Кіріспе

Сасанидтер Иранының патшасы II Яздгерд (Яздгерд және Яздгирд деп те жазылады;), 438-457 жылдар аралығында Иран патшаларының патшасы (шаханшаһ) болды. Ол Бахрам V-нің ұлы және мұрагері еді. Оның билігі батыста Шығыс Рим империясына, ал шығыста кидариттерге қарсы соғыстармен, сондай-ақ ел ішінде зороастризмді емес христиандарға таңу арқылы бюрократияда патшалық билікті орталықтандыруға жасаған тырыстарымен және әрекеттерімен ерекшеленді. Бұл Арменияда кері нәтиже берді, нәтижесінде 451 жылы Аварайр шайқасында жеңіліп, қаза тапқан әскери қолбасшы Вардан Мамиконян бастаған ірі көтеріліс болды. Дегенмен, кейін елде дін бостандығына рұқсат берілді. Осы қатаң шараларда қаза тапқан христиандардың арасында Мескинта есімді әйел болды, ол кейіннен Халдей христиандары тарапынан шейіт және қасиетті тұлға ретінде танылды, сондай-ақ Ирактың Мосул қаласындағы Март Мескинта Халдей шіркеуі оның есімімен аталады. Яздгерд II – «кей» («патша») атағын алған алғашқы Сасанид билеушісі, бұл оны және оның әулетін Авестада сақталған мифтік Каяния әулетімен байланыстырады. Оның қазасынан кейін оның екі ұлы Хормизд III және Пероз I арасында тақ үшін династиялық күрес болды, онда соңғысы жеңіске жетті.

Этимология

Яздегерд есімі көне иран тіліндегі yazad yazata – "құдайлық жаратылыс" және karta – "жасалған" сөздерінің қосындысынан құралған. Сондықтан, ол "Құдай жасаған" деген мағынаны білдіреді, бұл ирандық Bagkart және грек Theoktistos есімдерімен салыстыруға болады. Яздегерд есімі басқа тілдерде былай аталады: пахлави тілінде – Яздекерт; жаңа парсы тілінде – Яздегерд; сирия тілінде – Яздегерд, Издегерд және Яздегер; армян тілінде – Яздекерт; талмуд тілінде – Izdeger және Azger; араб тілінде – Yazdeijerd; грек тілінде – Isdigerdes.

Римдіктермен соғыс

438 жылы Баһрам V қайтыс болды, және оның орнын Ездегерд II басады. Оның батыс көршілері, римдіктер, 387 жылы Иранмен жасасқан бейбіт келісімнен бері екі империя да Кавказды көшпелі шабуылдардан қорғауда ынтымақтасуға міндетті болған. Римдіктер Кавказды қорғауға көмектесті, ирандықтарға мерзімі келгенде шамамен 500 фунт (226 кг) алтын төлеп отырды. Римдіктер бұл төлемді саяси көмек ретінде қарастырса, ирандықтар оны құрмет көрсету белгісі, яғни Римнің Иранның қарауында екенін көрсететін салық ретінде қарады. Рим императоры Теодосий II төлемді жалғастыруға құлықсыздық танытқандықтан, Ездегерд II римдіктерге қарсы соғыс жариялады, бірақ бұл соғыс екі тарапқа да көп пайда әкелмеді. Римдіктердің оңтүстік провинцияларына вандалдар шапқандықтан, Теодосий II бейбітшілік сұрап, өзінің қолбасшысы Анатолийді Ездегерд II лагеріне жіберді. 440 жылы өткен келіссөздерде екі империя да Месопотамияда жаңа бекіністер салмайтынына және Кавказды шабуылдардан қорғау үшін Сасанид империясы белгілі бір төлем алатынына уәде берді.

