Кіріспе

Кубалықтардың АҚШ-қа жаппай көшіп кетуі 1980 жылы

Мариэль кеме көтеруі (Лангэс) – Кубаның Мариэль портынан АҚШ-қа 1980 жылдың 15 сәуірінен 31 қазанына дейін жасаған кубалықтардың жаппай көшіп кетуі. Бұл босқындарды испан және ағылшын тілдерінде «Мариэлито» деп атайды. Бұл көш-қонның себебі Куба экономикасының күрт нашарлауы болғанымен, бұған дейінгі ондаған жылдарда АҚШ-қа көшіп келген кубалықтардың ұрпақтары да себепкер болды. 10 000 кубалық Перу елшілігінің жерінде пана сұрағаннан кейін, Куба үкіметі кім тілек білсе, солардың кетуіне рұқсат берді. Осыдан кейін болған жаппай көші-қонды Кубалық америкалықтар ұйымдастырды, бұл Куба президенті Фидель Кастроның келісімімен жүзеге асты. Босқындардың АҚШ-қа келуі АҚШ президенті Джимми Картер үшін саяси қиындықтар тудырды. Картер әкімшілігі иммигранттарға қатысты біркелкі жауап беруге тырысты. Мариэль кеме көтеруі 1980 жылдың қазан айының соңында екі үкіметтің өзара келісімімен аяқталды. Осы кезде Флоридаға 125 000-нан астам кубалық келді деп есептеледі.

Куба мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастар

1970 жылдардың соңында АҚШ президенті Джимми Картер Кубамен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Ол Кубаға саяхатқа қатысты барлық шектеулерді алып тастады, ал 1977 жылдың қыркүйегінде екі ел де бір-бірінің астаналарында Мүдделер бөлімін құрды. Дегенмен, қарым-қатынастар әлі де шиеленісіп тұрды, себебі Куба Африка мен Таяу Шығыстағы Кеңес Одағының әскери араласуларын өздері қолдады. Екі ел АҚШ-тың сауда эмбаргосын жеңілдету туралы келісімге келуге тырысты, бұл АҚШ Конгрессіндегі Картердің саяси қарсыластарын наразылыққа ұшыратпай, Кубаға таңдамалы тізімдегі дәрі-дәрмектерді экспорттауға мүмкіндік берер еді. 1978 жылдың желтоқсан айында Конгрес мүшелерінің онға жуығы Кубаға сапар жасады, ал Куба үкіметі кейіннен Кубадағы бір компанияның американдық директорын босатып жіберді. Ол 1963 жылдан бері елден кетуіне кедергі келтіріліп, ЦРУ агенті деп айыпталған және 50 жылға бас бостандығынан айырылған еді. 1978 жылдың желтоқсан айында ата-аналары Кубадан әкелген 55 адамнан тұратын топ, Кубада туған эмигранттардың сирек оралуының бір мысалы ретінде үш аптаға Кубаға қайтып келді. 1978 жылдың желтоқсан айында екі ел теңіз шекарасы туралы келісімге келді, ал келесі айда Флорида бұғазында байланыстарын жақсарту жөніндегі келісімді әзірлеуде болды. АҚШ, Кубаның эмиграцияға қатысты шектеулерді жеңілдетуіне жауап ретінде, кубалық американдықтарға көшіп жатқан туысына 500 долларға дейін жіберуге рұқсат берді (2023 жылғы шамамен 2400 доллар). 1978 жылдың қараша айында Кастро үкіметі Гаванада Кубадан шеттетілген кубалықтардың тобымен кездесіп, 3600 саяси тұтқынға рақымшылық беруге келісті және олардың келесі жыл ішінде босатылып, Кубадан кетуіне рұқсат етілетінін мәлімдеді. Caribbean Holidays 1978 жылдың қаңтарында Кубаның ресми саяхат агенттігі Cubatur-мен бірлесіп, Кубаға бір апталық турларды ұсынды. 1979 жылдың мамыр айында американдықтар үшін Кубаның өнер фестиваліне (Карифеста) қатысу үшін турлар ұйымдастырылды, рейстер Тампа, Мехико және Монреаль қалаларынан басталды.

Гаитилік иммиграция АҚШ-қа

1980 жылға дейін көптеген гаитилік иммигранттар Америка жағалауларына қайықпен келді. Көптеген гаитиліктер Дювалье режимінен қуғынға ұшырағанын айтса да, олар саяси босқындар емес, экономикалық мигранттар саналғандықтан, оларға заңдық қорғау көрсетілмеді. АҚШ президенттері Ричард Никсон және Джеральд Форд қайықпен келген гаитилік мигранттардың АҚШ-та пана сұрауларын қабылдамады. Бұл шешімге қарсы Конгресс қара нәсілділер тобы шықты, олар АҚШ үкіметі гаитилік иммигранттарға қатысты кемсітушілік танытып отыр деп мәлімдеді.

