Кіріспе
Жазу коммуникациясы үшін идентификация – Кеннет Берктің «Мотивтер риторикасы» еңбегінде риториканы талқылаудың маңызды ұғымы. Берк өзі идентификация, дәстүрлі түрде риторикамен байланысты ықпалдастырудан гөрі, жұмыстың өзегі екенін айтады. Берк, егер біреуді көндіруге тырысқанда идентификация пайда болады деп санайды: бір тарап екінші тараппен «бірдей болуы» керек. Яғни, көндірілген адам бір тараптың екіншісіне ұқсас екенін сезінеді. Оның идентификация тұжырымы тек өзіне қатысты ғана емес (мысалы, сол ағаштың бұтақтары бар және ол маған ұқсайды, сондықтан мен сол ағашпен идентификация жасаймын), сонымен қатар сыртқы идентификацияға да қатысты (мысалы, сол адам сол топ сияқты жұмалақ ет жейді, сондықтан ол жұмалақ ет жейтін топпен идентификацияланады). Адам өзіне жат емес объектілер арасында да идентификацияны сезіне алады.
"Мотивтер риторикасы" атты жинақталған дәлел
Кітап Джон Милтонның "Самсон Агонисте" және Мэтью Арнольдтың "Этнадағы Эмпедокл" шығармаларын талдаумен ашылады; осы талдауынан Берк ақырында "танысу" терминіне жетеді және оны риториканың жоғалған элементтерін қайта жаңғырту үшін пайдаланады, сонымен қатар танысудың дәстүрлі түрдегі ықпал етуге қалай толықтыру ететінін көрсетеді. Ол бұл әлеуметтік байланыс туралы түсінік береді деп санайды.
Тұлғаны анықтау және риторика саласы
Әсіресе, сәйкестендіру ұғымы риторика саласын тек агонистік емес, одан да кең көрініспен қарастыруға мүмкіндік береді. Расында, дәстүрлі түрде осылай қарастырамыз: "Риторика", - деп жазады Бёрк, - "күрес, қорлау, жарақаттау, ұсақ-пысақ дау, ашкөздік, жалған және жасырылған ашкөздік, сондай-ақ сатып алынған жалған аймағы". Біз өлтіру туралы оқиғадан бастаймыз ("Самсон Агонистес" және "Этнадағы Эмпедокл" шығармаларында), себебі риториканың маңызды аспектілері – айыптау, эристика, полемика және логомахия осы шығармаларда айқын көрінеді (19-20 беттер). Бірақ осы сипаттаманы мойындағанымен, риторикадан көбірек күтуге болады, деп санайды ол: "Біз дау-жанжалдың, антагонизмнің, топтасудың риторикалық өрнектің ерекше мотиві екенін ешқашан жоққа шығаруымыз керек. Адам қарым-қатынастарындағы олардың дерлік тирандық үстемдігіне көз жұмбауымыз да қажет. Мұндай дау-жанжалға ұқсас құлқына салу адамдық қарым-қатынастарды реттейтін институттарда қалай жасырылғанын анықтауға әрқашан дайын болуымыз керек; алайда, біз сонымен бірге осы тәртіптен тыс, жалпы сәйкестендіру принципіне үңілуіміз керек. Махаббатқа негізделген сәйкестендірулер де риторикалық өрнектің ерекшелігі болып табылады, осы фактілер терминологиялық таңдаудың дұрыстығын көрсетеді." (20)
“We need never deny the presence of strife, enmity, factions, as a characteristic motive of rhetorical expression. We need not close our eyes to their almost tyranneous ubiquity in human relations; we can be on the alert always to see how such temptations to strife are implicit in the institutions that condition human relationships; yet we can at the same time always look beyond this order, to the principle of identification in general, a terministic choice justified by the facts that the identifications in the order of love are also characteristic of rhetorical expression.” (20)
Анықтаманың қырлары
Анықтама дегеніміз не? Бёрк "Мотивтер риторикасы" кітабының I бөлімінің қалған бөлігінде осы ұғымды зерттейді, сонымен қатар риториканың шеңберін қалыптастырады.
