Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджа тарихының бір қыры
Aspect of Cambodian history
Камбоджа өнерінің тарихы ғасырлар бойы ежелгі заманға дейін созылады, бірақ ең танымал кезең – Кхмер империясының (802–1431) кхмер өнері, әсіресе Ангкор аймағы және 12 ғасырдағы Ангкор Ват храм кешені, бастапқыда индуистік, кейіннен буддистік. Империя құлағаннан кейін, осы және басқа да орындар тасталып, өсіп кетті, соның салдарынан сол дәуірдің тасқа ою және сәулет өнерінің көп бөлігі бүгінгі күнге дейін жетіп келді. Камбоджаның дәстүрлі өнер және қолөнеріне тоқыма, тоқыма емес өрім, күмісшілік, тасқа ою, лакталған бұйымдар, керамика, ваттардағы қабырға суреттері және желкен жасау кіреді. 20 ғасырдың ортасынан бастап Камбоджада заманауи өнер дәстүрі қалыптасты, бірақ 20 ғасырдың соңында дәстүрлі және заманауи өнер бірнеше себептермен, соның ішінде қызыл кхмерлердің суретшілерді өлтіруі салдарынан төмендеді. Елде үкіметтердің, үкіметтік емес ұйымдардың және шетелдік туристердің қолдауы артуына байланысты соңғы кезде өнер қайта жандануда. Колониалды Камбоджада өнер мен қолөнерді әдетте ауылдық мамандар емес, тұрмыстық қажеттер үшін немесе Корольдік сарайға туындылар жасайтын білікті суретшілер өндірді. Қазіргі Камбоджада көптеген өнер дәстүрлері құлдырау кезеңіне түсті, тіпті тоқтатылды, бірақ туристік нарық өскендігі және үкіметтер мен ҮЕҰ-лардың Камбоджа мәдениетін сақтауға атсалысуына байланысты елде өнер қайта жандануда.
The history of Cambodian art stretches back centuries to ancient times, but the most famous period is undoubtedly the Khmer art of the Khmer Empire (802–1431), especially in the area around Angkor and the 12th century temple complex of Angkor Wat, initially Hindu and subsequently Buddhist. After the collapse of the empire, these and other sites were abandoned and overgrown, allowing much of the era's stone carving and architecture to survive to the present day. Traditional Cambodian arts and crafts include textiles, non textile weaving, silversmithing, stone carving, lacquerware, ceramics, wat murals, and kite making. Beginning in the mid 20th century, a tradition of modern art began in Cambodia, though in the later 20th century both traditional and modern arts declined for several reasons, including the killing of artists by the Khmer Rouge. The country has experienced a recent artistic revival due to increased support from governments, NGOs, and foreign tourists. In pre colonial Cambodia, art and crafts were generally produced either by rural non specialists for practical use or by skilled artists producing works for the Royal Palace. In modern Cambodia, many artistic traditions entered a period of decline or even ceased to be practiced, but the country has experienced a recent artistic revival as the tourist market has increased and governments and NGOs have contributed to the preservation of Cambodian culture.
Тас ою
Камбоджаның ең танымал тас оюлары "мүсіндерінің көлемі, байлығы және егжей-тегжейлілігімен әйгілі" Ангкор ғибадатханаларын әшекейлейді. Алайда, қазіргі заманда тас ою өнері сирек кездеседі, себебі ескі мүсіндер ғасырлар бойы зақымдалмаған күйінде сақталған (оларды ауыстыру қажеттігі тумады) және қазіргі заманғы ғибадатханалар архитектурасында цемент қалыптары қолданылуының нәтижесінде. 1970-1980 жылдары тас ою өнері жоғалуға жақын болды. Бірақ, 20 ғасырдың соңында Ангкорды қалпына келтіру жөніндегі күш-жігер жоғалған немесе зақымдалған бөліктерді ауыстыру үшін шебер тас оюшыларға жаңа сұраныс тудырды, соның нәтижесінде осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін тас ою өнерінің жаңа дәстүрі пайда болды. Көптеген қазіргі заманғы оюлар дәстүрлі стильде жасалған, бірақ кейбір шеберлер заманауи үлгілермен тәжірибе жүргізеді. Тас оюды қазіргі заманғы ваттарда қолдануға қызығушылық жаңадан артып келеді. Қазіргі заманғы оюлар көбінесе Бантей Меанчи құмтасынан жасалады, бірақ Пурсат және Компонг Томнан алынған тастар да қолданылады. Камбоджада сақталған тарихи ват қабырғалық суреттері өте аз. 1960 жылдары өнер тарихшылары Гай және Жаклин Нафилян 19 ғасырға тән қабырғалық суреттерді фотоға түсіріп, осы жоғалған мәдени мұраның құжатын жасады. Ең танымал сақталған қабырғалық суреттер Пномпендегі Күміс пагодада, Сием Рип провинциясындағы Ват Раджабода және Компонг Чханнан провинциясындағы Ват Компонг Тралах Льюда орналасқан. Соңғы он жылда ват қабырғалық суреттері қайта жанданып келеді, бірақ Камбоджадағы сақталған ескі қабырғалық суреттер көбінесе одан да жетілдірілген және егжей-тегжейлі.
