Сербия Ғылым академиясының меморандумы: Югославияның ыдырауына жол ашқан құжат

Кіріспе

Серб ғылымдары мен өнер академиясының меморандумы, жай ғана SANU меморандумы деп танылатын, 1985-1986 жылдары Серб ғылымдары мен өнер академиясының (SANU) 16 мүшесінен құралған комитет дайындаған құжат жобасы болды. Меморандум Югославиядағы қоғамның назарын бірден өзіне аударды, себебі ол елдің жағдайына қатысты даулы пікірлерді білдірді және мемлекеттің түбірінен қайта ұйымдастырылуын қажет етті. Басты тақырып – Югославияның конституциялық құрылымы сербтерді кемсітіп отыр, ал орталықсыздану Югославияның тарауына алып келеді. Меморандумда Сербияның дамуы Югославияның басқа айматтарының пайдасына тоқырап қалды, немесе басқа дамыған аймақтар Сербияның есебінен гүлденді деп айтылды. 1986 жылы Югославия үкіметі мен Сербия Республикасы үкіметі меморандумды ұлтшылдықты қоздырды деген айыппен ресми түрде айыптады. Кейбір сарапшылар оның жариялануын Югославияның ыдырауындағы шешуші сәт және Югославия соғыстарына себепкер болған фактор деп санайды. Австриялық ғалым Дорис Гёдл меморандумда сербтерді мәңгілік құрбандықтар ретінде бейнелеудің, олар ешқандай қателікке жол бере алмайды және Югославиядағы барлық жамандықтардың себебі басқалар екенін күшті түрде ұсынғанын айтты. Гёдл былай деп жазды: меморандум сербтер кейде құрбан болғанын көрсеткен мағынада дұрыс болғанымен, Осман империясынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі сербтердің үздірімсіз құрбандығы туралы тарихи сурет өте біржақты және бұрмаланған, сербтердің кейде Югославияның басқа халықтарын құрбан еткенін ескермеген. Гёдлдің қорытындысы бойынша, Югославияның басқа халықтарын, әсіресе хорваттарды, мәңгілік агрессорлар, ал сербтерді тұрақты құрбандар ретінде көрсеткен осы тарихтың нұсқасы 1987 жылдан бастап Слободан Милошевичтің қолдауымен ұлтшылдықтың өршуіне үлкен үлес қосты.

Қабылдау

Бұл жазба Югославия Коммунистер лигасы тарапынан, соның ішінде Сербияның болашақ президенті Слободан Милошевичпен бірге сыналып, ол меморандумды "ең қараңғы ұлтшылдықтан басқа ештеңе емес" деп атады, ал Босниядағы сербтердің болашақ жетекшісі Радован Караджич "Болшевизм жаман, бірақ ұлтшылдық одан да жаман" деп мәлімдеді. Осы мәлімдемелерге қарамастан, Милошевич, Караджич және басқа серб саясаткерлері меморандумның көп бөлігімен құпия келісімге келді және меморандум авторларымен, мысалы, Сербия Социалистік партиясының вице-президенті Михаило Марковичпен және 1992 жылы Югославия Федеративтік Республикасының президенті болып тағайындалған Добрица Ћосичпен жақын саяси байланыстар орнатты. 1987 жылдан бастап Сербия Коммунистік партиясының басшысы Милошевич серб ұлтшылдығына жүйсіз сүйенді, бұл Коммунистік партия ішіндегі ауқымды жемқорлықтан халықтың назарын аудару мақсатында жасалды және бұл тактика тиімді болды. Дегенмен, Милошевичтің серб ұлтшылдығына шақыруы басқа республикаларда Сербияның сербтер басымдығымен ел құруға тырысады деген қорқыныш тудырды. Милошевичтің 1989 жылы Косовоның автономиясын жоюы және Косово албандарының наразылықтарын күшпен басу үшін этникалық серб полицейлерін жөнелтуі, Милошевич Югославияның барлық аймақтарына серб үстемдігін орнатуға дейін басқа республикаларда сепаратистік сезімдерге әкелді. Басқа республикаларда SANU меморандумы Косовоның автономиясын жоюға шақырғаны айтылды, және 1989 жылы бұл орындалғаннан кейін, Милошевич меморандумның қалған бөліктерін де іске асыруы мүмкін деген қорқыныш пайда болды, бірақ оның сол кездегі ниеті белгісіз. Гёдль 1989 жылы Хорватияда SANU меморандумында ұсынылған тарихтың ұқсас нұсқасы уағыздалғанын жазды, бірақ хорваттар мәңгілік құрбандар, ал сербтер мәңгілік агрессорлар ретінде бейнеленді. Бұл орайда 1990 жылы жарық көрген, ультраұлтшыл босниялық хорват католик дін қызметкері Анто Баковичтің "Дрина өзенінің шейіттері" атты кітабы ерекше танымал болды. Кітапта Екінші дүниежүзілік соғыстағы четниктер мен партизан қозғалыстары хорваттар мен католиктерге қарсы, ал Югославия тарихы сербтердің хорваттарға қарсы жасаған үздіксіз зорлық-зомбылық ретінде суреттелген. Бакович әкесі, 1941 жылдың желтоқсанында четниктердің құрбаны болған босниялық хорват монахтар тобын, "Дринаның киелі шейіттері" деп атап, Екінші дүниежүзілік соғыста хорваттардың "қиындықтарының" символы ретінде пайдаланды. Гёдль "Дрина өзенінің шейіттері" сияқты кітаптардың танымалдығының бір бөлігі SANU меморандумына және басқа да серб ұлтшылдығына жауап ретінде болғанын жазды. Бұл серб ұлтшылдығының еңбектерінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін партизандар жасаған қылмыстарды баса көрсету арқылы усташтер жасаған қылмыстардың естелігін жоюға бағытталған. Гёдль 1989 жылға қарай көптеген сербтер мен хорваттардың өздерінің тобын табиғи түрде таза және ізгі, ал екіншісін табиғи түрде зұлым және қатыгез деп бейнелейтін тарихи түсініктерге түсіп қалғанын, өзін мәңгілік құрбан деп, ал екіншісін мәңгілік қинаушы деп сақтайтынын айтты. Гёдльдің пікірінше, 1980 жылдардағы хорваттар мен сербтер арасындағы мәңгілік құрбандыққа ұшырау туралы осы түсініктердің танымалдылығы 1991-1992 жылдары Югославияның күшпен тарауына себеп болды. Тарихшы Сима Ћирковичтің айтуынша, SANU меморандумы "деп аталатын меморандум" ретінде қарастырылуы керек, өйткені ол академияда қабылданбаған, және ол құжатты "меморандум" деп атаудың өзі манипуляция деп санайды.