Жеке басын анықтау және меншік
Метафизикада "бір зат өзінің қасиеттері арқылы анықталады" (23), ал риторикалық қасиет арқылы сәйкестендіру – құбылысқа, нәрсеге, оқиғаға, әрекетке, адамға немесе топқа жатқызылатын кез келген сапаны білдіреді. Бёрк материалдық қасиет арқылы сәйкестендіру этикалық дейді, бірақ бұл сонымен қатар қасиет арқылы өзін-өзі анықтау бір-бірімен қарым-қатынасқа келгенде, келіспеушіліктер мен дау-жанжалдың туындауына себеп болады. Қасиеттің маңыздылығы және оның бір мезгілде ынтымақтастық пен қақтығыстың қатар жүруі, қасиет пен сәйкестендіруді маңызды риторикалық тақырыпқа айналдырады, Бёрк былай дейді: "Сәйкестендіру мен бөлуді екіұшты түрде біріктіріңіз, сонда біреуінің қайда аяқталатынын және екіншісінің қайдан басталатынын анық біле алмайсыз, осылайша риторикаға шақыру пайда болады. Екі аралықтағы шекаралық сызықты «ғылыми» тұрғыдан анықтау мүмкін емес; бәсекелес риториктер оны әртүрлі жерлерде жүргізе алады, ал олардың ықпалдылығы әрқайсысының қолда бар ресурстарына байланысты өзгереді" (25). Осы бөлімде Бёрк сондай-ақ сәйкестендірудің экран рөліндегі қызметін атап өтеді, бұл терминнің риторика саласына қайтадан бекітілуін қамтамасыз етеді. Ғылымды мысал ретінде келтіре отырып, Бёрк түсіндіреді: "Адамның ниеті қаншалықты таза болмасын, мұндай жағдайлардың шетінде жасырылған сәйкестендірудің нашарлықтары біржола шешілмейтін, бірақ адамдардың «қарсылықты дәлелдеуге» тырысатын моральдық пікірталас аясына жатады" (26).
Анықтама және автономия
Анықтама сондай-ақ, мамандандырылған іс-әрекеттердің үлкен контексттерді асып түсуі немесе олардан қашуы емес, оларды иеленуі ретінде де қарастырылуы мүмкін: "Бір іс-әрекеттің ішкі, автономды принциптерге дейін тоғысуға қабілетті болуы, оның басқа мотивациялардың сыртқы тәртіптерімен сәйкестенуден босатылғанын білдірмейді. Мұндай тәртіптер, мамандандырылған қызмет тұрғысынан қарағанда сыртқы болып табылады. Дегенмен, олар жалпы адамдық қызмет тұрғысынан қарағанда, моральдық іс-әрекет саласына жат емес. Осылайша, сәйкестендіру – осы нақты аспектіде риторикаға апаратын тағы бір маңызды жол немесе тақырып; мысалы, "біз нақты бір әлеуметтік немесе экономикалық топқа қатысушы ететін мамандандырылған іс-әрекетті сәйкестендіруді қарастырғанда риторикалық аймақта екеніміз анық. Осы мағынада "жататындық" риторикалық ұғым болып табылады." (28) Мұндай сәйкестендіру, мойындалмаған немесе жасырылған жағдайда, қауіпті болуы мүмкін. Сонымен қатар, бір мәнділік (consubstantiality) жаман мораль екі жаққа да таралуы мүмкін, мысалы, "автономды" деп аталатын іс-әрекетке байланысты мораль, онымен сәйкестендірілген үлкен контекст үшін моральдық өлшем ретінде қызмет етеді: "Маман ретіндегі адамның моралі, азамат ретіндегі мораліне үстемдік етуіне жол берілмейді. Егер екі рөл бір-біріне қайшы келсе, зұлым мүдделерге қызмет ететін мамандық өзі де зұлымдыққа толы болады." (31)
Identification in this particular aspect is thus yet another major path into, or topic of, rhetoric; for example, “we are clearly in the region of rhetoric when considering the identifications whereby a specialized activity makes one a participant in some social or economic class. ‘Belonging’ in this sense is rhetorical.” (28) Such identification can become sinister when unacknowledged or hidden. Moreover, consubstantiality implies that sinister morality can spread through both substances, as when the morality associated with a so called autonomous activity serves as the morality for the larger context with which it is identified: “One’s morality as a specialist cannot be allowed to do duty for one’s morality as a citizen. Insofar as the two roles are at odds, a specialty at the service of sinister interests will itself become sinister.” (31)
Тұлғаны анықтау және айла-шарғы
Бұл жерде Берк риторика саласын кеңейтіп, өзімізге риторикалық тұрғыдан қалай әрекет ететінімізді, тексерілмеген немесе санасыз мотивтер арқылы, өзін-өзі қорғау немесе өзін-өзі жоюға ұмтылу арқылы идентификацияны құруды ұсынады. Егер әлеуметтік немесе кәсіби топ өзінің мүдделерін құптайтын идентификацияларды тым қатаң тексермесе, оның өмір сүруі пайдалы болады (кем дегенде, оның қателіктері анықталғанша), бұл пайдалы жалғандыққа ұқсайды және осылайша сынауға және талдауға ашық болады. Риторика – бұл ықпалдастыру құралдарын қолдануды (реторика utens, мысалы, Демосфеннің филиппикалары сияқты) және оларды зерттеуді (реторика docens, Аристотельдің «Риторика өнері» туралы трактаты сияқты) қамтиды (36). Мұнда айлакерлікке алып келетін маңызды элемент – саналылық, немесе, дәлірек айтқанда, мақсатты санасыздық немесе екіжүзділік: "Бір қызығушылықты оны тиісті деңгейде сынауға жеткілікті өткір терминдерді қолданбау арқылы қорғауға мүмкіндік беретін идентификацияның бұл аспектісі риториканы көбінесе айлакерлік шегіне жеткізеді" (36).