Малтіздік қара құс жұмбағы

Кіріспе

Джон Хьюстонның 1941 жылғы фильмі.

Фильм 1941 жылдың 3 қазанында Нью-Йорк қаласында тұңғыш рет көрсетілді және бірден сәттілікке ие болды. Соңынан Конгресс кітапханасы оны "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, Ұлттық кино тізіміне енгізілген алғашқы 25 фильмнің қатарына қосты.

Сюжет

Сан-Францискода жеке тергеушілер Сэм Спейд пен Майлс Арчер болашақ клиент Рут Уондерлимен кездеседі. Ол Нью-Йорктегі үйінен қашып, Флойд Тёрсби есімді кісімен қалаға келген жоғалған әпкесін іздеп жүргенін айтады. Арчер оның әпкесін қайтаруға көмектесуге келіседі. Алайда, сол түні полиция Спейдке Арчердің өлтірілгенін хабарлайды. Спейд клиентіне қонақ үйіне телефон соғып, оның кеткенін білуге тырысады. Өз пәтерінде оны полиция детективы Том Полхаус пен лейтенант Данди сұраққа тартып алады. Олар оған Тёрсби сол күні кешке өлтірілгенін айтады. Дэндидің айтуынша, Спейдтің Тёрсбиді өлтіруге мүмкіндігі де, себебі де болды, өйткені ол Арчерді өлтірген болуы мүмкін. Сол күні таңертең Спейд өзін Бриджит О'Шонесси деп атайтын Уондерлимен кездеседі, ол өзінің әңгімесін ойлап тапқанын мойындайды. Алайда ол Спейдті кісі өлтіруді тергеуге көндіреді және Тёрсбидің оның серіктесі болғанын да ашады. Ол оны пайдаланып, Арчерді өлтірген болуы мүмкін, бірақ ол Тёрсбиді кім өлтіргенін білмейтінін айтады. Офисте Спейд Джоэл Каиромен кездеседі, ол оған "қара құс мүсінін" табу үшін 5000 доллар ұсынады. Спейд күмәндана бастағанда, Каир оған қаруын тартып, бөлмені қарап шығады. Спейд Каироны есінен айнытып, оның заттарын қарап шығады. Каир есін жиғаннан кейін, ол Спейдті жұмысқа алады. Сол түні О'Шонессиге бара жатқанда, Спейдті жас жігіт қуып жетеді, бірақ ол одан қашып құтылады. Ол О'Шонессиге Каир туралы айтқаннан кейін, оның алаңдауы оны танитынын көрсетеді. Ол екеуінің өз пәтерінде кездесуін ұйымдастырады, онда Каир О'Шонесси "Жұмбақ адамның" Сан-Францискода екенін айтқанда ашуланады. Спейд таңертең Каирдің қонақ үйіне бара жатып, оны ертерек соңынан ерген жас жігіт Уилмер Кукты байқайды. Вилмер Каспер Гутманның "Сеңгір" деген атпен жұмыс істейді. Гутман өзінің қонақ үйінде Малталық соколының тарихын баяндайды, содан кейін Спейдке құс үшін 25 000 доллар және оны сатқаннан кейін тағы 25 000 доллар немесе сатудан түскен табыстың төрттен бір бөлігін ұсынады. Спейд сусындарына қоспа қосылғандықтан есінен танып қалады. Уилмер мен Каир басқа бөлмеден кіріп, Гутманмен бірге кетеді. Есін жиғаннан кейін Спейд пәтерде қарап шығып, Ла Палома жүк кемесінің келу уақыты белгіленген газетті табады. Ол кемежайға барып, кеме өртеніп жатқанын көреді. Кейінірек, кеме капитаны Жакоби бірнеше рет атылып, өлмес бұрын Спейдтің кеңсесіне кіреді. Оның қолында Малталық сокол бар екен. О'Шонесси кеңсеге қоңырау шалып, мекен-жайын айтады, содан соң желі үзілгенше айқайлайды. Спейд пакетті автобус аялдамасына жасырып, сол мекен-жайға барады, бірақ ол бос орын болып шығады. Спейд үйге оралғанда, О'Шонессидің есікте жасырынғанын табады. Ол оны ішке алып кіреді де, Гутман, Каир және Уилмердің оны қарулы күшпен күтіп тұрғанын көреді. Гутман Спейдке "Сокол" үшін 10 000 доллар береді, бірақ Спейд оларға бағаның бір бөлігі - ол полицияға Тёрсби мен капитан Жакобиді өлтіргені үшін тапсыра алатын адам екенін айтады, бұл Уилмерді білдіреді. Бірнеше жан-жақты келіссөздерден кейін Гутман мен Каир келіседі, ал Уилмер есінен айнып, қарусызданады. Таң атқаннан кейін Спейд хатшысын Эффи Перинді шақырып, оған пакет әкеледі. Алайда, Гутман мүсінді тексергенде, оның жалған екенін біледі және Вилмер дау-дамай кезінде қашып кетеді. Гутман өзінің сабырлылығын қалпына келтіріп, Каирді онымен бірге Стамбулға оралып, ізденістерін жалғастыруға шақырады. Олар кеткеннен кейін Спейд полицияға хабарласып, екеуін қайдан алу керектігін айтады. Кейін Спейд ашуланып О'Шонессиге қарсы шығып, ол Арчерді оның қалаусыз серіктесі Тёрсбиді кінәлау үшін өлтіргенін білетінін айтады. Ол мойындады, бірақ Спейдтен оны полицияға бермеуін сұрайды. Ол О'Шонессиді ұстап береді, содан кейін мүсінді дәлел ретінде ұсынады, оны "арманның құралы" деп сипаттайды.