The memo was denounced by the League of Communists of Yugoslavia, including Slobodan Milošević, the future president of Serbia, who publicly called the memo "nothing else but the darkest nationalism", and Radovan Karadžić, the future leader of Serbs in Bosnia, who stated "Bolshevism is bad, but nationalism is even worse". Despite these declarations, Milošević, Karadžić, and other Serb politicians secretly agreed with most of the memo and would form close political connections with the writers of the memo, such as Mihailo Marković, who became the vice president of the Socialist Party of Serbia, and Dobrica Ćosić, who was appointed president of the Federal Republic of Yugoslavia in 1992. Starting in 1987, Milošević, the party boss of the Serbian Communist Party, started to cynically appeal to Serbian nationalism to distract public attention from the extent of massive corruption within the Communist Party, a gambit that worked very well. However, Milošević's appeal to Serb nationalism inevitably sparked fears in the other republics that he was attempting a power play to make Yugoslavia into a Serb dominated nation. Milošević's decision to end the autonomy of Kosovo in 1989 and his deployment of ethnic Serbian policemen to violently crush protests by Kosovar Albanians led to secessionist feelings in the other republics of Yugoslavia before Milošević imposed Serb domination on all of Yugoslavia. Within the other republics, it was noted that the SANU memo called for ending Kosovo's autonomy, and when that was done in 1989, it caused fears that Milošević would carry out the other parts of the memo, though it is not clear if that was his intention at the time. Gödl wrote that by 1989, a version of history similar to the one presented in the SANU memo was being preached in Croatia, albeit with the Croats portrayed as perpetual victims and the Serbs as perpetual aggressors. Especially popular in this regard was the 1990 book The Drina River Martyrs written by an ultra nationalist Bosnian Croat Roman Catholic priest, Father Anto Baković, which portrays both the Chetnik and Partisan movements in World War II as extremely anti Croat and anti Catholic, and the history of Yugoslavia as one of continuous violent trauma inflicted by the Serbs against the Croats. Father Baković used what are now known within Catholic circles as the Blessed Martyrs of Drina, a group of Bosnian Croat nuns who were victimized by the Chetniks in December 1941, as exemplary of the "martyrdom" of the Croats in World War II. Gödl wrote the popularity of books like The Drina River Martyrs were partly a response to the SANU memorandum and other similar Serb nationalist works, which, by emphasizing crimes committed in the immediate post World War II era by the Partisans, was meant to erase the memory of Ustashe crimes which played a central role in the Serbian collective memory of the past. Gödl contended that, by 1989, many Serbs and Croats were both caught up in historical narratives that portrayed their own group as innately pure and virtuous and the other as innately vicious and cruel, seeing themselves as perpetual victims and the other as perpetual victimizers. Gödl claimed that it was the popularity among Croats and Serbs of these narratives of perpetual victimization in the 1980s that portended the violent break up of Yugoslavia in 1991–1992. According to historian Sima Ćirković, the SANU memorandum should be considered to be "a so called Memorandum" because it was never adopted by the academy, and he claims that calling the document a "memorandum" per se is a manipulation.

Меморандумдық мәселелер

Косоводегі сербтерге қарсы геноцидті албандар жасап жатыр (б. 41, 56).
Словения және Хорватия Сербия экономикасын бақылауға алып отыр. Югославия Сербиядан индустрияны шығарып алып жатыр (б. 42).
Сербияға жасалған әділетсіздік пен әлсірету салдарынан Югославияның конституциялық өзгерістерге қажеттілігі бар (б. 46).
Сербтерге қарсы дискриминация кеңінен таралған (б. 50).
Сербия Югославия атынан (Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда) 2,5 миллион азаматын құрбан етті және қазір осы мемлекеттің құрбаны болып отыр (б. 52).
1690-1912 жылдар аралығында 500 000 серб Косовоны тастап кетті, ал албандар геноцид жасап жатыр (б. 56).
Косовода және Хорватияда тұратын сербтер дискриминацияға ұшырауда (б. 58).
Хорватия сербтері бұрын-соңды болмаған қауіпте (б. 62).
Босния және Герцеговинадан шыққан барлық этникалық серб жазушылары серб, босниялық емес (б. 65).
Серб мәселесі Югославиядағы серб халқының толық ұлттық және мәдени бірлігі болмаса шешілмейді (б. 70-73).
Соңғы 50 жылда сербтер екі рет жойылды, ассимиляцияланды, мәжбүрлеп дін ауыстырылды, мәдени геноцидке ұшырады, идеологиялық индоктринацияланды және олардың маңызды еместігі айтылды (б. 70-73).
Егер Югославия ыдыраса, Сербия өз ұлттық мүдделерін қорғауы керек (б. 73).