Кіріспе

Куба экономикасына әсер ететін АҚШ федералды заңы – 1996 жылғы Куба бостандығы және демократиялық ынтымақтастығы (Libertad) туралы заң (Хелмс-Буртон заңы) – Кубаға қарсы АҚШ эмбаргосын күшейтетін және жалғастыратын АҚШ федералды заңы. Ол бастапқы эмбаргоның аумақтық қолданысын Кубамен сауда жасайтын шетелдік компанияларға қатысты кеңейтті және Куба революциясынан кейін Кубаға тәркіленген, бірақ бұрын АҚШ азаматтарына тиесілі мүлікті "саудалауға" қатысқан шетелдік компанияларды жазалайды. Бұл сондай-ақ бұрын кубалық азаматтар болған, бірақ кейіннен АҚШ азаматтары болған адамдарға тиесілі мүлікті де қамтиды. Заңның атауы оның бастамашылары, Солтүстік Каролина штатының республикалық сенаторы Джесси Хелмс және Индиана штатының республикалық өкілі Дэн Бертонның есімдерімен аталған. Бұл заң 1996 жылдың 6 наурызында АҚШ Конгресінің 104-ші шақырылысымен қабылданды және 1996 жылдың 12 наурызында АҚШ-тың 42-ші президенті Билл Клинтон қол қойып заң күшіне енгізді. 1995 жылдың соңында сенатор Хелмс бірнеше демократтардың кедергісін жеңе алмағаннан кейін ұсынылған заң жобасы, бір ай бұрын болған оқиғадан кейін қайтадан қарастырылды. 1996 жылдың 24 ақпанында кубалық әскери ұшақтары екі жеке ұшақты атып түсірді. Олардың Куба аумағында немесе халықаралық әуе кеңістігінде атып түсірілгені әлі де даулы мәселе.

Заңнамалық тарихы

1995 жылдың 19 қазанында Сенат 74–24 дауыспен қабылдады. 1996 жылдың 6 наурызында: Өкілдер палатасы 336–86 дауыспен қабылдады. 1996 жылдың 12 наурызында: Президент Билл Клинтон қол қойды.

Реакциялар

Хелмс-Бёртон заңын Еуропа Кеңесі, Еуроодақ, Ұлыбритания, Канада, Мексика, Бразилия, Аргентина және Кубамен қалыпты сауда қатынастары бар АҚШ-тың басқа да одақтастары айыптап тастады. Үкіметтер бұл заң халықаралық құқық пен егемендік рухына қайшы келеді деп мәлімдеді. Еуроодақ Дүниежүзілік сауда ұйымына шағымданғаннан кейін дауларды шешу жөніндегі комиссия құрылды. Кейін комиссияның жұмысы тоқтатылып, келіссөздер арқылы мәселені шешуге тырысты. Бір жыл өткен соң комиссия мәселе бойынша өкілеттігін жоғалтты, ал Еуроодақ бұл мәселені ДСҰ-да одан әрі қарастырмады. Бұл заңды гуманитарлық ұйымдар да айыптады, олардың пікірінше, бүкіл елге қарсы санкциялар тек бейкүнә халыққа зиян келтіреді. Заңда тек тәркіленген мүліктің ірі талаптары, негізінен ірі көпұлтты компаниялардың талаптары (шамамен 6 миллиард доллар) қарастырылады. Қуғынға ұшыраған кубалық-американдық қауымның жеке тұрғын үйлері тәркіленген азаматтардың талаптарына назар аударылмайды. Еуроодақ (ЕО) Хелмс-Бёртон заңының аумақтық шекарадан тыс қолданылатын ережелерін ЕО-да күшсіз деп жариялап, оған байланысты туындаған залаптарды өтеуге рұқсат беретін (барлық мүше мемлекеттерді міндеттейтін) Кеңес регламентін (No 2271/96) енгізді. Сондай-ақ, ЕО заңдары бойынша АҚШ компаниялары мен олардың басшыларына III-тармақ бойынша шағымдар жасағаны үшін санкциялар салынды. Ұлыбритания бұрынғыда 1980 жылғы Сауда мүдделерін қорғау туралы заңын (алғашқыда 1970 жылдардағы АҚШ-тың аумақтық шекарадан тыс талаптарына жауап ретінде қабылданған) Кубамен сауда жасау бойынша АҚШ ережелеріне қатысты кеңейткен болатын. Кейіннен Ұлыбритания заңдары Хелмс-Бёртон заңына қарсы шаралар қабылдау үшін қолданылды. Бұл Ұлыбритания аумағында Хелмс-Бёртон заңының аумақтық шекарадан тыс ережелерін орындағаны үшін қылмыстық жаза қарастырды. Мексика 1996 жылдың қазан айында Халықаралық құқыққа қайшы келетін сыртқы саясаттан сауда және инвестицияларды қорғау туралы заң қабылдады, оның мақсаты Хелмс-Бёртон заңын бейтараптандыру болды. Заң бойынша, Мексика аумағында жүрген кез келген адам, егер ол Мексиканың саудасын немесе үшінші елдегі шетелдік инвестицияларын төмендетуге бағытталған басқа елдің заңдарына бағынса, 2,2 миллион песо немесе 280 254 доллар айыппұл төлейді. Бұл заң АҚШ үкіметінің қысымымен кубалық бірнеше шенеуніктерін шығарып жіберген және олардың қаражатын тәркілеген Мехикодағы "Шератон Мария Исабель" қонақ үйі мен мұнараларына қарсы қолданылды. Канада да "Шетелдік аумақтық шаралар туралы заңға толықтырулар енгізу туралы заңды" (C 54) қабылдады. Сонымен қатар, оның заң шығарушы органы Куба революциясын американдық революциямен алмастырып, американдық үлгіде аталған Годфри-Милликен заң жобасын ұсынды (бірақ қабылдамады). Лоялисттер ұрпақтары демеушілік еткен бұл заң Америка империясының лоялистеріне өтемақы төлеуді талап етіп, Америка революциясы кезінде тәркіленген мүлікті саудаға салғандарға саяхат шектеулерін ұсынды. Оның демеушілерінің бірі, П. Милликен Канада Төменгі палатасының спикері болды. Президенттер Билл Клинтон, Джордж Буш, Барак Обама және Дональд Трамп заңның кейбір бөліктеріне қол қойды. 1999 жылдың 10 мамырынан бастап CFR 31-тараудың 515-бабымен заңға өзгерістер енгізілді. 2000 жылы заңға сауда санкцияларын реформалау және экспортты жақсарту туралы заңның қабылдануымен қосымша өзгерістер енгізілді, ол белгілі бір шарттар орындалған жағдайда АҚШ-тың ауыл шаруашылығы және медициналық тауарларын Кубаға экспорттауға рұқсат берді.