Гунндармен соғыс

Шапур II билегеннен бастап Иран шығыстағы көшпелі шабуылшылармен күресуге мәжбүр болды, олар «Иран ғұндары» деп аталып, хефталиттер, кидариттер, хиониттер және алхандардан құралды. Олар Шапур II мен оның кушано-сасани клиенттерінен Тохаристан мен Гандараны, ал Шапур III-тен Кабулді тартып алды. Археологиялық, нумизматикалық және сигиллографиялық деректер гунндардың сасанидтердей мәдениетті мемлекетті басқарғанын көрсетеді. Олар ирандық императорлық символиканы және титулдарын тез қабылдады. Олардың монеталары да сасанидтердің монеталарын үлгі еткен. Қазіргі заманғы тарихшы Ричард Пэйн былай дейді: «Ирандық деректердегі жойқын ксионандардан немесе римдік тарихшылардың қарақшы варварларынан өзгеше, Ираннан кейінгі Орталық Азиядағы гун патшалықтары қалаларға негізделген, салық жинаған, идеологиялық жаңашылдығымен көзге түсетін мемлекеттер болды, ал патшалар патшалары оларды құлатуға қиындық тапты». Гунндардың күшті қысымына тап болған Иран солтүстік және солтүстік-шығыс шекарасында олармен үздірілмейтін соғыс жүргізді, әсіресе Бахрам V және Яздегерд II Тохаристанды қайтаруға тырысты, бірақ тек Абаршахрды ғана сақтап қалды. Сасанидтердің күш-жігерін 5-ші ғасырдың басында кидариттер бұзды, олар Яздегерд I, Бахрам V және/немесе Яздегерд II-ді оларға салық төлеуге мәжбүр етті. Бұл иран қазынасына қиындық тудырмаса да, әйтсе де қорлық болды. Яздегерд II ақырында салық төлеуден бас тартты. 450 жылы ол Орталық Азиядағы кидарит аймағына жорық ұйымдастырып, бекіністер мен қалаларды басып алып, көптеген тұтқындар мен байлықты жинады. 453 жылы ол кидариттердің қатеріне қарсы тұру үшін өзінің сарайын Абаршахрдағы Нишапурға көшірді және өзінің министрін (вузург фрамадары) Михр Нарсехті Сасани империясын басқаруға тағайындады. Ол көп жыл бойы кидариттермен соғысты. Оның әскерлері бастапқыда ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ шайқас жалғасты. «Иран провинцияларының астаналары» (Шахрестаннихаи Эраншахр) бойынша, Яздегерд II Дамған қаласын нығайтып, оны кидариттерге қарсы берік шекаралық бекетке айналдырды. Осы кезеңде Яздегерд II Гурган провинциясының солтүстік бөлігінде орналасқан Эран Хварра Яздегерд («Иран, Яздегердтің даңқы») провинциясын құрды. Империясының шығыс бөлігін кидариттердің шабуылдарынан қорғағаннан кейін, Яздегерд II өзінің назарын Армения мен Кавказ Албаниясына аударды, Кавказды римдіктермен бірге гун қатерінен қорғау үшін.

