Кіріспе

АҚШ-тың Гаванадағы де-факто елшілігі, Куба (1977–2015)

1977 жылдың 1 қыркүйегінен 2015 жылдың 20 шілдесіне дейін Кубадағы АҚШ мүдделерін Кубаның Гаванадағы Швейцария елшілігінің АҚШ мүдделері бөлімі ("USINT Havana" – Мемлекеттік департаменттің телеграфтық мекенжайы бойынша) ұсынды. Бөлім АҚШ Сыртқы істер қызметінің қызметкерлерімен және АҚШ Мемлекеттік департаментінің жергілікті қызметкерлерімен укомплектіленген және Гаванадағы Революция алаңының қарсы жағындағы Малекондағы көп қабатты кеңсе ғимаратында орналасқан. Екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар қалыпқа келтірілгеннен кейін 2015 жылдың 20 шілдесінде миссия Кубадағы АҚШ елшілігі ретіндегі қызметін қайта бастады. USINT Havana ресми түрде Швейцария елшілігінің қорғауында жұмыс істеді, ал оның қарсы тарапы – Куба Республикасының Вашингтондағы мүдделері бөлімі 1991 жылға дейін ресми түрде Чехословакия елшілігінің бөлімі болды, бірақ олар атау мен рәсімдерден басқа барлық жағынан дерлік тәуелсіз жұмыс істеді. Осы кезеңде АҚШ пен Куба бір-бірінің елдерінде елшіліктер ашпады, ал олардың мүдделері бөлімдері де-факто елшіліктердің функцияларын атқарды. 1991 жылы Швейцария екеуі үшін де қорғаушы мемлекетке айналды. USINT Havana бөлімінің соңғы басшысы Джеффри ДеЛаурентис болды, ол 2014 жылдың тамызынан 2015 жылы таратылғанға дейін қызмет етті. Одан кейін ол елшіліктің уәкілдік етушісі болды.

Тарих

АҚШ 1961 жылдың 3 қаңтарында Кубамен дипломатиялық қарым-қатынасты үзді, ресми түрде бұл елшіліктердегі штат санына қатысты келіспеушіліктерге байланысты болды. АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр сол кезде: «Америка Құрама Штаттарының өз қадірін сақтауына шек бар. Сол шекке енді жеттік» деді. Екі елдің де астаналарында бір-бірінің мүдделерін қорғау үшін өкілдік етуге уәкілеттік берілген елдер тағайындалды. Кубаны Вашингтонда Чехословакия, ал АҚШ-ты Гаванада Швейцария өкілдік етті. Бұл кеңселерде швейцариялық және чехословакиялық дипломаттар жұмыс істеді. 1977 жылы Картер әкімшілігінің Кубамен қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған бастамасымен АҚШ пен Кубаның өзара келісіммен мүдделері бөлімдерінде американдық және кубалық дипломаттар жұмыс істеді. 1977 жылдың 1 қыркүйегінде АҚШ Сыртқы қызметінің қызметкерлері мен теңіз сақшылары Гаванадағы АҚШ мүдделері бөлімінде жұмыс істеген швейцариялық қызметкерлерді алмастырды. Швейцариялықтар да, кейіннен американдық қызметкерлер де Гавананың Малеконында орналасқан, Харрисон мен Абрамовиц архитекторлары жобалаған және 1953 жылы қолданысқа берілген бұрынғы АҚШ елшілігі ғимаратын пайдаланды. 1961 жылы қарым-қатынас үзілген кезде ғимаратты швейцариялық дипломаттар басып алды, олар АҚШ үкіметінің тапсыруымен АҚШ мүдделерін Кубада қорғады және 1977 жылға дейін оның мазмұнын сақтады. Швейцариялық қызметкерлердің арасында қарым-қатынас үзілген кезде АҚШ елшілігінде жұмыс істеген Сыртқы қызмет ұлттық қызметкерлері де болды. 16 жыл өткен соң, АҚШ үкіметі өз жұмысын қайта бастағанда, олардың көптегені қызметте қалды. Швейцарияның барлық жергілікті жұмысқа алынған қызметкерлері өз жұмысын жалғастырды. Жаңа қызметкерлер Куба үкіметінің CUBALSE деп аталатын кәсіпорны арқылы жұмысқа алынды, ол жергілікті дипломатиялық миссияларға қызметкерлер мен басқа да қызметтерді ұсынды. Бөлімнің алғашқы американдық құрамында он Мемлекеттік департамент қызметкері және жазық киімдегі АҚШ теңіз сақшыларының тобы болды. Өзара келісім бойынша, Куба Вашингтонда да сондай санымен қызметкерлерді ұсынды. Лайл Франклин Лейн Гаванадағы мүдделер бөлімінің алғашқы бастығы болды. Алдын ала топ ғимаратты швейцариялықтардан қабылдағанда, олар 1950 жылдарға жататын, Эйзенхауэрдің суреті де бар заттарды тапты. 1961 жылы жас офицер ретінде елшілікті жапқан және Куба істері жөніндегі директор ретінде мүдделер бөлімін ашуға белсенді қатысқан Уэйн Смит 1979 жылдың қыркүйегінде Лейнді алмастырды, өйткені АҚШ-тың барлық қызметкерлері екі жылдық қызмет мерзімінен кейін ауыстырылды.