In San Francisco, private investigators Sam Spade and Miles Archer meet prospective client Ruth Wonderly. She claims to be looking for her missing sister, who ran off from their home in New York and came to the city with a man named Floyd Thursby. Archer agrees to help get her sister back. However, later that night, the police inform Spade that Archer has been killed. Spade tries calling his client at her hotel to discover she has checked out. Back at his apartment, he is grilled by Police Detective Tom Polhaus and Lieutenant Dundy, who tell him that Thursby was murdered the same evening. Dundy suggests that Spade had the opportunity and motive to kill Thursby, who likely killed Archer. Later that morning, Spade meets Wonderly, now calling herself Brigid O'Shaughnessy, who confesses that her story was made up. However, she convinces Spade to investigate the murders and also reveals that Thursby was her partner. He took advantage of her and probably killed Archer, but she claims to have no idea who killed Thursby. At his office, Spade meets Joel Cairo, who first offers him $5,000 to find a "black figure of a bird". When Spade is skeptical, Cairo pulls a gun on him and searches the room for it. Spade knocks Cairo out and goes through his belongings. When Cairo comes round, he hires Spade. On his way to visit O'Shaughnessy later that evening, Spade is followed by a young man but manages to evade him. When he tells O'Shaughnessy about Cairo, her nervousness indicates she knows him. He arranges a meeting between the two at his apartment, where Cairo becomes agitated when O'Shaughnessy reveals that the "Fat Man" is in San Francisco. When Spade goes to Cairo's hotel in the morning, he spots Wilmer Cook, the young man who trailed him earlier. Wilmer works for Kasper Gutman, the "Fat Man". In his hotel suite, Gutman relates the history of the Maltese Falcon, then offers Spade his pick of $25,000 for the bird and another $25,000 after its sale, or a quarter of the proceeds from its sale. Spade passes out because his drink is spiked. Wilmer and Cairo come in from another room and leave with Gutman. On coming round, Spade searches the suite and finds a newspaper with the arrival time of the freighter La Paloma circled. He goes to the dock, only to find the ship on fire. Later, the ship's captain Jacoby is shot several times and staggers into Spade's office before dying. The bundle he was clutching contains the Maltese Falcon. O'Shaughnessy calls the office, gives an address, then screams before the line goes dead. Spade stashes the package at the bus terminal, then goes to the address, which turns out to be an empty lot. Spade returns home to discover O'Shaughnessy hiding in a doorway. He takes her inside and finds Gutman, Cairo, and Wilmer waiting for him, guns drawn. Gutman gives Spade $10,000 for the Falcon, but Spade tells them that part of his price is someone he can turn over to the police for the murders of Thursby and Captain Jacoby, suggesting Wilmer. After some intense negotiation, Gutman and Cairo agree and Wilmer is knocked out and disarmed. Just after dawn, Spade calls his secretary, Effie Perine, to bring him the bundle. However, when Gutman inspects the statuette, he finds it is a fake and Wilmer escapes during the tumult. Recovering his composure, Gutman invites Cairo to return with him to Istanbul to continue their quest. After they leave, Spade calls the police and tells them where to pick up the pair. Spade then angrily confronts O'Shaughnessy, telling her he knows she killed Archer to implicate Thursby, her unwanted accomplice. She confesses, but begs Spade not to turn her over to the police. Despite his feelings for her, Spade gives O'Shaughnessy up, then submits the statuette as evidence, describing it as "the stuff that dreams are made of".