Дін саясаты

Яздегерд II саясаты талқылау тақырыбы болды; араб және парсы деректері оның жеке құлшынысын және аристократияға деген қарсылығын баса көрсетті, ал армян және сирия деректері оны діни фанатик деп сипаттайды. Соңғысы қазіргі тарихнамада жиі аталады. Империяның тұрақсыздығы Яздегерд II тұсында күшейді, ол аристократиямен шиеленісті қарым-қатынаста болды және шығыста кидариттердің күшті қарсылығына тап болды. Яздегерд II билігінің басында ол кидариттерден бірнеше жеңіліске ұшырады, оның себебін христиандарға жабалап, өйткені оның атты әскерінің көп бөлігі ибериялықтар мен армяндардан құралған еді. Христиандарға қарсы қуғын-сүргін 446 жылы Месопотамиядағы Карх қаласындағы христиандық ақсүйектерден басталды. Кейін ол назарын Иберия мен Арменияның христиан аристократиясына бұрды. Яздегерд II-нің зороастрий еместерге қарсы қуғыны, көбінесе, шектеулі болған сияқты, ал аристократия негізгі нысана болып табылды. Яздегерд II бастапқыда әкесінің магнаттарды ынталандыру саясатын жалғастырды. Бірақ, кейін ол олардан бас тартып, өз саясатын жүргізе бастады. Магнаттар оған жаңа саясаты халықты ренжіткенін айтқанда, ол келіспей: «Әкеңнің сіздерге қатысты мінез-құлқы, сіздерді жанына жақын ұстауы және сіздерге барлық игілікті сыйлауы, одан кейінгі барлық патшаларға міндетті деп ойлау дұрыс емес, әр дәуірдің өз әдет-ғұрыптары бар» деді. Дегенмен, Яздегерд II тақ пен аристократия және дін қызметкерлері арасындағы ұзаққа созылған қақтығысты жақсы білді, ол бірнеше Сасани патшаларының өліміне әкелді. Сондықтан Яздегерд II билігінің басты мақсаты – елге қауіп төндіретін ішкі және сыртқы мәселелерге қарсы күресу үшін бюрократияның патшалық орталықтандыруын күшейту болды, бұл аристократияның ынтымақтастығын қажет етті. Бұл шешімнің себебі кейіннен Яздегерд II 451 жылы Адхур Хормиздті Арменияның жаңа губернаторы (марзбан) етіп тағайындағанда айқын болды, ол Арменияда зороастрий еместерге қарсы қуғынды тоқтатты және елде діни бостандыққа рұқсат берді. Мұндай шешімді діни фанатик қабылдамас еді. Шындығында, қазіргі тарихшы Скотт Макдоноудың пікірінше, зороастрий діні Яздегерд II үшін «жеке адалдықты сынау» құралы болған шығар. Ол зороастрий аристократтарына да шабуыл жасап, олардың сарайға кіру мүмкіндігін жойды және өз әскерлеріндегі ерлерді кастрациялап, оларды өз отбасыларына қарағанда өзіне адал евнухтарға айналдырды. Алайда, Яздегерд II-нің христиан аристократиясын бюрократияға интеграциялау саясаты да проблемалық салдарларға әкелді; Адур Хормизд тағайындалғанға дейін Армения үлкен көтеріліске ұшырады. Көтерілістің себебі – Михр Нарсех Арменияда зороастрий дінінің Зурвандық түрін таңбалауға тырысқандығы еді. Оның ниеті Яздегерд II-нің ниетінен өзгеше болды. Нәтижесінде көптеген армян ақсүйектері (бірақ барлығы емес) Арменияның жоғарғы қолбасшысы (спарапет) Вардан Мамиконянның жетекшілігімен бірікті. Армениялық көтерілісшілер римдіктерден көмек сұрауға тырысты, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Сонымен қатар, марзбан Васак Сивни бастаған армяндардың тағы бір тобы сасанидтермен одақтасты. 451 жылдың 2 маусымында Сасанидтер мен көтерілісшілер Аварайрда шайқасты, Сасанидтер жеңіске жетті. Тоғыз генерал, соның ішінде Вардан Мамиконян қаза тапты, көптеген армян ақсүйектері мен сарбаздары да осындай тағдырға ұшырады. Бірақ Сасанидтер де армян көтерілісшілерінің қаһармандық күресінен ауыр зардап шекті. Яздегерд II елдегі қуғын-сүргінді тоқтатқанмен, 510 жылға дейін шиеленіс сақталды, сол кезде Вардан Мамиконянның туысы Вард Мамиконян Яздегерд II-нің немересі Кавад I тағайындаған марзбан болды. Яздегерд II тұсында еврейлер де қуғын-сүргінге ұшырады; ол оларға сенбі күнін ашық түрде сақтауға тыйым салды және бірнеше еврей басшыларын өлім жазасына кесті. Бұл оқиғадан кейін Испахан қаласындағы еврей қауымы екі зороастрий діни қызметкерін тірідей терісін сызып алды, бұл еврейлерге қарсы қуғын-сүргінге әкелді.

Тұлға

Яздегерд II – өткір ойлы, көп оқыған билеуші болған. Оның ұраны: «Сұра, зертте, көр. Ең жақсысын таңдап, оған адал болайық». Ол парсы деректемелерінде жиі мақталады және мейірімді әрі игі ниетті билеуші ретінде сипатталады. Әкесінің аң аулауға, той-дастарқанға құмарлығын, сондай-ақ ұзаққа созылатын қабылдауларын тастағаны үшін жоғары бағаланған. Орта ғасыр тарихшылары Ибн әл-Балхи мен Хамза әл-Исфахани айтуынша, ол «Мейірімді Яздегерд» (Яздегерд е Нарм) деп аталған. Дегенмен, Яздегерд II туралы жағымды пікірлер оның империядағы зороастрийлік емес азаматтарды қуғындау саясатымен байланысты. Бұл саясат Иран аристократиясын, әсіресе Сасанид империясы арқылы діни және мәдени өміріне билік орнатуға тырысқан зороастрий дін қызметкерлерін қуантқан. Бұл оның атасы және есімдесі Яздегерд I («күнәкар» деп танылған) саясатының керісінше. Ол парсы деректемелерінде зороастрийлік емес халқына көрсеткен төзімділігі және аристократия мен дін қызметкерлерінің талаптарын орындаудан бас тартқаны үшін сыналып, жаулыққа ұшыраған.

Беделді құрылыс

440 жылдары Яздегерд II солтүстіктен болатын шапқыншылықтарды тойтару үшін Дербентте саз кірпіштен қорғаныс жүйесі салдырды. Оның қабырғаларының бірінде римдіктер төлеген салық қамалдың жаңаруына жұмсалды деп жазылған. Қаланың жанында ол Шахристан и Яздегерд (қазіргі Торпах қаласының қираған орындары) бекінілген елді мекенін құрды, ол аймақтағы әскерлердің басты орталығына айналды, ал оның басшысы "Чол марзбаны" атағын алды. 1441 жылғы «Язд тарихы» («Тарих и Язд») жаңа парсы жылнамасы бойынша, Иранның орталық бөлігіндегі Язд қаласын Яздегерд II қайта құрды.