Алғашқы жылдар

Бастапқы гүлденуден кейін екіжақты қарым-қатынастар дерлік бірден нашарлады, өйткені Вашингтонға Анголадағы Куба әскери қатысуының ауқымы анық болды. Алғашқы екі жыл байланыстарды қайта орнатуға, ғимараттың және тұрғын үйдің жағдайымен айналысуға, Кубада қалып қойған екі азаматтығы бар американдықтар мен олардың отбасыларын елге қайтаруға, саяси айыптармен ұсталған американдық тұтқындарды босатуды қамтамасыз етуге (соның ішінде күдікті ЦРУ агенты Лоуренс К. Лант), марихуана контрабандашылары мен ұшақ қашқындары бар, үлкен және өсіп келе жатқан американдық қылмыскерлер тобына қызмет көрсетуге, АҚШ ұшақтарын Кубаға қашқындар ұрлап, сот алдында жауап беру үшін үйлеріне оралуды қалағандарды қайтаруға, сондай-ақ Кубадан кетуге рұқсат алған, ел табуға болатын мыңдаған кубалық саяси тұтқындарды өңдеуге жұмсалды. Шешілмеген мәселелердің бірі – АҚШ үкіметінің білімімен Швейцарияда сақталып тұрған бағалы заттарды, соның ішінде өнер туындылары мен монета коллекцияларын қайтару болды. Кубалықтар оларды АҚШ жалдаған ұшақтармен әкелген жиһаз, тұрмыстық заттар мен жабдықтармен бірге жіберуге келісті, бірақ жауапты Мемлекеттік бюро Консулдық істер Вашингтонға ауыртпалық салатын әкімшілік қиындықтарды айтып, USINT-ке жіберуге рұқсат бермеді. Осы құнды заттарға зақым келтірілгені және ұрланғаны туралы хабарлар тарады. 1978 жылы бірнеше қашқын американдық азамат ұшақ қашқындары өз еріктерімен АҚШ-қа қайтарылып, сот алдында жауап берді. Оларды Канада арқылы жіберуге жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды, себебі Air Canada рейсіндегі бортсеріктер тіпті қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін атты полиция жасағымен бірге олармен ұшудан бас тартты. Бірақ жақын арада оларды Кубана арқылы Ямайкаға ұшыру туралы басқа шаралар қабылданды. Кубалықтар олардың ерікті түрде және ешқандай шектеусіз кетуіне келісті. Ямайкаға келген соң, олар ФБР-дің чартерлік рейсіне ауысып, АҚШ-қа жеткізілді. АҚШ-тағы алғашқы екі жылда АҚШ-тан Кубаға бір ғана жолаушы ұшағы қашқындармен ұрланды. Президент Кастро 1979 жылдың 12 маусымында Delta Air Lines рейсі 1061 ұшырылуын басқару үшін әуежайға жеке келді, оны капитан Винс Дода басқарған Lockheed L 1011 Tristar ұшағы ұрланған еді. Оны 10 жыл бұрын МиГ ұшағын АҚШ-қа қашқындармен ұрлап кеткен Кубаның бұрынғы әскери ұшқышы Эдуардо Гера Хименес ұрлап кеткен. Кастро оқиға орнына жіберілген АҚШ консулдық қызметкері Том Холладеймен жеке кездесіп, оған мәлімет берді. Ол