Кіріспе

Куба саясаткері (1901–1973)

Фульгенсио Батиста и Зальдивар (туған кезде Рубен Зальдивар; Кейін ол Кубаның 1940 жылғы Конституциясын қайта орнатып, 1944 жылға дейін қызмет етті. Өкілеттік мерзімі бітіп, Батиста Флоридаға көшіп, 1952 жылы Кубаға президенттікке кандидат болу үшін оралды. Сайлауда сөзсіз жеңіліске ұшырар болжамымен, ол президент Карлос Прио Сокаррасқа қарсы әскери төңкеріс жасады, бұл сайлауды болдырмады. Билікке оралғаннан кейін және АҚШ үкіметінен қаржылық, әскери және логистикалық қолдау алып, Батиста 1940 жылғы Конституцияны тоқтатты және ереуіл құқығы сияқты көптеген саяси бостандықтарды жойды. Ол ең ірі қант плантацияларына ие болған ең бай жер иелерімен одақтасты және бай мен кедей кубалықтар арасындағы айырмашылықты күшейткен тоқыраған экономиканы басқарды. Соңында, қант өнеркәсібінің көп бөлігі АҚШ-тың қолына өтті, ал өңделетін жердің 70 пайызы шетелдіктерге тиесілі болды. Осылайша, Батистаның репрессивті үкіметі Кубаның коммерциялық мүдделерін пайдалану арқылы жүйелі түрде пайда табуды бастады, Гаванадағы есірткі, құмар ойындары және жезөкшелік бизнесін бақылаған американдық мафиямен және АҚШ-та орналасқан ірі көпұлттық компаниялармен тиімді келісімдер жасады. Халық арасындағы наразылықты басу үшін – бұл наразылық студенттердің жиі ұйымдастырған наразалықтары мен демонстрациялары арқылы көрінді – Батиста бұқаралық ақпарат құралдарына қатаң цензура енгізді, сондай-ақ кең ауқымды зорлық-зомбылық, азаптау және қоғамдық атуларды жүзеге асыру үшін Коммунистік қызметтерді басу бюросының құпия полициясын пайдаланды. 1957 жылы социалистік идеялардың күшейгеніне байланысты бұл кісі өлтірулер көбейді. Адамдар өлтірілді, салмағы жүздерден 20 000-ға дейін болды, бірақ бұл жоғары көрсеткіш даулы. Бұл тактикалар ақырында наразылықты басуға жеткіліксіз болды және оның орнына кеңірек қарсылықтың ынталандырғышы болды. Екі жыл бойы (1956 жылдың желтоқсаны – 1958 жылдың желтоқсаны) Фидель Кастроның 26 шілде қозғалысы және басқа да бүлікші топтар Батиста үкіметіне қарсы қалалық және ауылдық партизандық көтеріліске жетекшілік етті, бұл 1959 жылдың жаңа жылында Санта-Клара шайқасында Че Гевара басқаратын бүлікшілердің жеңісімен аяқталды. Батиста дереу аралдан қашып, жеке жиған байлығымен Доминикан Республикасына, онда күшті билеуші және бұрынғы әскери одақтас Рафаэль Трухильо билік етті, аттанды. Батиста Антониу Салазардың Португалиясында саяси пана тапты, алдымен Мадейра аралында, содан кейін Эсторильде тұрды. Ол Испанияда бизнеспен айналысты және 1973 жылы жүрек талмасынан қайтыс болған кезде Гуадалминада болды.

