Кіріспе

Христиандық мереке Candlemas, сондай-ақ Иса Мәсіхтің ғибадатханаға ұсынылуы, Құдіретті Марияның тазаруы немесе қасиетті кездесу мерекесі деп белгілі, – бұл Жүсіп пен Марияның Исаны ғибадатханаға ұсынуын еске алатын христиандық мереке. Ол Лүктің 2:22–40 аятында баяндалған оқиғаға негізделген. Ескі өсиеттегі Леуіліктер кітабының 12-тарауында жазылған ережеге сәйкес, ер бала сүндеттелгеннен кейін 33 күн өткен соң әйел тоқтыны құрбандыққа шалып, күнәсін кешіру үшін жас көгершін немесе қабақ құсын ұсыну арқылы тазаруға тиіс болған. Мереке 2 ақпанда тойланады, бұл дәстүрлі түрде Рождество-Эпифания маусымының 40-шы күні және оның аяқталуы болып саналады. Кейбір елдердегі христиандар Рождестволық әшекейлерін 12-ші түні (Эпифания алдында) алып тастаса, басқа христиан елдерінде оларды Candlemas-тан кейін алып тастау қалыпты. Candlemas күні көптеген христиандар (әсіресе католиктер, православиеліктер және лютерандар, англикандар және методистер сияқты негізгі протестанттық конфессиялар) өздерінің жергілікті шіркеуіне шамдарын алып барып, бата алдырып, оларды жыл бойы пайдаланады. Христиандар үшін бұл баталанған шамдар Иса Мәсіхтің символы болып табылады, ол – әлемнің жарығы.

Тарих

Тазарту мейрамы – шіркеудің ең көне мейрамдарының бірі. Егерия 380 жылдары Иерусалимде қалай тойланғанын жазған: Батыста Рождество кем дегенде 354 жылы, Рим папасы Либерий белгілегеннен бастап 25 желтоқсанда тойланды. 25 желтоқсаннан кейін қырық күн өткен соң 2 ақпан күні келеді. Рим империясының шығыс бөлігінде римдік консул Юстин Гипапанта мейрамын орнатып, тойлауды енгізді. Рим папасы Геласий I (492–496 ж.) мерекелеуді таратуға үлкен үлес қосты, бірақ оны өзі ойлап тапқан жоқ. Бұл мейрам 541 жылы Юстиниан обасы кезінде маңызды болып, содан кейін батысқа баяу тарады. Люперкалия жиі Иса Мәсіхті ғибадатханаға әкелумен байланыстырылды, әсіресе 16 ғасырда кардинал Цезарь Барониус екі мейрамның да тазару тақырыбын ортақ деп есептегендіктен. Дегенмен, бұл дұрыс емес, себебі Люперкалия Иерусалимде тойланбаған, және осы күндері Иса Мәсіхтің әкелуінің тойлануы тек сол жерде ғана кездеседі. Рим папасы Геласий I бұрын сенатор Андромахқа хат жазып, ол Люперкалияны тазару үшін қайта жаңартуды қалаған еді. Геласиан Сакраментарийі Иса Мәсіхтің әкелуінің мерекесін айтады, Геласийдің христиандық мейрамды түркі мейрамымен алмастырғаны туралы қорытындыны қолдайды. Алайда, Геласиан Сакраментарийі Галлиялық ықпалға күшті ұшырады және 628 және 731 жылдар аралығында жинақталды. Сондықтан, мереке қосылуының себебі Рим папасы Геласий болмауы мүмкін. Сонымен қатар, Геласий Андромахқа хат жазғанда, өзінің билігін қолдануға тырыспады, керісінше, Люперкалияның бұрынғыдай әсері болмайды және ол христиандық идеалдармен үйлеспейді деп дәлелдеумен шешінді. Бірнеше ғасырдан кейін, шамамен 1392 немесе 1400 жылы, осы шақыруды бейнелейтін Мәриям Ананың суреті Тенерифе аралынан (Канар аралдары) екі гуанч шабаны теңіз жағалауынан тапқан. Мәриям Ананың пайда болуынан және оның осы библиялық оқиғамен иконографиялық сәйкестігінен кейін, 1497 жылы бұл мейрам Мариандық сипатта тойлана бастады, ол кезде жаулап алушы Алонсо Фернандес де Луго 2 ақпанда Тазару мейрамымен сәйкес келетін алғашқы Candlemas мейрамын өткізді. Тенерифе жаулап алынар алдында гуанч аборигендері тамыз айында Бенесмен мейрамы кезінде Мәриям Ананың суретіне байланысты мерекелік шара өткізді. Бұл жылдың басталуын белгілейтін егін жинау мейрамы болды. Қазіргі уақытта Канар аралдарындағы Канделярияның құдайына арналған мейрам 2 ақпаннан басқа 15 тамызда да тойланады, бұл католик күнтізбесінде Мәриям Ананың көкке көтерілу күні. Кейбір тарихшылар үшін тамыз айында Мәриям Анаға арналған мерекелер ежелгі Бейнесмен мейрамдарының естеліктері болып табылады. Рим шіркеуінің дін қызметкерлерінің шамдарды баталау салты Германияға да тарады. Немістердің тұжырымы бойынша, егер күн Candlemas күні пайда болса, есек көлеңке түсіріп, "екінші қыс" жасайды, бұл қазіргі Американың Groundhog Day мейрамының бастауы болды, өйткені Пенсильванияның алғашқы қоныстанушыларының көпшілігі неміс болған.