АҚШ-тың кубалық қайық қашқындарын ұстауына қатысты келіспеушіліктерге байланысты тоқтатылған екіжақты келісім шарттарын Куба сақтайтынына АҚШ үкіметін сендірді. Кастроның қызметкерлері сұраған кезде, ол жолаушыларға әуежайдағы дүкендерден валютамен заттар сатып алуға рұқсат берді. Ұшақ пен жолаушылар ешқандай кешігусіз және оқиғасыз АҚШ-қа оралды. Капитаннің компаниясының кредит карталарын қабылдай алмағандықтан, Куба Холладейдің Delta ақшаға жарайтынына және Мүдделер бөлімі Мемлекеттік департаментінің OCS сенім механизмі арқылы төлемді жеңілдететініне сендіре отырып, жанармай құю үшін Delta-ға несие берді. Delta қаражатты дереу аударды. Тәжірибесіз және жергілікті жаңа қызметкерлерді, сондай-ақ Мексикадағы Елшіліктен келген INS офицерлері мен жергілікті қызметкерлерді қоса алғанда, консулдық қызметкерлер бастапқы ауыр жұмыс жүктемесі мен қолайсыз жағдайларға тап болды, бірақ жұмысты жалғастыруға қол жеткізді. Иммигранттық виза бойынша жұмыс жүктемесі өте ауыр болды, бірақ тиімді болмады. Мыңдаған мақұлданған иммигранттық өтініштер келіп түсті, бірақ олардың азасы ғана елден кетуге рұқсат алды, ал кеткендердің өтініштері болмады. Бернардо Бенес басқаратын Майамидегі көрнекті кубалықтар тобы мен Куба үкіметі арасындағы «диалогтан» кейін Мексика қаласында құпия екіжақты келіссөздер өтті, онда Куба айына 500 адамнан 2500 саяси тұтқынды босатуға, ал АҚШ оларды қабылдауға келісті. Кубалықтар алғашқы топты босатып, Полита Грау мен Тони Куэста сияқты жоғары деңгейдегі топты АҚШ-қа жылдам жеткізді. Алайда, шартты түрде босату квоталары, INS кестесі және аты-жөндерді тексеру туралы бюрократиялық кедергілерге байланысты АҚШ босату кестесін сақтау үшін тұтқындарды жеткілікті жылдам өңдей алмайтыны көп ұзамай анық болды. Кубалықтар тұтқындарды жоспарланғандай босатуды жалғастырды, бірақ өңдеу процесі негізінен есімдерді тексерудің кешігуіне байланысты қалып қойды. Тамыз айының соңында АҚШ босатылған тұтқындарды өңдеуден қалыс қалды, олардың кейбіреулері босатылғаннан кейін үйленген еді. Келе жатқан бейтарап елдердің басқосуына байланысты кубалықтар Мүдделер бөлімінің алдында өңделмеген тұтқындарға лагерь құрып, халықаралық басқосуға қатысушыларды АҚШ өзінің міндеттемелеріне қалай орайтынын көрсету үшін өткізіп жіберуге ұсыныс жасады. Осы қаулыға қарамастан, процесс жылдамдатылмады, бірақ Мүдделер бөлімінің қызметкерлері бар күштерін салды. Вашингтондағы кедергілерді шешуге уақыт кетті, бірақ кубалықтар ұсынылған лагерьді құрмады.

