Кіріспе

Santalaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік – Viscum album.

Viscum album – Santalaceae тұқымдасына жататын, еуропалық елеу, жалпы елеу немесе жай ғана елеу (ескі ағылшын тілінде mistle) деп аталатын елеудің бір түрі. Бұл өсімдік Еуропа мен Батыс және Оңтүстік Азияға тән. Viscum album – бірнеше ағаш түрлерінің жартылай паразиті, олардан су мен қоректік заттарды сіңіреді. Ол еуропалық мифологияда, аңыздарда және дәстүрлерде маңызды орынға ие. Қазіргі заманда Рождество мерекесінде әшекейлеу және символизмде кеңінен қолданылады. (V. album Солтүстік Америкада өте сирек кездеседі, жаңадан әкелінген түр ретінде; оның мәдени рөлін көбінесе ұқсас жергілікті түр – Phoradendron leucarpum атқарады.)

Сипаттама

Бұл басқа ағаштардың сабақтарында өсетін жартылай паразиттік мәңгі жасыл бұта. Өсімдікте гаусторий бар, ол мицелидің ксилемасы мен флоэмасын қожайын ағаштың ксилемасы мен флоэмасына қосып, оған қоректік заттар мен суды алуға мүмкіндік береді. Сабақтары ұзын, екіге бөлінетін тармақталған. Жапырақтары қарама-қарсы жұптарда, таспа тәрізді, шеттері бүтін, былғарыдай, ұзын, енді және сары жасыл түсті. Бұл түр екі жынысты, жәндіктермен тозаңданатын гүлдері көзге түспейді, диаметрі сары жасыл. Жемісі – ақ немесе сары жидек, ішінде бір (сирек жағдайда бірнеше) тұқым болады, ол өте жабысқақ, жемістің шырышты қабығына сіңген. Көбінесе кең жапырақты ағаштардың, әсіресе алма, липа, долана және топольдің гүл шоғырында кездеседі. Еуропалық мицели – электрондық тасымалдау тізбегіндегі I тыныс алу кешені жоқ жалғыз көп жасушалы организм, бұл кешен жасушалары үшін пайдалы энергия жасауға қажетті белок. Ол қожайынынан аденозин трифосфаты мен энергияға толы қосылыстарды алып, сондай-ақ басқа тыныс алу кешендерін қайта ұйымдастырып, өсуін және энергия қажеттілігін баяулату арқылы тіршілік етеді деп саналады.

Жіктеу

Линей алғаш сипаттаған көптеген түрлердің бірі - қаракөк. Оның түрлік атауы латын тіліндегі "albus" сөзінен шыққан, ол "ақ" дегенді білдіреді. Ол және Viscum туысының басқа өкілдері бастапқыда қаракөктер тұқымдасына (Viscaceae) жатқызылған, бірақ кейін бұл тұқымдас үлкен Санталдар тұқымдасына (Santalaceae) қосылды.

Кіші түрлер

Бірнеше түршелер кеңінен қабылданған. Олар жемісінің түсі, жапырағының пішіні мен мөлшері және ең бастысы, пайдаланатын қожайын ағаштар бойынша ерекшеленеді. Viscum album subsp. abietis (Wiesb.) Abromeit. Орталық Еуропа. Жемісі ақ; жапырақтары Abies-те. Viscum album subsp. album. Еуропа, Оңтүстік-Батыс Азия, шығысқа қарай Непалға дейін. Жемісі ақ; жапырақтары Malus, Populus, Tilia және сирек кездесетін басқа көптеген түрлерде, соның ішінде (өте сирек) Quercus. Viscum album subsp. austriacum (Wiesb.) Vollmann. Жемісі сары; жапырақтары Орталық Еуропа. Larix, Pinus, Picea-да. Viscum album subsp. meridianum (Danser) D. G. Long. Оңтүстік-Шығыс Азия. Жемісі сары; жапырақтары Acer, Carpinus, Juglans, Prunus, Sorbus-та. Viscum album subsp. creticum жақында Шығыс Криттен сипатталды. Жемісі ақ; жапырақтары қысқа. Pinus brutia-да. Viscum album subsp. coloratum Kom. Қытай флорасымен қарастырылады.

Viscum album-нан уытты лектин – вискумин оқшауландырылды. Вискумин – цитотоксикалық белок (рибосоманы белсенділігінен айыратын белок немесе RIP), ол жасуша бетіндегі гликопротеиндердің галактоза қалдықтарына байланысып, эндоцитоз арқылы жасушаға сіңірілуі мүмкін. Вискумин 60S рибосомалық кішібөлімшесін белсенділігінен айырып, протеин синтезін күшті түрде тежейді. Бұл белоктың құрылымы басқа RIP-терге өте ұқсас, ең көп ұқсастығы рицин мен абринге.

Ежелгі грек және рим

Мистлет грек мифологиясында маңызды рөл атқарған, және римдіктердің атасы Энейдің алтын бұтасы деп есептеледі. Грек мифологиясында мистлетті батырлар жер астына түсу үшін пайдаланған. Римдіктер мистлетті бейбітшілік, махаббат және түсіністікпен байланыстырып, үйді қорғау үшін есіктерге іліп қоятын.