Cambodia's best known stone carving adorns the temples of Angkor, which are "renowned for the scale, richness and detail of their sculpture". In modern times, however, the art of stone carving became rare, largely because older sculptures survived undamaged for centuries (eliminating the need for replacements) and because of the use of cement molds for modern temple architecture. By the 1970s and 1980s, the craft of stone carving was nearly lost. During the late 20th century, however, efforts to restore Angkor resulted in a new demand for skilled stone carvers to replace missing or damaged pieces, and a new tradition of stone carving is arising to meet this need. Most modern carving is traditional style, but some carvers are experimenting with contemporary designs. Interest is also renewing for using stone carving in modern wats. Modern carvings are typically made from Banteay Meanchey sandstone, though stone from Pursat and Kompong Thom is also used. few historic wat murals remain in Cambodia. In the 1960s, art historians Guy and Jacqueline Nafilyan photographed 19th century murals, providing a record of this lost cultural heritage. The best known surviving murals are at the Silver Pagoda in Phnom Penh, Wat Rajabo in Siem Reap province, and Wat Kompong Tralach Leu in Kompong Chhnang Province. In the last decade, wat murals have seen a resurgence, but Cambodia's surviving older murals are generally more refined and detailed.
Тоқыма бұйымдары
Камбоджада жібек тоқудың ұзақ тарихы бар. Бұл өнер 13 ғасырдың соңына дейін жетеді. Чжоу Дагуанның жазбасына сәйкес, «Жергілікті тұрғындардың ешқайсысы жібек өндірмейді. Әйелдер ине-жіппен тігуді де білмейді. Олар тек қана капок мақтасын тоқиды. Тіпті олар жіп иірудің өзіне де қол жеткізе алмай, тек қолдарымен матадан жіптерді жинап тігеді. Тоқу үшін тоқыма станогы қолданбайды. Олар матаның бір шетін белдеріне орап, екінші шетін терезеден асырып, бамбук түтікшемен тоқиды». Қызығы, Чжоу Сиам халқының Анкорға жібек өндірісін әкелгенін айтады: «Соңғы жылдары Сиам халқы Камбоджаға қоныстанды, және жергілікті тұрғындардан айырмашылығы, олар жібек өндірісімен айналысады. Олар өсірген түген ағаштары мен шайыр құрттары Сиамнан келген. Олар жібектен қара түсті атлас киім тігеді». Камбоджалық тоқудың екі негізгі түрі бар. Икат (хмер: чонг киет) – өте күрделі техника, ол өрнекті мата тудырады. Тоқымашылар тоқуды бастамас бұрын, жіптің бөліктерін бояп, байлайды. Өрнектер әртүрлі және аймаққа қарай өзгеріп отырады; кең таралған мотивтерге тор, жұлдыздар және дақтар кіреді. Екінші тоқу техникасы, Камбоджаға тән «тегіс емес кебіс» деп аталады. Осы техникамен бір немесе екі түсті маталар жасалады. Олар үш жіпті тоқып, «бір жіптің түсі матаның бір жағында басым, ал қалған екеуі матаның екінші жағының түсін анықтайды». Дәстүрлі түрде, камбоджалық маталарды бояу үшін табиғи бояулар қолданылады. Қызыл бояу – лак жәндіктерінің ұяларынан, көк бояу – индигодан, сары және жасыл бояу – прохут қабығынан, ал қара бояу – эбони қабығынан алынады.