Мариел кеме көтеруіндегі рөлі

1979 жылдың басында, елден кетуге рұқсат алған кубалықтардың саны артып, АҚШ-ты қоса алғанда, оларды қабылдауға дайын елдерді таба алмағандықтан, ішкі жағдай күрт тұрақсыздыққа ұшырап, 1980 жылдың сәуірінде Мариэль қайықтығына әкеліп соқты. АҚШ үкіметі кубалық үкіметті бұрынғы саяси тұтқындар мен олардың отбасыларын алып кетуге рұқсат беретініне сендірді. Бірақ бұл міндеттеме орындалмады. Кетуге рұқсат алып, бірақ баруға жері жоқ бұрынғы саяси тұтқындардың үлкен тобы күнделікті виза алу үшін Венесуэла мен Испания елшіліктеріне, сондай-ақ АҚШ мүдделері бөліміне барып тұрды. Куба үкіметі АҚШ-тың елдегі ішкі тәртіпті тұрақсыздандыруға тырысып жатқанын, осы бейшара диссиденттерді халықтың наразылығын күшейту үшін пайдаланып жатқанын мәлімдеді және егер кубалықтарды эмиграцияға тіркеу жөнінде дереу шаралар қабылданбаса, мәселені өз қолдарына алатынын ескертті. Олар бұрын да Джонсон әкімшілігі кезінде Камариока портын ашып, кеткісі келетін туыстарын алып кеткен Маямиден келген кемелерге рұқсат берген болатын. Сол кездегі дағдарыс өтініш берушілерді тексеру және эмигранттарды АҚШ-қа әуемен тасымалдау үшін ресми бағдарлама құру арқылы шешілді. Никсон әкімшілігі бұл бағдарламаны тоқтатып, бірнеше мың өтініш беруші қараусыз қалды. Мариэль қайықтығының себебі, батыстың бейтарап тұтқындар мен бұрынғы тұтқындарды Кубадан алып шығуға наразылық болғанымен, оның бастамасы Перу елшілігінен кубалық күзетшілерді алып тастау болды, нәтижесінде мыңдаған кубалық пана іздеушілер елшілікке шабуыл жасады. АҚШ-Куба қарым-қатынасы жақсарғандықтан, елден кету қайтадан танымал болды. Бөліскен отбасылардың кубалық мүшелері шығуға рұқсат алуға шақырылды. Заңды жолдар болмағандар үшін 1979 жылдың басынан бері кубалықтардың саны Гаванадағы шетелдік елшіліктерге баспана іздеу және шетелге қауіпсіз өту үшін баруға тырысты. Көптеген адамдар көрші ғимараттардан секіріп, автобустар мен жүк көліктерімен қақпалар мен қоршауларды бұзып, дипломатиялық кешендерге енді. Перу елшілігіне жасалған шабуылдың бірінде кубалық күзетші өзінің әріптесінің оғынан қаза тапты. Куба шұғыл түрде күзетшілерді алып тастады, нәтижесінде он мыңнан астам кубалық пана іздеуші елшілікке ағылып келді. Соңында келесі айларда 125 000 кубалық аралды тастап кетті, олардың көп бөлігі АҚШ-қа бағыт алды. Мариэль кезеңінде бірнеше автобустағы үкімет қызметкерлері мүдделері бөлімінің алдында отбасымен қайта қосуды күтіп тұрған бұрынғы саяси тұтқындар мен АҚШ-қа көшуге үміттенегендерге шабуыл жасады және ғимараттың ішінде пана тапты. Кіші консулдық қызметкер Сьюзан Джонсон ұлттық теледидар мен "Гранма" газетінде халықты қоздырды деген айып тақты. АҚШ үкіметі оны Вашингтондағы Куба бюросына қайтарып алды (және ол Кубадан persona non grata деп жарияланды). Кубалықтар консулдық қызметкерлердің көпшілікті тарату әрекеттерін жасырын түрде түсіріп алып, оны қоздырудың дәлелі ретінде пайдаланды, бірақ қоздырудың жоқтығын көрсеткен аудио жазбасын қоспады. Ғимаратты жөндеу жұмыстары жүргізіліп, 1997 жылы, АҚШ мүдделері бөлімінің қызметкерлері орналасқаннан кейін 20 жыл өткен соң аяқталды.

