Кіріспе

Полианна принципі (сонымен қатар полианналық немесе позитивтік көзқарас деп те аталады) – адамдардың жағымды нәрселерді жағымсыз нәрселерге қарағанда жақсырақ есте сақтауға бейімділігі. Зерттеулер көрсеткендей, санасыз деңгейде ми оптимистік жағдайларға ден қояды, ал саналы деңгейде – теріс жағдайларға. Бұл санасыз бейімділік Барнум эффектісімен ұқсас.

Даму

Атауы 1913 жылы Элеонора Портердің "Поллианна" романынан шыққан, онда "қуаныш ойыны" ойнайтын қыз туралы баяндалады – әр жағдайда қуантуға болатын нәрсені табуға тырысады. Роман бірнеше рет бейімделді, ең танымал 1920 және 1960 жылдары фильм түрінде. "Поллианна" атауы психологиялық әдебиетте алғаш рет 1969 жылы Бухер мен Осгуд еңбектерінде қолданылды, олар Поллианна гипотезасын адамдардың қарым-қатынаста жағымды сөздерді жағымсыз сөздерге қарағанда жиірек және алуан түрде қолдануға бейімділігі ретінде сипаттады. Бұл бейімділіктің эмпирикалық дәлелі үлкен мәтіндік жиынтықтардың есептеу талдауы арқылы алынды. "Поллианна" әңгімесі – ата-анасынан айырылған кішкентай қыз туралы, оны қатал, талапкер және әдепті Полли тәтесімен бірге тұруға жібереді. Осындай ортаға енген Поллианна өзінің оптимизмін сақтап, оны басқаларға таратуға тырысады. Бұл жақсы көрілетін әдеби кейіпкердің әңгімесі, жағдай қаншалықты қиын болса да, көңілді мінез кез келген адам мен жағдайды өзгерте алады деген ойды жеткізеді.

Психологиялық зерттеулер мен қорытындылар

Полианна принципі 1978 жылы Маргарет Матлин мен Дэвид Стэнг Полианнаның архетипін қолдана отырып, өткенді еске алғанда адамдардың оң көзқарасын көрсететін психологиялық принцип ретінде сипаттады. Полианна принципіне сәйкес, ми жағымды және ұнамды ақпаратты жағымсыз ақпараттан гөрі әлдеқайда нақтырақ және дәл өңдейді. Шындығында, біз өткен оқиғаларды олар болғаннан да жақсырақ есте сақтаймыз. Зерттеушілер адамдардың жағымды жағдайларға ұмтылып, жағымсыз жағдайлардан қашысатынын, жағымды және қауіпсіз нәрселерге қарағанда жағымсыз немесе қауіпті нәрселерді тануға көбірек уақыт кететінін және жағымды жағдайларға шындығындағыдан жиірек тап болатынын анықтады. Матлин мен Стэнг сондай-ақ, есте сақтау кешіктірілгенде іріктеулі есте сақтаудың ықтималдығы артатынын анықтады: кешігу ұзақ болған сайын, іріктеулі есте сақтау да көбірек болады. Полианна принципі онлайн әлеуметтік желілерде де байқалады. Мысалы, Оңтүстік Калифорния университетінің компьютер ғалымы Эмилио Феррара жүргізген зерттеулер Twitter қолданушыларының жағымды ақпаратты көбірек бөлісетінін және одан эмоционалдық әсер алатынын көрсетті. Дегенмен, Полианна принципінен ауытқушы жалғыз жағдай – депрессия немесе қысынудан зардап шегетін адамдар, олар көбінесе депрессивті реализмге немесе жағымсыз көзқарасқа бейім болады.

Оңдықтылық бейімділігі

Оңға қарай бейімділік – Поллианна қағидасының бір бөлігі, адамдардың негативті немесе шынайы көзқарастардан гөрі оң көзқарасты таңдауының себептерін түсіндіреді. Позитивті психологияда бұл үш тұжырымға бөлінеді: оң иллюзиялар, өзіндік алдану және оптимизм. Жасы ұлғайған сайын оңға қарай бейімділік күшейеді, себебі ол жас балалар мен жасөспірімдерге қарағанда ересектерде, әсіресе қартайған шақта жиі кездеседі. Егде жастағы адамдар оң ақпаратқа көбірек назар аударады, бұл когнитивтік процесте назардың белгілі бір нәрсеге шоғырлануынан туындауы мүмкін. Эндрю Рид пен Лора Карстенсеннің жинақтаған зерттеулерінде олар егде жастағы адамдардың (жас адамдармен салыстырғанда) жағымсыз материалдардан әдейілеп назарын аударғанын анықтады.

Сындар

Полианна принципі кейбір жағдайларда көмектесе көрінетін болса да, кейбір психологтар оның адамның өмірлік қиындықтармен тиімді күресуіне бөгет болатынын айтады. Кейбір жағдайларда Полианна принципі "Поллианна синдромы" деп те аталады, және оны сыншылар шамадан тыс оң көзқарастағы, жағымсыз немесе нақты жағдайларды ескермейтін адам деп сипаттайды. Терапия немесе кеңес беру процесінде бұл терапевт пен пациент екеуі үшін де қауіпті деп есептеледі.