Ерте өмір

Батиста 1901 жылы Кубаның Банес муниципалитетіне қарасты Вегита қаласында Кубаның Тәуелсіздік соғысында күрескен Белисарио Батиста Палермо мен Кармела Зальдивар Гонсалес отбасында дүниеге келді. Ол испан, африкалық, қытай және, мүмкін, тайно тегінен шыққан. Анасы оған Рубен деп ат қойып, өзінің тегін – Зальдивар деп берді. Әкесі оны Батиста деп тіркеуге келіспеді. Банес сотының тіркеу деректерінде ол 1939 жылға дейін заңды түрде Рубен Зальдивар болып тіркелді, содан кейін Фульгенсио Батиста ретінде президенттікке үміткер болғанда, оның туу туралы куәлігінде мұндай есімнің жоқ екені анықталды; осыдан кейін ол өтінішін ұсынуды кейінге шегеріп, жергілікті судьяға 15 000 песо төлеуге мәжбүр болды. Батистаның екі ата-анасы да аралас нәсілді болған, ал біреуінің Кариб теңізінің жергілікті халықтарының қанынан туған болуы мүмкін. Батиста бастапқыда Банестегі мемлекеттік мектепте оқыды, кейін американдық квакер мектебінде кешкі сабақтарға қатысты. Ол анасы қайтыс болғаннан кейін 14 жасында үйден кетіп қалды. Жалпы халықтан шыққан ол, қызылша егісінде, доктарда және теміржолда еңбек етіп күнкөріс жасады. 1921 жылы Гаванаға сапар шегіп, сәуір айында әскерге қарапайым сарбаз болып қатарына қосылды. Стенография мен машинографияны үйренгеннен кейін Батиста 1923 жылы әскерден шығып, қысқа мерзімге стенографиядан сабақ берді, сосын Ауылдық гвардияға (ауылдық полиция) қайта қатарына ішкірді. Ол капрал дәрежесінде әскерге қайта оралып, полк полковнигінің хатшысы болды. 1933 жылдың қыркүйегінде ол сержант-стенограф шеніне ие болды және осылайша жағдайды жақсарту және қызмет бабында жоғарылау мүмкіндіктері үшін «сержанттардың құпия қоғамына» жетекшілік еткен офицерлер тобының хатшысы болды.

1933 жылғы төңкеріс

1933 жылы Батиста Сержанттар көтерілісі деп аталатын көтеріліске жетекшілік етті, бұл Герардо Мачадо үкіметін құлатуға бағытталған төңкерілістің бір бөлігі болды. Мачадодан кейін Карлос Мануэль де Сеспедес и Квесада билікке келді, бірақ оны қолдайтын саяси коалиция болмады және ол көп ұзамай орнынан алынды. 1933 жылғы Пентархия деп белгілі, қысқа мерзімді бес мүшеден тұратын президенттік құрылды. Пентархияға Мачадоға қарсы фракциялардың әрқайсынан бір өкіл кірді. Батиста мүше болмаса да, Кубаның қарулы күштерін бақылады. Бірнеше күннен кейін Гавана университетінің студенттері мен профессорларының өкілі Рамон Грау Сан Мартин президенттікке тағайындалды, ал Батиста полковник шенімен Армия Бас штабының бастығы болды, бұл оған президенттік биліктің нақты басқаруын жүктеді. Ұзын мерзімді қызмет атқарған офицерлердің көпшілігі зейнетке шығуға мәжбүр болды, ал кейбіреулер өлтірілді деп болжанады. Батистаны Демократиялық социалистік коалиция және алғашқы Куба коммунистік партиясы (кейіннен Халықтық социалистік партия деп аталды) қолдады, ол кезде олардың сайлауда жеңіске жету мүмкіндігі болмады. Шындығында, коммунистер Батистаға қарсы оппозицияны шабуылдап, Грау және басқаларды «фашистер» және «реакционерлер» деп атады. Осы қызмет мерзімінде Батиста маңызды әлеуметтік реформалар жүргізді.

Төрайымнан кейінгі кезең

1944 жылы Батистаның өзі таңдаған мұрагері Карлос Саладригас Зайас Граудан жеңілді. Батиста президенттік өкілеттігінің соңғы айларында келесі Грау үкіметін қиын жағдайға түсіруге тырысты. 1944 жылдың 17 шілдесінде АҚШ Мемлекеттік хатшысына жіберілген депешада АҚШ елшісі Спруйл Брэйден былай деп жазды:

Президент Батистаның келесі үкіметті барлық жолмен, әсіресе қаржылық жағынан қиындыққа салу ниеті көрініп тұр. Қаржы министрлігіне жүйелі шабуыл жасалып жатыр, нәтижесінде доктор Грау 10 қазанда қызметке кірген кезде қазынасы бос болады. Президент Батистаның доктор Грау Сан Мартинге осы үкіметтің шешуі керек болған міндеттерді жүктеуге тырысатыны айқын. Біраз уақыттан кейін Батиста Кубадан АҚШ-қа кетті. "Мен онда өзімді қауіпсіз сезіндім", - деді ол. Ол әйелі Элизадан ажырасып, 1945 жылы Марта Фернандес Батистаға үйленді. Олардың төрт баласының екеуі Америка Құрама Штаттарында дүниеге келді. Келесі сегіз жыл бойы Батиста назардан тыс қалды, Нью-Йорктегі Уолдорф Асторияда және Флорида штатының Дейтона Бич қаласындағы үйінде уақыт өткізді.