Пропагандалық шайқастар

USINT Куба мен АҚШ арасындағы үгіт-насихаттың орталығы болды. 1990 жылдардың соңында USINT-ке қарап тұрған жарнама тақтасында революционердің карикатуралық бейнесіндегі Сэм ағаға "Сеньорс Империалисттер, біз сіздерден мүлдем қорқамаймыз!" – "Империалистік мырзалар, біз сіздерден ешқандай қорқыныш сезінбейміз!" деп айқайлаған. 1999-2000 жылдардағы Элиан Гонсалес ісі кезінде USINT-тің шығысындағы аумақ (бұрын жоғарыда аталған жарнама тақтасы орналасқан шөпті жер) асфальтталды және сахна салынды. Кубада бұл алаң Жозе Марти Империализмге қарсы алаңы деп аталады. Бастапқыда митингтер мен наразылық жиналыстары үшін (әсіресе АҚШ үкіметінің әрекеттеріне қарсы наразылық білдіргендер) пайдаланылған, бірақ бұл сахна концерттер үшін де қолданылды, мысалы, Audioslave тобының Live in Cuba альбомында жарық көрген концерті.

Диссиденттерді қолдау

АҚШ мүдделері бөлімі 2002 жылы Джеймс Кейсон миссия басшысы болғаннан бастап Куба үкіметіне қарсы үгіт-насихаттың ошағына айналды. Кейсон Кастро үкіметінің қарсыластарына АҚШ-тың қолдауын күшейтті және диссиденттермен және Кастроға қарсы журналистермен үнемі кездесті. 2003 жылдың наурыз айында Куба билігі 75-ке жуық диссидентті мүдделері бөлімінен заңсыз төлем алғандары үшін түрмеге қамады. Олардың кейбіреулері Варела жобасына қатысқан, бірақ жоба жетекшісі Освальдо Пайя америкалықтардан алшақтығын баса айтты. USINT Havana аумағында жыл сайынғы Рождестволық көрме ұйымдастырылды, онда Санта-Клаус, Фрости қарлы кісі және санақ болды. 2004 жылы көрмеге "75" деген үлкен сан да қосылды, бұл тұтқынға алынған диссиденттерге қатысты (жоғарыда қараңыз). Куба үкіметі бөлім басшысы Джеймс Кейсонның белгіні алып тастаудан бас тартқан жауабы ретінде ғимаратқа қарама-қарсы бірнеше үлкен билбордтарды орналастырды, онда Абу-Грейбтегі зорлық-зомбылықтың суреттері және нацистер туралы сілтемелер болды. 2006 жылдың қаңтар айында USINT Havana ғимаратының жоғарғы қабатының терезелерінде айналмалы "электрондық билборд" орнатып, хабарламалар көрсетуді бастады, соның ішінде Джордж Бернстің: "Осы елді басқаруға білетін барлық адамдардың такси жүргізуі немесе шаш кесуі қаншалықты өкінішті". Наразылық шеруінен кейін Куба үкіметі көптеген бағаналарды орнатып, олардың үстіне бір-бір ақ жұлдызы бар қара туларды іліп, хабарламаларды жасырды. 2006 жылдың маусым айында Granma International газеті билбордты "Біздің халқымызға қатысты ең қарапайым қорлауларды электрондық билборд арқылы жүйелі түрде тарату, олар халықаралық құқықтың ең қарапайым ережелерін бұза отырып, сол империялық қоныстың қасбетінде жазасыз сақтай аламын деп санайды" деп сипаттады. 2009 жылдың маусым айында электрондық билборд АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәлімдемесіне сәйкес, Куба халқына ақпарат жеткізуде тиімді болмағандықтан өшірілді.