Куба елшіліктеріне шұғыл түрде бару

Кубалықтардың Оңтүстік Америка елшіліктерінен пана іздеуге бірнеше рет тырысуы 1980 жылғы көктемдегі оқиғаларға негіз салды. 1978 жылдың 21 наурызында екі жас кубалық жазушы, пікір білдіргені үшін жазаланған және эмиграцияға рұқсат берілмеген Рейнальдо Колас Пинеда мен Эстебан Луис Карденас Юнкера, Гаванадағы Аргентина елшілігінде пана сұрап, екі жылға бас бостандығынан айырылды. 1979 жылдың 13 мамырында 12 кубалық Гаванадағы Венесуэла елшілігіне пана іздеп, автобустарын қоршауды бұзып, елшілікке кіруге тырысты. 1980 жылдың қаңтар айында пана іздеушілердің топтары Перу және Венесуэла елшіліктерінде пана тапты, Венесуэла өз елшісін кеңесу үшін елге шақырды, Куба полициясы оларға атқандығына наразылық білдірді. Наурыз айында Перу елшісін шақырып алды, ол елшілігіне пана іздеген ондаған кубалықтарды кіргізбеді. Перуліктер пана іздеушілерді Куба полициясына тапсырмайтындарын мәлімдеді. Елшілік аумағында екі қабатты ғимараттар мен бақтар орналасқан, ал ауданы АҚШ футбол алаңының мөлшерімен тең, яғни 6400 шаршы метрді құрайды. Куба үкіметі 4 сәуірде әдетте автоматты қарумен қаруланған Ішкі істер министрлігінің қызметкерлерінен құралған қауіпсіздік күштерін елшіліктен шығаратынын мәлімдеді: "Өздерін қорғауға көмектеспейтін елшілікті біз қорғай алмаймыз". Бұл хабардан кейін шамамен 50 кубалық елшілікке кірді. 6 сәуірге қарай адамдар саны 10 000-ға жетті, ал елшілік аумағындағы санитарлық жағдай нашарлағандықтан, Куба билігі одан әрі кіруге тыйым салды. Куба үкіметі пана іздеушілерді "балуандар, қоғамға қарсы элементтер, қылмыскерлер және қоқыс" деп атады, алдымен Боливия, Колумбия, Эквадор және Венесуэладан қоныс аударуға көмектесу туралы уәде алды, содан кейін Испаниядан 500 адамды қабылдауға келісім алды. 14 сәуірде АҚШ президенті Джимми Картер АҚШ 3500 босқынды қабылдайтынын және Коста-Рика потенциалды иммигранттарды тексеру үшін транзиттік пункт беруге келіскенін мәлімдеді.

Көшіп кету процесі мен зорлық-зомбылық

Куба үкіметі аралдан кетуді қалағандарға қарсы қарапайымдық көрсету акцияларын ұйымдастырды. Кейде наразылар өздеріне бағытталған адамдарды ұрып-соғып, мойнына айыптау табелькаларын ілгізіп, олардың айналасында жүруге мәжбүр ететін, немесе үйлерін қиратып тастайтын. Куба үкіметі эмиграция процесін жеңілдетіп, әлеуметтік тұрғыдан қанағаттандырмайтын адамдарға артықшылық берді. Гомосексуалдыққа ұқсас мінез-құлық танытқан адамдар елден кетуге рұқсат алатын. Гендерлік нормадан тыс мінез-құлық танытқандар билік тарапынан елден кетуге бағытталған. Олардың кейбіреулеріне аралдан кетуді ынталандыру үшін эмиграция мен түрме жазасын таңдау мүмкіндігі берілді. Көптеген кубалықтар полиция бөлімшелеріне барып, елден кетуге рұқсат алу үшін, шындыққа жанаспаса да, гомосексуалдықпен айналысқанын айтатын.

Гаитилік босқындардың уайымдары

Картер әкімшілігі Мариел кеме көтеруі басталғанда Гаити босқындарының заңдық мәртебесін келісімге келтіруде болды. Кубалық босқындар АҚШ-қа келе бастаған соң, Гаити босқындарына қатысты мәселеге назар аударылып, Картер Гаити және Куба босқындарының екеуі де бірдей қағидалар бойынша қабылданатынын жариялады.