Әскери төңкеріс және диктатура (19521959)

1952 жылы Батиста тағы да президенттікке кандидат болды. Үштік жарыста православие партиясынан Роберто Аграмонте барлық сауалнамаларда алға шықты, одан кейін Аутентикалық партиядан Карлос Хевия екінші орында келді. Батистаның "Біріккен әрекет" коалициясы үшінші орында шалқап жатты. 1952 жылдың 10 наурызында, сайлауға үш ай қалғанда, Батиста армияның қолдауымен төңкеріс жасап, билікті басып алды. Ол қазіргі президент Карлос Прио Сокаррассты қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, сайлауды жойды және уақытша президент ретінде үкіметті басқаруға кірісті. АҚШ 27 наурызда оның үкіметін мойындады. АҚШ үкіметі Батистаның Кубасын талдауды сұрағанда Артур М. Шлезингер кіші былай деді:

Үкіметтің жемқорлығы, полицияның қатыгездігі, үкіметтің халықтың білім беруге, медициналық көмекке, тұрғын үйге, әлеуметтік және экономикалық әділдікке деген қажеттіліктерін елемеуі – революцияға ашық шақыру болып табылады.

Куба экономикасы

Билікті басып алғаннан кейін Батиста Латын Америкасы үшін салыстырмалы түрде өркендеген елге ие болды. Батиста үкіметінің мәліметінше, кубалықтардың үштен бірі кедейлікте өмір сүрсе де, Куба аймақтағы ең дамыған бес елдің қатарында болды. 1950 жылдары Кубаның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) сол кездегі Италиямен шамамен бірдей болды, бірақ АҚШ-тың тек алтыншы бөлігін құрады. Бұған қоса, Батиста билігінде сыбайлас жемқорлық пен теңсіздік кең таралғанмен, кубалық өнеркәсіп жұмысшыларының жалақысы едәуір өсті. 1953 жылы кубалықтардың орташа отбасы аптасына 6 доллар көлемінде табыс тапса, еңбекке қабілетті халықтың 15-20 пайызы жұмыссыздықтан зардап шекті, ал үйлердің үштен бірінде ғана ағын су болды.

