Тіл мен тағдыр: Тед Чжанның әңгімесі

Кіріспе

1998 жылы Тед Чжанның жазған ғылыми фантастикалық повесі, "Өміріңнің хикаясы" - американдық жазушы Тед Чжанның 1998 жылы Starlight 2 журналында, ал 2002 жылы "Өміріңнің хикаясы және басқалары" атты әңгімелер жинағында жарияланған ғылыми фантастикалық повесі. Оның басты тақырыптары – тіл және тағдырға бағыну. "Өміріңнің хикаясы" 2000 жылы үздік повесть үшін "Небюла" сыйлығын, сондай-ақ 1999 жылы Теодор Стерджон сыйлығын жеңіп алды. Бұл повесть 1999 жылы үздік повесть номинациясында "Хьюго" сыйлығына ие болды. Повесть итальян, жапон, француз және неміс тілдеріне аударылды. Фильм де 2017 жылы үздік драмалық қойылым үшін Рей Брэдбери сыйлығын және үздік драмалық қойылым үшін "Хьюго" сыйлығын жеңіп алды.

Сюжет

"Өмір тарихы" атты әңгімені тіл маманы доктор Луиза Бэнкс қызының тұқымдануының күні баяндайды. Қызына арналған бұл әңгіме өткенді еске түсірумен: шетелдіктердің келуі және олардың тілін түсіндірумен; болашақты сағынумен: оның қызына не болатыны, оның өсіп-жетілуі және қызының ерте өлімімен алмасады. Шетелдіктер ғарыш кемелерімен келіп, Жер орбитасына енді; бүкіл әлемде 112 құрылғы пайда болды, олар үлкен жартылай дөңгелек айналарға ұқсайды. "Көздік шыны" деп аталған бұл құрылғылар орбитадағы шетелдіктермен аудиовизуалды байланыс құрады, олар жеті мүшелі, радиалды симметриялы түріне байланысты гептаподтар деп аталды. Луиза мен физик доктор Гэри Доннели АҚШ армиясымен шетелдіктермен байланыс орнату үшін тартылып, АҚШ-тағы тоғыз көздік шыны орналасқан жерлердің біріне бекітілді. Олар Flapper және Raspberry деген аттармен екі гептаподпен байланыс жасайды. Олардың тілін үйренуге тырысып, Луиза алдымен шетелдіктер шығаратын дыбыстарды заттар мен қимылдармен байланыстырады, бұл сөздердің еркін тәртібі және көптеген орталыққа енгізілген сөйлемдері бар тілді ашады. Олардың жазуын екі өлшемді бетте сызықтық реттіліксіз тізбектелген семаграммалар ретінде және сөйлеуге сілтемесіз семазиографиялық деп табады. Луиза олардың сөйлеуі мен жазуы байланыссыз екенін, сондықтан олардың екі тілі бар екенін, оларды ол Гептапод А (сөйлеу) және Гептапод В (жазу) деп атайды. Физикада гептапод терминологиясын орнатуға да әрекеттер жасалады. Ферманың ең аз уақыт принципін ұсынуға дейін аз ғана үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Гэри Луизаға жарықтың сынға ұшырауын мысалға келтіріп, принципті түсіндіреді, жарық әрқашан ең жылдам жолды таңдайды. Луиза былай деп ойлайды: "Жарық сәулесі қайда аяқталарын білуі керек, содан ғана ол қозғалысын бастау бағытын таңдай алады". Ол гептаподтардың бір семаграммадан біріншісін жазбайтынын, керісінше, барлық идеограммаларды бірден салатынын біледі, бұл олардың бүкіл сөйлемді алдын ала білетінін көрсетеді. Луиза оқиғаларды тізбектей (себеп-салдарлылық) сезінудің орнына гептаподтардың барлық оқиғаларды бірден (телеология) сезінетінін түсінеді. Бұл олардың тілінде көрінеді және Ферманың ең аз уақыт принципі оларға табиғи түрде келгенін түсіндіреді. Біраз уақыттан кейін Луиза Гептапод В-ны жақсы меңгеріп, оның ішінде ойлар бағытсыз, ал алғышарттар мен қорытындылар өзара алмастырылатынын анықтайды. Ол өзін Гептапод В-да ойлап, уақытты гептаподтар сияқты көретінін сезеді. Луиза әлі тумаған қызының және болашағының көріністерін көреді. Бұл ерік бостандығының мәні туралы сұрақтар тудырады: болашақты білу ерік бостандығының жоқтығын білдіреді, өйткені болашақты білу оны өзгертуге болмайды дегенді білдіреді. Бірақ Луиза өзін-өзі сұрайды: "Егер болашақты білу адамды өзгертсе не болады? Егер ол шұғыл әрекет ету сезімін және өзі білгендей әрекет етуге міндеттілік сезімін оятса ше?" Бір күні гептаподтармен ақпарат алмасып болғаннан кейін, шетелдіктер кетіп бара жатқанын жариялайды. Олар көздік шыныларды өшіріп, кемелері жоғалады. Олар не үшін кеткендері және не үшін келгендері белгісіз.