Кубадан әуе көлігімен

Алғашында эмигранттарға Кубадан Коста-Рикаға ұшақпен кетуге рұқсат берілді, содан кейін оларды қабылдайтын елдерге қайта орналастыру жоспарланды. Кубалықтардың Коста-Рикаға ұшып кетуі туралы хабарлар тарағаннан кейін, Куба үкіметі эмигранттардың тікелей қабылдаушы елге ұшып кетуі керек екенін мәлімдеді; 7500 кубалық сол алғашқы рейстермен елден шықты. Кастроның жарлығынан кейін көп ұзамай, көптеген кубалық-американдықтар порттан босқындарды алуға дайындық жасады. 21 сәуірде порттан шыққан алғашқы қайық Ки-Вестке жетіп, 48 босқынды тасыды. 25 сәуірге қарай Мариэль портында 300-ге жуық қайық босқындарды күтіп алып жатты. Кубалық шенеуніктер де босқындарды кубалық балық аулау кемелеріне тиеді. Сол жылдың сәуір және қазан айлары аралығында 1700-ге жуық қайық мыңдаған кубалықтарды Мариэльден Флоридаға жеткізді. Гаитилік босқындар да Мариэль кемесі көтерілгенге дейін АҚШ-қа келіп, сол флотилиямен бірге келуді жалғастырды. Майамидегі апельсин алаңы мен аймақтағы түрлі шіркеулерде қосымша пункттер құрылды. Кейбір пункттер босқындарды алғашқы тексеруден өткізгенге дейін бөліп ұстау үшін, мысалы, Ки-Ларго мен Кром даңғылындағы Nike-Hercules нысандары үшін құрылды. Алғашқы тексеруден өткізіліп, құжаттары рәсімделгеннен кейін босқындар астаналық аймақтағы ірі кешендерге жылдам көшірілді. Бұл оларға АҚШ-та тұратын туыстарымен қайта қосылуға және Католик қайырымдылық қоры мен Америкалық Қызыл Крест сияқты әлеуметтік ұйымдармен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Аймақтық қайта қоныстандыру орталықтары Мариэль кубалықтарының мәртебесі мен қажеттілігін анықтауда маңызды рөл атқарды. Гаитилік босқындар келе бастағанда, гаити креол тіліне аудармашылардың жетіспейтіні анықталды, ал жергілікті гаити қауымдастығынан аудармашылар Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігі (FEMA) арқылы шартты түрде жұмысқа алынды. Бастапқы дағдарыс кезеңі аяқталып, демеушілікке ие болатын босқындар тексерілгеннен кейін, "демеушілік табу қиын" босқындар, оның ішінде қылмыстық жазбалары барлар, Арканзастағы Форт-Чаффи, Пенсильваниядағы Форт-Индиантаун-Гэп және Висконсиндегі Форт-Маккойдағы ұзақ мерзімді өңдеу орталықтарына жіберілді.

МакДаффи тонаулары

Мариел қайық көтеру кезінде Майами қаласының Либерти Сити және Овертаун аудандарында МакДаффи көтерілістері өршіп тұрды. Бұл көтерілістерге африкалық американдық қауымдастықтардан әлеуметтік және полиция күштерінің Мариел босқындарына көмек көрсетуге жұмсалуы, сондай-ақ африкалық американдықтар мен гаитилік босқындарға қарағанда кубалық босқындардың артықшылықтарына деген наразылық ықпал еткен деген пікір бар.

Босқындар лагерлеріне таралу

Оңтүстік Флоридадағы иммиграциялық өңдеу орталықтарының тығыздығы АҚШ-тың федералдық агенттіктерін көптеген Мариелитоларды Форт Индиантаун Гэп, Форт Маккой, Пуэрто-Рикодағы Камп Сантьяго және Форт Чаффи сияқты басқа орталықтарға көшіруге мәжбүр етті. Басқармалық қызметтер басқармасының Федералдық қорғау қызметі сияқты федералдық азаматтық полиция органдары көшіру орталықтарының ішінде тәртіп сақтау үшін қызметкерлерді жіберді. Форт Чаффи орталығында тәртіпсіздіктер болды және кейбір ұсталғандар қашып кетті, бұл оқиға губернатор Билл Клинтонның қайта сайлауда жеңіліске ұшырауының науқандық мәселесіне айналды.