АҚШ бизнесі мен үкіметінің қолдауы

1959 жылдың басында АҚШ компаниялары Кубаның қант жерлерінің шамамен 40 пайызына ие болды, дерлік барлық мал шаруашылықтарына, кен орындары мен минералдық концессиялардың 90 пайызына, коммуналдық қызметтердің 80 пайызына, іс жүзінде барлық мұнай өнеркәсібіне иелік етті және Кубаның импортының үштен екі бөлігін қамтамасыз етті. Джон Ф. Кеннедидің айтуынша, осы қарым-қатынастың символы ретінде ITT Corporation, американдық меншікті көпұлттық телефон компаниясы, Батистаға "қарыздарлықтың білдірісі" ретінде алтын телефон сыйлады, ол Батиста АҚШ үкіметінің ықпалымен телефон тарифтерін тым көтергені үшін берілген. Бұған қоса, АҚШ-тан Батиста үкіметіне көрсетілген "барлық көмек" "қару-жарақ көмегі" түрінде болды, бұл "Батиста диктатурасын күшейтті" және "кубалықтардың экономикалық әл-ауқатын жақсартуға мүлдем септіктемеді". 1953 жылдың 26 шілдесінде, Батистаның екінші төңкерісінен кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, революционерлердің шағын тобы Сантьягодағы Монкада казармасына шабуыл жасады. Үкімет әскерлері шабуылды оңай жеңіп, оның басшыларын түрмеге қамап, көптеген басқалары елден қашып кетті. Шабуылдың басты жетекшісі Фидель Кастро 1952 жылғы жойылған сайлауда парламентке үміткер болған жас адвокат еді. Кастро ресми түрде ұсынылмағанмен, Батистаның төңкерісі оның болашақ саяси мансабын қиындатқанын сезінді. Монкада шабуылынан кейін Батиста конституциялық кепілдіктерді тоқтатты және "халықты ашық қатыгездік көрсету арқылы қорқытуға" тырысу үшін полиция тактикасына көбірек сүйенді. Оппозиция сайлауды бойкоттаушылар мен сайлауға қатысушыларға бөлінді. Бойкоттаушылар сайлаудың жағдайына қарамастан, оны бойкоттауды жақтады, ал сайлауға қатысушылар қатысу үшін белгілі бір құқықтар мен кепілдіктерді іздеді. ЦРУ Батистаның сайлауда жеңіске жету үшін барлық құралдарды қолданатынын болжаған еді. Батиста олардың күтігін ақтады, президенттікке ие болуын қамтамасыз ету үшін алдау мен қорқытуды пайдаланды. Бұл көптеген партияларды сайлауды бойкоттауға мәжбүр етті. Бұрынғы президент Рамон Грау Сан Мартин Куба революциялық партиясының сайлаушы фракцияларын басқарып, саяси науқанға қатысты, бірақ сайлау күніне бірнеше күн қалғанда науқаннан шығып, өзінің жақтастары қорқытылғанын мәлімдеді. Осылайша Батиста тіркелген сайлаушылардың 45,6 пайызының қолдауымен президент болып сайланды. Бойкотқа қарамастан, Грау дауыс бергендердің 6,8 пайызынан қолдау алды. Қалған сайлаушылар дауыс беруден бас тартты. 1955 жылдың соңына қарай студенттік тәртіпсіздіктер мен Батистаға қарсы демонстрациялар жиілеп, жұмыссыздық мәселесіне айналды, себебі жұмыс күшіне енген түлектер жұмыс таба алмады. Бұл мәселелерге күшейтілген репрессиямен жауап берілді. Барлық жастар күдікті революционерлер деп саналды. 1956 жылдың сәуір айында Батиста АҚШ-тағы әскери атташе лауазымынан танымал әскери жетекші полковник Рамон Баркинді Кубаға қайтарды. Баркин өзінің билігін қолдайтынына сенген Батиста оны генерал дәрежесіне көтерді. Алайда Баркиннің Conspiración de los Puros (Тазалардың қастандығы) жоспары басталған еді және тым алға басып кеткен. 1956 жылдың 6 сәуірінде Баркин жүздеген офицерлерді төңкеріс жасауға әрекеттенді, бірақ жоспарды сатқан лейтенант Риос Морехон бұзды. Баркин 8 жылға сонда қамалды, ал кейбір офицерлер сатқындық үшін өлім жазасына кесілді. Офицерлер корпусын тазалау Куба армиясының Кастро мен оның партизандарымен сәтті күресуге қабілетсіздігіне әкелді. Батистаның полициясы халықтың наразылығының күшеюіне жауап ретінде қалалардағы жас жігіттерді азаптап, өлтірді. Алайда оның армиясы Сиерра-Маэстра және Эскамбрей тауларында орналасқан бүлікшілерге қарсы тиімді болмады. Кейінгі жылдары Батистаның кейбір генералдары оны сынға алып, Батистаның генералдарының әскери жоспарларына шамадан тыс араласуы армияның моральдық жағдайын төмендетіп, барлық операцияларды тиімсіз еткенін айтты. Кастро армиясы туралы ақпарат жинау үшін Батистаның құпия полициясы адамдарды сұраққа тартты. Көптеген кінәсіз адамдар Батиста полициясымен азапталды, ал күдіктілер, жастарды қоса алғанда, көтеріліске қатысуды ойлағандарға ескерту ретінде көпшілік алдында өлім жазасына кесілді. Сонымен қатар, "көптеген қисық денелер шамдарға ілініп немесе көшелерге тасталды, бұл испандық отарлық дәуірдегі көпшілік өлім жазасын еске түсіретін қорқынышты көрініс болды". Бұл қатыгездік кері әсер етіп, партизандарға қолдауды арттырды. 1958 жылы 45 ұйым 26 шілде қозғалысын қолдаған ашық хатқа қол қойды, олардың арасында заңгерлер, сәулетшілер, стоматологтар, бухгалтерлер және әлеуметтік қызметкерлерді білдіретін ұлттық ұйымдар бар еді. АҚШ Батистаға ұшақтар, кемелер, танктер және напалм сияқты соңғы технологияларды жеткізді, ол бүлікке қарсы қолданды. Алайда 1958 жылдың наурыз айында АҚШ Куба үкіметіне қару сатуды тоқтату туралы хабарлады. Одан кейін АҚШ қару эмбаргосын енгізіп, үкіметтің жағдайын одан әрі әлсіретті, бірақ үкіметтен пайда көретін жер иелері және басқалар Батистаны қолдауын жалғастырды. Маркес Стерлинг алғашқы нәтижелер оған қолайлы болғанын, бірақ әскерилер санауды тоқтатып, нақты бюллетендерді жалғандарымен ауыстырғанын мәлімдеді. 1959 жылдың 1 қаңтарында сағат 3:00-де Батиста Колумбия лагерінде 40 жақтасы мен отбасы мүшелерімен бірге ұшаққа отырып, Доминикан Республикасының Сьюдад-Трухильо қаласына ұшып кетті. Түннің соңында Гаванадан тағы бір ұшақ министрлер, офицерлер және Гавана губернаторымен ұшып кетті. Батиста өзімен бірге 300 миллион доллардан астам жеке капиталын алып кетті, ол ол пара мен сыйақылар арқылы жинаған еді. Сынаушылар Батиста мен оның жақтастары қашқанда 700 миллион долларға дейін көрікті өнер туындылары мен ақша алып кеткенін айыптады. АҚШ-қа кіруге тыйым салынған Батиста Мексикада пана сұрады, бірақ ол да бас тартты. Португалия жетекшісі Антониу Салазар оған саясаттан толығымен бас тарту шартымен онда қоныстануға рұқсат берді. Тарихшылар мен бастапқы құжаттар Батиста режимі кезінде жүзден 20 000-ға дейін кубалықтар өлтірілгенін көрсетеді. Алайда 20 000 саны бірнеше тарихшылармен дауланып, оны "пропаганда" деп есептеді. Француз тарихшысы Жаннин Вердес Лерудің айтуынша:

[ ] Интеллектуалдар мен журналистер 20 000 өлім туралы бұрмаланған деректі үздіксіз таратуда. Кастро кубалық коммунистік партиясының 1-ші съезінде "есептеуге келмейтін" құрбандар туралы ғана айтты. Мамандар 2 000 өлімнің жоғары шегі екеніне келіседі.

Некелер мен балалар

1926 жылы 10 шілдеде Батиста Елиза Годинес и Гомезге (1900-1993) үйленді. Олардың үш баласы болды: Мирта Каридад (1927-2010), Элиса Алеида (1933 жылы туған) және Фульгенсио Рубен Батиста Годинес (1933-2007). Әйелінің барлық естеліктерінде ол өмірін күйеуі мен балаларына арнады, ал қызы оларды ажырасқанға дейін "бақытты, жас жұп" деп есіне алады. Оның таңғалысына орай, ол 1945 жылдың қазан айында, оның еркіне қарсы, ұзақ жылдар бойы сүйген Марта Фернандес Мирандаға үйлену үшін ажырасты. 1945 жылы 28 қарашада Марта Фернандес Мирандаға (1923-2006) үйленді, ажырасуы заңды күшіне енгеннен кейін көп ұзамай, олардың бес баласы болды: Хорхе Луис (1942 жылы туған), Роберто Франсиско (1947 жылы туған), Карлос Мануэль (1950-1969), Фулгенсио Хосе (1953 жылы туған) және Марта Мария Батиста Фернандес (1957 жылы туған). Қашып кеткен соң Батистаның өлімінен кейін туған Матео С. Батиста деген баласы болды, анасы күдік тудырмау үшін баласының тегінен "Батиста" дегенді алып тастады.

Некеден тыс қатынастар

Батиста өзінің алғашқы некесінің барысында көптеген некеден тыс қатынастарға түсіп, адалсыздық жасаған. Ол бірінші әйеліне бірнеше әйелмен опасыздық жасады, және оның балалары оның қарым-қатынастары туралы біліп алды. Оның алғашқы әйелі күйеуін саяси мансабында қолдап, оның адалсыздығын қорлаушылық деп санады, ешқашан ажырасуды ойламады және оның көптеген қатынастарына төзімділік танытты. 1935 жылы ол заңды емес қызы, Фермина Лазара Батиста Эстевес дүниеге келді, оны қаржылай тұрғыдан қолдады.

Өлім

Португалияға қашып кеткеннен кейін Батиста Мадейрада, содан кейін Эсторилде өмір сүрді. Ол 1973 жылғы 6 тамызда Испанияның Марбелья қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның ұлы Роберто Батиста, оның АҚШ-тың Флорида штатындағы Вест-Палм-Бич қаласындағы үйінде қайтыс болғанын айтты. Ол Альцгеймер ауруынан зардап шеккен.