Кельттік

Қазіргі ботаниктер емен ағаштарында кездесетін сипатталған шағатырдың Loranthus europaeus түрі болғанын айтады.

Германдық

13 ғасырдағы «Прозалық Эдда» бойынша, Фригг қадайы баласы Балдрға ешқандай зиян келтірмеуге ант берді, бірақ омыртқаға ("ол оған тым жас көрінді") сондықтан ант бермеді. Осыдан кейін, құдайлар жиынға келгенде, оған оқ атып, тас лақтырып көңіл көтеріп, оған ешқандай зақым келтірмеді. Локи оның өлімін тілеп, Балдрдың ағасы, соқыр құдай Хёдрді Балдрға омыртқа лақтырып өлтіруге алдады. «Gesta Danorum» нұсқасында Балдр мен Хёдр Наннаға үйлену үшін бәсекелес болды, ал Хёдр Балдрды Мистильтейнн (ескі скандинав тілінде "омыртқа") деген қылышпен өлтірді. Бұған қоса, осы аттас қылыш «Hervarar saga ok Heiðreks» және «Hrómundar saga Gripssonar» да кездеседі.

Христиандық

Христиан діні 3-ші ғасырдан кейін Еуропада кеңінен тараған кезде, еменге (құрмаға) деген діни немесе мистикалық құрмет жаңа дінге белгілі бір дәрежеде сіңірілді. Бұл оқиғаның нақты себептері қазірге дейін белгісіз, бірақ бұл Рождество маусымында емен астында өбісу дәстүрінің кеңінен таралуына әкелген болуы мүмкін. Емен астында өбісу туралы ең алғашқы жазба 16-шы ғасырдағы Англияға жатады, ол сол кезде өте танымал болған. Уинстон Грэм Корнуолл дәстүрі бойынша, емен бастапқыда Крест жасауға қолданылған құрметті ағаш болған, бірақ кейін ол тек паразитке айналдырылды. Әдетте, емен Рождестволық әшекей ретінде қолданылады, бірақ мұндай қолданыс 18-шы ғасырға дейін сирек айтылған. Дәстүр бойынша, еменді кесіп алғаннан бастап және Candlemas мезгілінде Рождестволық жасылдан соңғысы ретінде алып тастағанға дейін жерге тигізбеу керек. Ол жыл бойы, көбінесе үйді молшықтан немесе өрттен сақтау үшін, келесі Рождество қарсаңында ауыстырылғанға дейін ілініп тұрады. Бұл дәстүр ағылшын тілді елдерде кеңінен таралған, бірақ Еуропаның қалған бөлігінде көбінесе белгісіз. (Солтүстік Америкада еуропалық еменнің орнына Phoradendron leucarpum түрі қолданылады.) Ескі Рождество дәстүрі бойынша, емен астында кездескен ер адам мен әйел бір-бірін сүйіп алуға міндетті болған. Бұл дәстүр скандинавиялық текті болуы мүмкін. 1808 жылы бұл кең таралған практика ретінде айтылды және 1820 жылы американдық автор Вашингтон Ирвинг өзінің «Жеффри Крейонның эскиздер кітабында» сипаттады: Рождествода емендер шаруа үйлері мен ас бөлмелерінде ілініп тұрады, ал жас жігіттер оның астында қыздарды сүйіп, әр жолы бұтадан бір жидек алып алады. Жидектердің барлығы алынғаннан кейін, бұл құқық тоқтатылады. Германияда Рождество дәстүрі бойынша, емен астында өбіскен адамдар мәңгілік махаббатқа ие болады немесе бір-біріне үйленуге міндетті болады.

Басқа

Жыл сайын Ұлыбританияның Тенбери Уэллс қаласында шағанақ фестивалі өткізіліп, "Шағанақ патшайымы" тағайындалады.

Дәмдеуіш

Мистель – Истрияда жасалатын бисканың құрамына кіретін, шүбірген жемістен айналған арақ.

Альтернативтік медицина

Арамшөп дәрігерлері құмырсқаның жапырақтары мен жас бұтақтарын қолданады, ал олардан жасалған препараттар Еуропада, әсіресе Германияда, қан айналымы және тыныс алу жүйесінің мәселелерін емдеу үшін қолданылады. Құмырсқа экстрактысын рак емдеуде пайдалану антропософияның негізін қалаушы Рудольф Штайнермен байланысты. Зертханалық және жануарлар үстіндегі тәжірибелер құмырсқа экстрактының иммундық жүйеге әсер етуі және кейбір рак жасушаларын жоюға қабілетті екенін көрсеткенімен, ракпен ауырған адамдарға оның тиімділігін дәлелдейтін деректер аз.

Құс аулау

Қызылшаның жабысқақ шырыны құс ұстауға арналған жабысқыш зат – құс шайыр жасау үшін қолданылған. Латын тіліндегі viscum сөзі "тұтқыр" сөзінің бастауы.