Құқықтық мәртебе өзгерісі

Қашқынның көпшілігі қарапайым кубалықтар еді. Көптеген адамдарға АҚШ-та саяси көзқарасы бейтарап немесе қорғалатын себептермен Кубадан кетуге рұқсат берілді, мысалы, ондаған мыңдары жетінші күндік адвентистер немесе Ехоба куәгерлері еді. Кейбіреулері Кубадағы CDR-лары тарапынан «әлеуметтік емес» деп жарияланды. Ақырында, қашқынның барлық 2,2 пайызы (немесе 2746 адам) АҚШ заңдары бойынша қатыгез немесе зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерлер деп танылып, осы негізде азаматтығынан айырылды. 1984 жылы Кубадан келген Мариэль қашқындары 1966 жылғы Кубалық түзету заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес тұрақты құқықтық мәртебе алды. Гаитиліктер оның орнына экономикалық қашқын деп есептелді, бұл оларға кубалықтар сияқты тұру құқығын алуға мүмкіндік бермеді, демек, депортацияға түсті. Екі жыл өткен соң, 1986 жылғы Иммиграциялық реформа және бақылау заңына сәйкес, 1980 жылы көшіп келген барлық кубалық және гаитилік азаматтар тұрақты тұруға өтініш бере алды. 1987 жылғы АҚШ-Куба көші-қон келісімі 3000 бұрынғы саяси тұтқындардың АҚШ-қа көшіп келуіне және жағымсыз Мариэльдіктердің депортациялануына мүмкіндік берді. Келісім туралы жаңалықтар тарағаннан кейін Окдейл және Атланта түрмелеріндегі көптеген Мариэльдіктер көтеріліс жасап, кепілге алды. Көтерілістер барлық тұтқындардың депортация ісін әділ қарауды тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін аяқталды. 1987 жылдан кейін АҚШ қаламайтын деп танылған Мариэльдіктерді депортациялау жалғасты.

Тапсырма тобы

Мариэль қайықтығынан кейінгі салдарды жоюға жасалған алғашқы қадам 1983 жылы Майами қаласының Шығыс Кіші Гавана жұмыс тобын құру болды. Жұмыс тобының мүшелерін Майами қалалық комиссиясы тағайындады, ал төрағалыққа қала жоспарлаушы және кубалық қауымдастығының жетекшісі Хесус Пермуй тағайындалды. Оларға қайықтығының әлеуметтік және экономикалық салдарларын зерттеу міндеті жүктелді, әсіресе көші-қон ошағы болған Кіші Гаванада. Жұмыс тобы бір жылдан кейін жұмысын аяқтап, 1984 жылы Майами қалалық комиссиясы мен әкімшілікке өздерінің қорытындылары мен ресми ұсыныстарын, «Шығыс Кіші Гавананы дамыту жоспары» деген атпен тапсырды. Бағалаулар бойынша, кубалық босқындардың арасында 2700 қылмыскер болған. 1985 жылы Sun Sentinel журналында АҚШ-қа келген шамамен 125 мың босқынның 16 мыңынан 20 мыңына дейін қылмыскерлер тобының құрамында болғаны айтылды. 1985 жылғы есепте, әдеттегі күні Дайд округінің түрмелерінде 350-400 Мариэль кубалықтары отырғаны хабарланды.