Франция мен Бельгия

Францияда, Бельгияда және Швейцарияның Романдия аймағындағы католик шіркеулері 2 ақпанда Candlemas (Мария Лихтмис) мерекесін тойлайды. Дәстүр бойынша, туған ошақ көріністерін Candlemas-қа дейін, яғни Рождество циклының соңғы мерекесіне дейін жинамау керек. Бұл елдерде Candlemas креп күні ретінде де белгілі. Бұл әдетті Римге келген паломниктерге дөңгелек нан берген Папа Геласий I-ге байланысты деп есептейді. Крептің дөңгелек пішіні мен алтын түсі күн дискісін еске түсіріп, қысқы қараңғылықтан кейін көктемнің қайта оралуын символдайды. Күнге дейін де креп дайындаудың өзіндік символикасы бар. Дәстүрге сәйкес, сол қолымен алтын монетаны (мысалы, Луи д'ор) немесе басқа монетаны ұстап тұрып, оң қолымен крепті ауаға лақтыру керек, осылай жыл бойы молшылыққа ие болуға болады. Крептің табаға дұрыс түсіп қалғанына көз жеткізу қажет.

Германия

Бұрын Шамшаң мерекесі (Lostag) жылдың маңызды күні саналды. Ол төлем мерзімдерімен, тұрақты еңбек қатынастарымен және «шаруа жылының» басталуымен байланысты болды. Сонымен қатар, осы мерекеге байланысты көптеген әдет-ғұрыптар, ауа райы туралы мақал-мәтелдер, өзге де сөздер мен өлеңдер бар. «Шаруа жылы» Шамша күні басталып, одан кейін жағдайға қарай егіс жұмысын немесе оған дайындық шараларын қайта бастауға болады. Шамша күні шаруаның малға арналған қысқы азығының жартысы болуы керек еді. «Шамшада күндіз жеуге болады» деген мақалға сәйкес, адамдардың жасанды жарықпен жұмыс істеу кезеңі аяқталып, әйелдердің тоқыма бөлмесінде отыруы да тоқтады. Ал осы күні «қызметшінің жылы» бітіп, қызметкерлерге жылдық жалақысының қалған бөлігі төленіп, олар жаңа жұмыс іздеуге немесе бұрынғы жұмыс берушісімен келісімді тағы бір жылға ұзартуға мүмкіндік алатын немесе міндетті болды, әдетте қол алысып. Сонымен қатар, Шамша күні қызметкерлерге одан әрі жұмыс істегені үшін немесе жұмыс іздегені үшін сыйлық ретінде аяқ киім беру дәстүрі кең таралған.

Венгрия

Венгрияда осы мерекеге қатысты көптеген дәстүрлер бар. Бұл мереке "Гиртясцентелу Болдогассзони күні" деп аталады. Қазіргі кезде балалар көбінесе аюша киімімен киініп, шам жағып, бал жейді, бірақ аюдың болжамы әлі де кеңінен танымал. Халық арасындағы әңгімеге сәйкес, осы күні аю қыстық ұйқысынан оянады және егер ол көлеңкесін көрсе (яғни күн ашық болса), қорқып қайтадан ұйықтап кетеді, бұл тағы да суық болады дегенді білдіреді. Егер көлеңке болмаса, аю сыртта қалады, өйткені бұл қыстың соңғы тырысы екенін және ауа райы жақсаратынын сезінеді. Бұл американдық "Көртаң күні" дәстүріне ұқсас. Сегед аймағында шам қадірлеу рәсімі кезінде сөнбесе, мол бал жиналады деп сенген. Бұл шамдар бақыт әкелу үшін есік тұтқаларына ілінетін. Сондай-ақ, Гёцсейде ісінген қарны бар науқастың кіндігіне жанған шамның бір бөлігі қойылып, үстінен шыны стақан жабылатын, себебі халық сенімі бойынша, шамның сөнуі ауруды сорып алады. Герцегшантó ауылының әйелдері шаммен бірге қызыл, ақ және қара жіптерді орап алатын. Шамды қадірлегеннен кейін, осы жіптерден балалар көктемгі аспанға дейін киетін алқалар жасалған. Ал бұрынғы венгрлік коммуна Вингáда мұндай алқалар Қасиетті сенбіге дейін тағылып, содан кейін өртеліп тасталған.