Silk weaving in Cambodia has a long history. The practice dates to as early as the late 13th century. According to Zhou Daguan's record, "None of the locals produces silk. Nor do the women know how to stitch and darn with a needle and thread. The only thing they can do is weave cotton from Kapok. Even then they cannot spin the yarn, but just use their hands to gather the cloth into strands. They do not use a loom for weaving. Instead they just wind one end of the cloth around their waist, hang the other end over a window, and use a bamboo tube as a shuttle". Interestingly, Zhou mentioned that people from Siam brought silk production into Angkor, "In recent years people from Siam have come to live in Cambodia, and unlike the locals they engage in silk production. The mulberry trees they grow and the silkworms they raise all came from Siam. They themselves weave the silk into clothes made of a black patterned satiny silk". There are two main types of Cambodian weaving. The ikat technique (Khmer: chong kiet), which produces patterned fabric, is quite complex. To create patterns, weavers tie dye portions of weft yarn before weaving begins. Patterns are diverse and vary by region; common motifs include lattice, stars, and spots. The second weaving technique, unique to Cambodia, is called "uneven twill". It yields single or two color fabrics, which are produced by weaving three threads so that the "color of one thread dominates on one side of the fabric, while the two others determine the colour on the reverse side." Traditionally, Cambodian textiles have employed natural dyes. Red dye comes from lac insect nests, blue dye from indigo, yellow and green dye from prohut bark, and black dye from ebony bark.
Тоқымадан басқа
Көптеген камбоджалық фермерлер үйде пайдалану үшін немесе қосымша табыс көзі ретінде себеттер (хмер: тбанх кантрак) тоқайды. Көбінесе себеттер жұқа кесілген бамбуктан жасалады. Себет тоқумен танымал аймақтар – Сием Рип және Кампонг Чам. Кілем тоқу (тбанх кантуэль) – жиі кездесетін маусымдық жұмыс. Олар көбінесе қамыстан жасалады, олар табиғи қоңыр түсте қалдырылады немесе терең әшекейлік түстерге боялады. Кілем тоқумен Камбоджаның ең танымал аймағы – Меконг жазығы, әсіресе Лвеа Эм ауданы. Кілемдер көбінесе қонақтарға төселіп, үй салу үшін маңызды материалдар болып табылады. Дриандра ағашынан жасалған жиек және ратаннан жасалған қолөнер бұйымдары (тбан канчоу) да маңызды. Жиек пен ратаннан жасалған кең таралған өнімдерге қабырғалар, кілемдер, жиһаз және басқа да тұрмыстық заттар жатады.
Many Cambodian farmers weave baskets (Khmer: tbanh kantrak) for household use or as a supplemental source of income. Most baskets are made of thinly cut bamboo. Regions known for basketry include Siem Reap and Kampong Cham. Mat weaving (tbanh kantuel) is a common seasonal occupation. They are most commonly made from reeds, either left a natural tan color or dyed in deep jewel tones. The region of Cambodia best known for mat weaving is the Mekong floodplain, especially around Lvea Em district. Mats are commonly laid out for guests and are important building materials for homes. Wicker and rattan crafts (tbanh kanchoeu) made from dryandra trees are also significant. Common wicker and rattan products include walls, mats, furniture, and other household items.
Лакталған бұйымдар
Камбоджалық дәстүрлі лак бұйымдарының өркендеген кезеңі 12-16 ғасырлар аралығында болды; осы дәуірден сақталған жұмыстардың арасында алтын жалатылған Будда мүсіндері мен бетель қораптары бар. Дәстүрлі түрде лак қара түске күйген ағашпен (жер асты әлемін бейнелейтін), қызыл түске сынаппен (жерді бейнелейтін), ал сары түске мырышпен (аспанды бейнелейтін) боялған. Ангкор тастарындағы лак 15- немесе 16-ғасырға жатады. Қазіргі Камбоджада лак өнері жоғалып кетуге жақын болды: лак ағаштарының саны азайып, лак жергілікті нарықтарда қолжетімсіз болды. Бүгінгі таңдағы қайта жаңғыру әлі бастама кезеңінде, бірақ француз сарапшысы жетекшілігімен және «Анкор қолөнершілері» компаниясының бағытымен 100 лак шебері даярланды. Бұл компания ауылдық шеберханаларда дәстүрлі қолөнер бұйымдарын шығарады. Кейбір суретшілер «жаңа әдістер мен стильдерді қолданып, заманауи және керемет эффекттер жасауға тырысып жатыр». Камбоджадағы теміршілік негізінен ауыл шаруашылығының қажеттіліктерімен байланысты, сондықтан ол қызыл кхмерлердің трагикалық жылдарында ең жақсы сақталған дағдылардың бірі болып табылады. Бүгінде Камбоджадағы теміршілердің көп бөлігі Чам этностық тобынан шыққан. Соңғы кезде Камбоджада жоғары сапалы теміршілік өнімдері пайда болды, олар кхмер және жапон стилінде пышақтар мен қылыштар жасап шығаруда.