Маями еңбек нарығына әсері

Мариэль иммигранттарының шамамен жартысы Майамиде тұрақты қоныстануды шешті, нәтижесінде Майами еңбек нарығындағы жұмысшылар саны 7 пайызға, ал кубалық жұмысшылар саны 20 пайызға өсті. 1980 жылғы сәуірдегі 5,0 пайыздық жұмыссыздық деңгейі шілдеде 7,1 пайызға дейін өскенін ескермесек, экономикаға тигізген нақты зиян маргиналды болды және сол кездегі АҚШ-тағы ағымдарға сәйкес келді. 1979-1985 жылдар аралығындағы Майами еңбек нарығының деректерін қарастырып, оны АҚШ-тың бірнеше ірі қалаларының ұқсас деректерімен, әсіресе жалақыға назар аудара отырып салыстырғанда, кеме көтерудің әсері маргиналды болды. Кардың зерттеулерінде бұл айқын көрінеді. Экономист Итан Льюиске сәйкес, Майами еңбек нарығында "біліктілігі төмен өндірістік тауарлардың" өсімі байқалды, бұл кубалық иммигранттардың әсерін азайтуға мүмкіндік берді. Майами кеме көтеруден кейін өндіріс салаларындағы әртүрлілігін де басқа АҚШ қалаларымен салыстырғанда, шамалы арттырды. Өнеркәсіптердің жылдық сараптамаларына сәйкес, Майамидің өндіріс саласы 1980 жылдан кейін 0,01 пайыздық пунктқа ғана төмендеді, бұл еңбек нарығына кеме көтерудің әсерінің минималды екенін көрсетеді. Кеме көтеруден кейін Майамиде білікті жұмысшылардың саны да шектеулі өсті. Льюис деректеріне сәйкес, Майамиде компьютерді пайдалана білуші жұмысшылардың саны шектеулі түрде өзгерді, бұл Кардың зерттеулерімен салыстырғанда білікті жұмысшылардың 0,010 пайыздық өзгеруіне әкелді. Ақ американдықтардың жалақысы Майамиде де, басқа қалаларда да тұрақты қалды. 1979-1985 жылдар аралығында афроамерикандықтардың жалақысы салыстырмалы түрде тұрақты болды, ал басқа қалаларда төмендеді. 1983 жылғы уақытша төмендеуден басқа, кубалық емес испан тілдес халықтың жалақысы тұрақты болды, ал басқа қалаларда ол шамамен 6 пайызға төмендеді. Майамидегі басқа испан тілдес халықтың жалақысына кері әсер ететін ешқандай дәлел жоқ. Кубалықтардың жалақысы тұрақты түрде төмендеді, әсіресе сол кездегі Майамидегі басқа топтармен салыстырғанда. Бұл жаңа, тәжірибесі аз және жалақысы төмен Мариэль иммигранттарының келуіне байланысты болуы мүмкін, яғни 1980 жылға дейін Майамиде тұратын кубалықтардың жалақысына теріс әсер ететін ешқандай дәлел жоқ. 2017 жылы Борхастың кеме көтерудің әсері туралы зерттеуін талдау, Борхастың нәтижелері "жалған болуы мүмкін" және оның кеме көтерудің экономикалық әсері туралы теориясы "дәлелдерге сәйкес келмейді" деген қорытындыға келді. Басқа зерттеулер Борхастың зерттеуінен кері нәтижелерді көрсетті. IZA еңбек экономикасы институтының екі экономисі Майкл Клеменс пен Дженифер Хант, келіспеушілік нәтижелерді CPS деректерінің суб-үлгі құрамындағы өзгерістермен түсіндіруге болады деп мәлімдеді. 1980 жылы Борхас зерттеген Майамидегі жұмыс істейтін жастағы еркектердің орта мектепті тастаған тобында латындық емес қара нәсілділердің үлесі екі есеге өсті. Кар немесе Борхас анықтаған бақылау қалаларындағы халықтың кіші топтарында мұндай өсім болған жоқ. Қара және қара емес орта мектепті тастағандардың жалақысы арасындағы үлкен айырмашылықты ескере отырып, CSP кіші топтарының құрамының өзгеруі жергілікті халықтың жалақысының жалған төмендеуіне әкелді. Клеменс пен Ханттың пікірінше, құрамына қатысты әсер Борхас бағалаған жергілікті жұмысшылардың жалақысына кеме көтерудің тигізген барлық әсерін құрайды.

Саяси көзқарастарға әсер ету

Фидель Кастро Мариэль кемесімен кетіп бара жатқандардың Куба қоғамына қажетсіз адамдар екенін айтты. Кастроның айыптауы мен түрмедегілер мен психикалық денсаулығы нашар адамдардың елден шығып бара жатқаны туралы хабарларға байланысты, кейбіреулер Мариелитостарды қоғамға жат, бұзық адамдар деп санады. Сол кездегі АҚШ президенті Джимми Картердің оппозициясы мен Демократиялық партия Мариэль кемесін оның басқаруының сәтсіздігі деп бағалады. Рональд Рейган болса, Кубаға қарсы идеологиялық күресінде Мариелитостарды мақтады. Бұл кеме көтеру Майами-Дейд округінің тұрғындары 1980 жылдың қараша айында испан тілін екінші ресми тіл ретінде жоюға дауыс бергеннен кейін, тек ағылшын тіліндегі мемлекеттік құжаттарды талап етуге ықпал етті. АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамптың саясат жөніндегі аға кеңесшісі Стивен Миллер бұл кеме көтеруді бақылаусыз иммиграцияның қауіптілігін көрсету үшін пайдаланды. Бастапқыда көптеген американдықтар бұл кеме көтеруге қарсы болды. 1980 жылғы маусымда CBS және New York Times жүргізген сауалнамаға сәйкес, американдықтардың 71 пайызы кеме көтеруге және кубалықтардың АҚШ-та қоныстануына қарсы болды.