Өмірбаян

Хаммет бір кезде Сан-Францискодағы Пинкертон детективтер агенттігінде жеке детектив болып жұмыс істеген, және ол кітаптағы басты кейіпкер үшін өз туған есімін "Сэмюэл" деп пайдаланған. Ол 1934 жылы кітаптың басты кейіпкері туралы былай деп жазды: «Спейдтің түпнұсқасы жоқ. Ол – арманға толы адам, себебі мен жұмыс істеген көптеген жеке детективтер осылай болуды қалаған, ал өздерінің өршіл сәттерінде оған жақын екендерін ойлаған». «Мальтийлік соқыр» романындағы басқа кейіпкерлер сол кезде ол кездескен немесе бірге жұмыс істеген адамдардың негізінде жазылған. Зұлым «Жұмсақ» Каспер Гатман кейіпкері Маунди Грегориден алынған, ол көптеген күрделі іс-қимылдар мен алаяқтықтарға, соның ішінде әсем тастармен қапталған Соқыр сияқты ұзақ уақыттан бері жоғалған қазынаны іздеуге қатысқан британдық детектив-кәсіпкер болған. Хьюстон фильмді мұқият жоспарлауға талап етті, осылайша өндіріс бюджет шегінде тығыз кестеде сақталуын қамтамасыз етті. Ол жылдам түсірілді және 400 000 доллардан кем шығынмен аяқталды. Хьюстонның сценарийді дайындауының ауқымы мен тиімділігі соншалық болды, соңғы монтажда диалогтың бір де бір жолы өшірілмеді. Сыртқы түнгі кадрларды қоспағанда, Хьюстон фильмнің барлығын ретімен түсірді, бұл актерлерге үлкен көмек болды. Романнан алынған көптеген диалогтар сақталды. Фильмде романдан жоқ жалғыз маңызды бөлім – «Флиткрафт» есімді адамның әңгімесі, оны Спейд Бригидке Каирдің пәтеріне келуін күтіп отырғанда айтады. Хьюстон Хейс кеңсесі қабылдамайтын секске қатысты барлық сілтемелерді жойды. Оған сондай-ақ, шамадан тыс ішімдік ішуді көрсетпеу туралы ескертілді. Режиссер соңғысына қарсы шықты, себебі Спейд күніне жарты бөтелке қатты спирттік ішімдік ішетін адам еді және оны алкогольден толығымен бас тартқан күйде көрсету оның мінезін бұрмалауды білдіретін еді.

Кастинг

Богарт Сэм Спейд рөліне бірінші таңдау болған жоқ; бұл рөл бастапқыда Джордж Рафтқа ұсынылған. Рафт рөлден бас тартты, себебі ол тәжірибесіз режиссермен жұмыс істегісі келмеді және оның шартында қайта түсірімдерден бас тарту туралы талап болған.

Реквизиттер

Фред Секстон, американдық суретші, фильм үшін «Мальталық соқыр» статуэткасын жасады. «Мальталық соқыр» 1697 жылы Георг Вильгельм фон Кипхаузен үшін жасалған «Кипхаузен соколы» атты салтанатты құю ыдысына негізделген, ол қасиетті Рим империясының графы болған. Ол тасқа қонған соқырдың бейнесімен жасалған және қызыл гранат, аметист, изумруд, сапфирлермен әшекейленген. Қазіргі уақытта ол Кавендиш отбасының меншігінде және Чатсворт үйінің коллекциясының бөлігі болып табылады. Фильм үшін бірнеше үлкен соқыр реквизиттері жасалды. Соқырлардың бірін актер Уильям Конрадқа студия жетекшісі Джек Л. Уорнер сыйлады; ол 1994 жылдың желтоқсан айында 398 500 долларға аукционда сатылды, бұл сол кезде фильм реквизиті үшін төленген ең жоғары баға еді. Фильмде пайда болған 45 фунт салмақты металл реквизит 2013 жылдың 25 қарашасында аукционда 4 миллион доллардан астамға сатылды.

Кассалық жинақ

Warner Bros. деректеріне сәйкес, фильм отандық нарықта 967 000 доллар, ал шетелдік нарықта 805 000 доллар табалды. 1942 жылдың 14 тамызында Филип Моррис Театры Эдвард Арнольд бас рөлде ойнаған қойылымды сахналады. Кейіннен CBS телеарнасы «The Screen Guild Theater» үшін 30 минуттық бейімдеуді жасады, онда Богарт, Астор, Гринстрит және Лорр өзіндік рөлдерін сомдады. Бұл радио бөлімі алғаш рет 1943 жылдың 20 қыркүйегінде эфирге шықты және 1946 жылдың 3 шілдесінде қайта ойнатылды.