"Story of Your Life" is narrated by linguist Dr. Louise Banks the day her daughter is conceived. Addressed to her daughter, the story alternates between recounting the past: the coming of the aliens and the deciphering of their language; and remembering the future: what will happen to her daughter as she grows up, and the daughter's untimely death. The aliens arrive in spaceships and enter Earth's orbit; 112 devices resembling large semi circular mirrors appear at sites across the globe. Dubbed "looking glasses", they are audiovisual links to the aliens in orbit, who are called heptapods for their seven limbed radially symmetrical appearance. Louise and physicist Dr. Gary Donnelly are recruited by the U. S. Army to communicate with the aliens, and are assigned to one of nine looking glass sites in the U. S. They make contact with two heptapods they nickname Flapper and Raspberry. In an attempt to learn their language, Louise begins by associating objects and gestures with sounds the aliens make, which reveals a language with free word order and many levels of center embedded clauses. She finds their writing to be chains of semagrams on a two dimensional surface in no linear sequence, and semasiographic, having no reference to speech. Louise concludes that, because their speech and writing are unrelated, the heptapods have two languages, which she calls Heptapod A (speech) and Heptapod B (writing). Attempts are also made to establish heptapod terminology in physics. Little progress is made, until a presentation of Fermat's Principle of Least Time is given. Gary explains the principle to Louise, giving the example of the refraction of light, and that light will always take the fastest possible route. Louise reasons, "[a] ray of light has to know where it will ultimately end up before it can choose the direction to begin moving in." She knows the heptapods do not write a sentence one semagram at a time, but draw all the ideograms simultaneously, suggesting they know what the entire sentence will be beforehand. Louise realizes that instead of experiencing events sequentially (causality), heptapods experience all events at once (teleology). This is reflected in their language, and explains why Fermat's Principle of Least Time came naturally to them. Soon, Louise becomes quite proficient at Heptapod B, and finds that when writing in it, trains of thought are directionless, and premises and conclusions interchangeable. She finds herself starting to think in Heptapod B and begins to see time as heptapods do. Louise sees glimpses of her future and of a daughter she does not yet have. This raises questions about the nature of free will: knowledge of the future would imply no free will, because knowing the future means it cannot be changed. But Louise asks herself, "What if the experience of knowing the future changed a person? What if it evoked a sense of urgency, a sense of obligation to act precisely as she knew she would?" One day, after an information exchange with the heptapods, the aliens announce they are leaving. They shut down the looking glasses and their ships disappear. It is never established why they leave, or why they had come in the first place.

Өмірбаян

"Сөз жазбалары" бөлімінде "Өміріңнің әңгімелері және басқалары" кітабында Чианг "Өмір тарихы" әңгімесіне шабылыстың физикадағы вариациялық принципке деген қызығушылығынан туғанын жазады. Американдық актер Пол Линктің әйелінің сүт безі қатерлі ісігімен күресі туралы "Time Flies When You’re Alive" пьесасындағы рөлін көргеннен кейін, Чианг бұл принципті адамның қалайша сөзсіз нәрсені қабылдауын көрсету үшін пайдалана алатынын түсінді. Әңгіменің тақырыбы туралы Чиангтың айтуынша, Курт Воннегут оны өзінің "Slaughterhouse Five" романының 25 жылдық мерейтой басылымындағы кіріспесінде былай қорытындылады:

2010 жылғы сұхбатында Чианг "Өмір тарихы" ерік бостандығы мәселесін қозғайтынын айтты. Бізде ерік бостандығы бар ма, жоқ па деген философиялық пікірталастар абстрактілі, бірақ болашақты білу бұл сұрақты өте нақты етеді. Чианг: "Егер болатын жағдайды білсеңіз, оны болдырмауға тырыса аласыз ба? Тіпті әңгімеде оның мүмкін еместігі айтылса да, эмоционалдық әсер оны өзгерте алатындай сезімнен туындайды". Чианг "Өмір тарихы" әңгімесін жазуға кіріспес бұрын бес жыл бойы тіл білімі саласын зерттеп, онымен танысты.