Люксембург

Ежелгі шамдармен жүріп өту рәсімінің ұрпағы – Люксембургтегі қазіргі Лихтмессдаг мерекесі балаларға арналған. Олар 2 ақпан күні түстен кейін немесе кешке кіші топтарда көшелерде шарлайды, қолдарында жарық шам немесе өздері жасаған таяқ ұстап, әр үйдің немесе дүкеннің алдында дәстүрлі әндер орындайды, әсіресе "Léiwer Härgottsblieschen" әнін айтады. Олар музыка үшін сыйлық – тәттілер немесе ұсақ ақша алуға үміттенеді (бұрын бекон, бұршақ немесе печенье берілетін).

Канар аралдары

Ла Моренита деп аталатын Ла Вирген де ла Канделария немесе Нюэстра Сеньора де ла Канделария (Нұр Анасы немесе Шам Анасы), Канар аралдарының (Испания) бірі – Тенерифе аралында Құдайдың анасы Марияны құрметтейді. Канар аралдарының қамқоршысы – Канделария Анасы. Тенерифедегі Канделария қаласындағы Канделария базиликасы Канар аралдарындағы Құдайдың анасы Марияға арналған ең маңызды шіркеу саналады және 2011 жылдан бері кіші базилика мәртебесіне ие.

Филиппиндер

Филиппинде Шамдар Анасы Батыс Висая аймағының да қамқоршысы болып табылады. Силанг, Кавитеде оның мерекесі 1-3 ақпан күндері үш күндік ретінде жергілікті түрде тойланады, ал 2 ақпан – нақты мереке күні.

Пуэрто-Рико

Бұл мереке Пуэрто-Рикодағы католиктер үшін Рождество мерекесінің ресми аяқталуын білдіреді; мерекелік шараларға Нюэстра Сеньора де Канделярия (Нұрлы Ана) мүсінін иықтарында алып жүретін шеру кіреді. Басқалары жаққан шамдарымен олардың артынан шіркеуге дейін еріп келеді, онда әдеттеғи қағида оқылады. Кешкісін мерекелер алып от пен ән салумен жалғасуы мүмкін. Елді мекендердегі кейбір отбасылар осы күні құрғаған Рождество шыршаларын жағып, мерекелік маусымды аяқтайды.

Гватемала

Шамдар Анасы – Жакалтенангоның қасиетті қамқоршысы, ал оның тойы Рождество маусымының аяқталуын белгілейді.

Мексика

Бала Мәсіхке киіну және құлшылық ету, сондай-ақ тамалемен отбасылық дастархан – мексикалықтардың маңызды дәстүрі. Бұл мерекенің әдет-ғұрыптары Эпифаниямен тығыз байланысты, оның барысында *rosca de reyes* (патшалар торттарының) дәмін татып, кімнің *La Candelaria* мерекесін ұйымдастыруға жауапты екені анықталады. Тортта *muñeco* (бұршақ пішіндес Мәсіх баласы) тапқан адам Мәсіх баланың тәрбиешісі болып тағайындалады, ол *Candlemas* күні *niño dios* (құмырсқа пішіндес Мәсіх баласының бейнесі) киімін әсем безендірілген киімдермен киіндіреді. Содан кейін Мәсіх бала бата алу үшін шіркеуге әкелінеді. Осы оқиғалар туралы естеліктер отбасыларда ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Одан кейін отбасылық дастархан жиналады. Эпифания күні бұршақты тартып алған адам тамале дайындауы тиіс, бұл Мексиканың христиан дініне дейінгі тарихын, дәлірек айтқанда жүгері шашуын еске түсіреді деп саналады. Бұл дастарханға бүкіл отбасы шақырылады (әдетте *Rosca* мерекесіне шақырылғандардың өзі), бұл мерекеге отбасылық бірлік пен қонақжайлық сипат береді. Бұл Перуде мәдениет, музыка және би өнерінің ең ірі фестивальдерінің бірі. Кечуа және аймара халықтарының, сондай-ақ Альтиплано метистерінің мәдениетіне қатысты іс-шаралардың саны және оны жүзеге асыруға тікелей және жанама түрде қатысатын адамдардың көптігі тұрғысынан, ол Рио-де-Жанейро карнавалымен және Боливиядағы *Carnaval de Oruro* фестивалімен бірге Оңтүстік Америкадағы үш ірі фестивальдің біріне жатады. Фестивальдің негізгі бөлігі – Пуно облысының фольклор және мәдениет федерациясы ұйымдастырған музыка және би өнерінің қойылымдары, олар 150-ден астам би топтарында 200-ден астам биден тұрады. Бұған Пуноның әртүрлі аймақтарынан келген «туған билер» және қаланың әртүрлі аудандарында ұйымдастырылған би топтары кіреді, олар көбінесе «костюм билері» деп аталады. Бұл қойылымдарға тікелей 40 000 биші және 5 000-ге жуық музыкант қатысады, ал жанама түрде 25 000-ға жуық адам қатысады, олар режиссерлер, демеушілер, кесте тігушілер, маска, киім, етік, аяқ киім, қоңырау және басқа да бұйымдар жасаушылар, сондай-ақ музыкалық топтардың мүшелері мен техникалық персоналды қамтиды. Кейбір би топтары бірыңғай киім киетін ұйымдармен байланысты.