The height of Cambodian traditional lacquerware was between the 12th and 16th centuries; some examples of work from this era, including gilded Buddha images and betel boxes, have survived to the present day. Lacquerware was traditionally colored black using burnt wood, representing the underworld; red using mercury, representing the earth; and yellow using arsenic, representing the heavens. Lacquer on Angkorian stone dates to the 15th or 16th century. In modern Cambodia, the art of lacquerwork nearly faded into oblivion: few lacquer trees survived, and lacquer was unavailable in local markets. Today's revival is still in its infancy, but 100 lacquer artists have been trained by a French expert under the guidance of Artisans d'Angkor, a company that produces traditional crafts in village workshops. Some artists are "beginning to experiment with different techniques and styles to produce modern and striking effects." Blacksmithing in Cambodia is essentially linked to the needs of agriculture, and for that reasons, it remains one of the skills which survived best through the tragic years of the Khmer Rouges. In this day, the vast majority of blacksmiths in Cambodia draws from the Cham minority. Recently, high end quality blacksmithing has also emerged in Cambodia producing knives and swords in Khmer and Japanese styles.
Күміс шеберлігі
Камбоджада күміс шеберлігі ғасырлар бойы дамыған. Патша сарайы дәстүрлі түрде күмісшілердің шеберханаларын қолдап келді, ал күмісшілер бұрынғы патша астанасы Удонның жанындағы Компонг Луонда шоғырланған. Күмістен қару-жарақ, монеталар, жерлеу және діни обрядтарда қолданылатын салтанатты заттар, бетел қораптары сияқты түрлі бұйымдар жасалған. Камбоджаның отарлық кезеңінде Көркемсурет мектебінің шеберлері танымал күміс бұйымдарын жасады, ал 1930 жылдардың соңына қарай 600-дан астам күмісші болды. Бүгінде күміс бұйымдар қораптар, әшекейлер және сувенирлерге сұраныс бар; олар көбінесе жеміс, от және Ангкордан шабыттанған ою-өрнектермен безендіріледі. Мұндай жұмыстың негізгі бөлігін ерлер жасайды, бірақ әйелдер мұқият филиграньмен аяқтайды. Құмыра жасау дәстүрлі түрде токарлық станокта немесе қайырмалар мен ескіштер сияқты пішіндеу құралдарын пайдалана отырып жасалған. Пісіру 1000–1200 °C температураға жететін саз пештерде немесе 700 °C шамасындағы ашық ауада жүргізілген. Көбінесе жасыл және қоңыр глазурь қолданылған. Ауылдық Камбоджада дәстүрлі қыш ыдыс жасау әдістері сақталған. Көптеген бұйымдар қолмен жасалып, глазурьсыз ашық отта пісіріледі. Елдегі қыш өнімдерінің ірі орталығы – Компонг Чхнанг провинциясы.
Silversmithing in Cambodia dates back centuries. The Royal Palace traditionally patronized silversmiths' workshops, and silversmiths remain concentrated at Kompong Luong, near the former royal capital Oudong. Silver was made into a variety of items, including weaponry, coins, ceremonial objects used in funerary and religious rituals, and betel boxes. During Cambodia's colonial period, artisans at the School of Fine Art produced celebrated silverwork, and by the late 1930s there were more than 600 silversmiths. Today, silverwork is popular for boxes, jewellery, and souvenir items; these are often adorned with fruit, fire, and Angkor inspired motifs. Men produce most of the forms for such work, but women often complete the intricate filigree. Potting traditionally was done either on a pottery wheel or using shaping tools such as paddles and anvils. Firing was done in clay kilns, which could reach temperatures of 1,000–1,200 °C, or in the open air, at temperatures of around 700 °C. Primarily green and brown glazes were used. In rural Cambodia, traditional pottery methods remained. Many pieces are hand turned and fired on an open fire without glaze. The country's major center for pottery is Kompong Chhnang Province.
