі болғанын және мұнда буддалық халықтар да өмір сүргенін көрсетеді. 12 ғасырда Мұхаммед Гори бұл аймақты басып алды, соның нәтижесінде Ислам діні тарала бастады. Юсуфзай паштун тайпасы жауапкершілікпен осы аймаққа қоныстанды. Шамамен 400 жыл бұрын Моғол билеушілері бұл аймақты басып алуға әрекет етті, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Моғолдардың құлауынан кейін сикх билеушілері осы аймақты жаулап алуға тырысты, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. Британдықтар бұл аймаққа әрқашан қызығушылықпен қарады, бірақ онымен ашық қарым-қатынас жасауға батыл болмады. 1882 жылы британдықтар Малаканд округінің (сол кезде Малаканд агенттігі деп аталған) ақсақалдарына, сол уақытта Гилгит әкімшілік аймағында орналасқан Читралға пошта өткізуге рұқсат беру туралы өтінішпен жүгінді. 1885 жылы Читрал жорығы осы аймаққа британдықтардың араласуын қажет етті. Британдық офицерлер мен әскерлер Читралдегі Читрал тұрғындарымен қоршалып қалды. Олардың күштерін нығайту үшін, сол кездегі жалғыз бағыт – Ғылгит-Читрал жолы қармен жабылғандықтан, Малаканд агенттігі арқылы өтуден басқа амал қалмады. Сондықтан британдықтар Малаканд асуын қоршауға алды. Жергілікті халық батырлықпен соғысып, жауға қарсы тұрақты қарсылық көрсетті. Британдық артиллериясы, отандық қару-жарақ пен тозған қылыштармен салыстырғанда, айқын артықшылыққа ие болды. Өздерінің позицияларын нығайту және стратегиялық маңызды Читрал жолының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін олар Малаканд пен Чакдарада екі бекініс және айналасындағы төбелерде көптеген бекеттер салды. Олардың бірі – Черчилль бекеті, кейіннен Ұлыбританияның премьер-министрі болған лейтенант Черчилльдің құрметіне аталды. Осыдан бастап британдықтар аймақтың саясатына араласа бастады. Британдықтар мен жергілікті халық арасындағы келісімді қамтамасыз ету үшін Малакандта саяси агент орналастырылды.

Медиа

Бірнеше кабельдік операторлар бір немесе екі видеоарнасы бар арналарды ұсынады. Manend Media – Пактунхва мен Малаканд аймақтарының медиа кеңістігіне жақында қосылған жаңа құрал. Қазіргі уақытта "Manend Aaina" газетін, "Manend TV" веб-телеарнасын, "Manend Radio" радиоарнасын және әлеуметтік желіні жүргізеді. Ол сондай-ақ "Manend News Paper", "Manend Akhbar", "Малаканд газеті", "Пактунхва газеті", "Manend e Aaina", "Mirror" ("Айна"), "Manend TV", "Manend Radio" сияқты атаулармен де танылады. Бұл газеттің "Manend Epaper" атты онлайн электронды нұсқасы бар.

Демография

2017 жылғы санақ бойынша ауданда 90 291 үй шаруашылығы және 717 806 адам тұрды, оның ішінде ерлер мен әйелдер саны нақты көрсетілмеген. Ауылдық халық саны 650 120 (90,57%) болса, қалалық халық саны 67 686 (9,43%) адамды құрады. Малакандта 1000 еркекке 991 әйелдің қатынасы тіркелді, ал сауаттылық деңгейі 61,83% болды, оның ішінде еркектердің сауаттылығы 74,45%, әйелдердің сауаттылығы 49,45% құрады. Халықтың 30,81% 10 жасқа дейінгі балалар еді. Аудан тұрғындарының 471 (0,07%) діни азшылық өкілдерін құрады. Пашту тілі – басым тіл, оны халықтың 98,38% сөйлейді. Ұтманкел – Малакандта тұратын ең ірі пуштун тайпасы. Малакандтың бір бөлігін Юсуфзай руының паштундары мекендейді, ал оңтүстікке қарай, Малаканд асуының төменгі жағында Сам Ранизай тайпасының өкілдері тұрады. Дарғай және Сахакот – Сама Ранизай аймағындағы белгілі қалалар. Асудың ар жағында Сват Ранизай тайпасының адамдары қоныстанған. Бұл әкімшілік бөліністе де көрінеді, онда бір бөлігі Сват Ранизай, екіншісі Сэм Ранизай деп аталады. Шергарх маңындағы Шингрей ауылында Газни қаласынан келген көшпенділер де тұрады, олар Жалалзай тайпасының паштундары. Малаканд ауданының шекаралары: шығысында – Палай және Мардан аудандары, оңтүстігінде – Шергарх және Мардан аудандары, оңтүстік-шығысында – Бангла-Харичанд және Чарсада аудандары, батысында – Пранг-Гар және Мохманд агенттігі, Селай Пате және Баджаур агенттігі, солтүстік-батысында – Чакдара және Төменгі Дир ауданы, ал солтүстігінде – Сват жатыр. Малаканд ауданындағы құқық тәртібін сақтау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету Малаканд Леви атты жарымәскери күштің құзырында, ол британдық Малаканд далалық күштерінің үлгісімен құрылған.