Қазіргі заманғы және қазіргі заманғы бейнелеу өнері
Камбоджаның қазіргі заманғы (бейнелеу) сурет салу, кескіндеме және мүсін жасау дәстүрі 1940 жылдардың соңында Камбоджа өнер мектебінде (кейін Көркемөнер университеті деп аталды) қалыптасты, онда он жыл өткен соң мектептің оқу бағдарламасының көп бөлігін құрады. Үкімет бұл дамуды қолдады, мектепте жаңа мамандықтарды (мысалы, дизайн және қазіргі заманғы кескіндеме) дамытуға ынталандырды және Премьер-министр резиденциялары мен мемлекеттік ғимараттар үшін қазіргі заманғы өнер туындыларын сатып алды. 1960 жылдары Пномпеньде галереялар ашылды, мәдени орталықтар қазіргі заманғы кескіндемелер көрмелерін өткізіп, өнер кітапханаларын ұсынды. 1960 жылдардың маңызды суретшілерінің бірі Нхек Дим болды; ол қазіргі заманғы суретшілер үшін эталонды суретшіге айналды. Қызыл Кхмердің құлауынан кейін суретшілер мен профессорлар Көркемөнер университетіне оралып, өнер білімін қайта жаңғыртуға кірісті. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Социалистік блок елдері Польша, Болгария, бұрынғы Кеңес Одағы және Венгрияда жас өнер студенттерінің біліміне демеушілік жасады. Басқа да жергілікті күш-жігер шеберханаларды қайта ашуға, құжаттар жинауға және дәстүрлі білімді сақтауға бағытталды. 1980 жылдары шетелде оқыған көптеген жас суретшілер, оның ішінде Фи Чан Тан, Соунг Ваннара, Лонг Сопхэа және Пром Сам Ан, кхмер өнерінен және батыс модернизмінен элементтерді біріктіретін қазіргі заманғы кхмер өнерін ұсынды. Камбоджаның басқа да танымал суретшілері: Лянг Секон, Пич Софеап, Свай Кен, Асасакс, Чхан Дина, Патрик Самнанг Мей, Лам Соунг және Чхорн Бун Сон. 1990 жылдары Камбоджаға кхмер диаспорасының көптеген өкілдері, соның ішінде халықаралық деңгейде танылған бірнеше суретшілер оралды. Олардың арасында Марин Кай және Чат Пирсат бар.
Cambodia's tradition of modern (representational) drawing, painting, and sculpture was established in the late 1940s at the School of Cambodian Arts (later called the University of Fine Arts), where it occupied much of the school's curriculum a decade later. These developments were supported by the government, which encouraged new areas of specialization (e. g. design and modern painting) at the school and purchased modern art for the Prime Minister's residences and for government buildings. Galleries opened in Phnom Penh during the 1960s, and cultural centers hosted exhibitions of modern paintings and provided art libraries. One important painter of the 1960s was Nhek Dim; he has become the painter of reference for modern painters. After the fall of the Khmer Rouge, artists and professors returned the University of Fine Arts to rebuild arts training. Socialist Bloc governments sponsored the education of young art students in Poland, Bulgaria, the former Soviet Union, and Hungary during the late 1980s and early 1990s. Other local efforts aimed to re establish workshops, collect documents, and preserve traditional knowledge. Many young artists who studied abroad in the 1980s, including Phy Chan Than, Soeung Vannara, Long Sophea, and Prom Sam An, have presented a modern Khmer art forms combining subjects from Khmer art with Western modernism. Other notable Cambodian artists include Leang Seckon, Pich Sopheap, Svay Ken, Asasax, Chhan Dina, Patrick Samnang Mey, Lam Soeung, and Chhorn Bun Son. During the 1990s, Cambodia saw the return of many members of the Khmer diaspora, including several internationally recognized artists. Among these are Marine Ky and Chath Piersath.