Монеталар мен императорлық идеология

II Яздегердтің билігі Сасанид монеталарында жаңа жазудың басталуын білдіреді; маздēsn bay kay («Маздаға құлшылық ететін ұлы патша»), ол оның аңызға толы авесталық династия – кейанилерге деген құрметін көрсетеді, олар да «кей» атағын қолданған. Бұл Сасани империясының саяси бағытының өзгеруіне байланысты – бастапқыда батысқа еңкейген, енді шығысқа бұрылды. Бұл өзгеріс Яздегерд I және Бахрам V тұсында басталып, Яздегерд II және оның ұлы, мұрагері Перроз I кезінде ең жоғары деңгейге жетті. Бұл Иранның шығыс шебінде жауласты тайпалардың пайда болуынан туындаған болуы мүмкін. Хун тайпаларына қарсы соғыс ирандық кейани билеушілері мен олардың турандық жауы арасындағы мифтік бәсекелестікті қайта оятқан болуы мүмкін, бұл «Жас Авеста» да көрсетілген. Осылайша, Иран мен оның шығыс жауы арасындағы қақтығыс нәтижесінде, ирандық мифтік патшалар турандықтарға қарсы соғыста қолданған «кей» атағы қабылданып алынды. Сонымен қатар, осы кезеңде сасанидтер аңыз бен эпостық мәтіндерді жинады, соның ішінде Иранның батыр патшасы Ферейдун (Орта парсы тілінде Фредон) туралы аңыз, ол өз патшалығын үш ұлына бөліп берді: үлкен ұлы Салм – Батыс империясын, Римді; екінші ұлы Тур – Шығыс империясын, Туранды; ал кіші ұлы Ирадж – империяның орталық аймағын, Иранды алды. Осыған сәйкес, кейанилер туралы мәтіндердің ықпалымен Яздегерд II Ферейдун мен Ираджтың мұрагері деп санаған болуы мүмкін, соның салдарынан батыстағы римдік жерлерді ғана емес, сонымен қатар ғұндардың шығыс жерлерін де Иранға тиесілі деп есептеген болуы мүмкін. Осылайша, сасанидтер «кей» кейани атағын қабылдап, осы жерлерге құқықтарын жариялауға тырысқан болуы мүмкін. «Патшалар патшасы» дәстүрлі титулы Яздегерд II-нің монеталарында көрінбеді. Сасанид монеталарының артқы жағында жаңа сурет пайда болды, онда екі қызметшінің екі жағында тұрған дәстүрлі от құрбандығы оларды одан да құрметпен бейнелейді. Бұл, әрине, Яздегерд II-нің зороастризмге адалдығын одан әрі көрсетеді. Асорстан және Хузистан провинциялары батыста Яздегерд II үшін ең көп монеталар ұсынды, ал Гурган және Марв провинциялары шығыста ең көп монеталар ұсынды, бұл екі майдандағы соғыста сасанидтерді қолдау үшін жасалғаны сөзсіз.

Өлім және мұрагерлік

457 жылы Яздегерд II қайтыс болды; ол мұрагер тағайындамаған, керісінше – ортағасырлық тарихшы әл-Таалибидің мәліметінше – бұл міндетті элитаға жүктеді. Ұзақ өтпей азаматтық соғыс басталды; оның үлкен ұлы III Хормизд Иранның солтүстігіндегі Рей қаласында таққа отырды, ал Пероз империяның солтүстік-шығыс бөлігіне қашып, өзі үшін таққа таласу үшін әскер жинауға кірісті. Осылайша империя династиялық күреске ұшырап, бөлініп кетті. Екі бауырдың анасы Денаг империяның астанасы Ктесифоннан уақытша регент ретінде билік жүргізді.

Некелер

Динаг, ирандық ханшайым, мүмкін Сасанид әулетінен шыққан.

Тақырыбы

Хормизд III, Сасани империясының он жетінші шахы. Перроз I, Сасани империясының он сегізінші шахы. Зарер, Сасани ханзадасы, 485 жылы көтеріліс жасап, таққа ие болуға тырысқан. Балаш, Сасани империясының он тоғызыншы шахы. Вахаган III, Кавказ Албаниясының патшасы. Оның Яздегерд II-ге қатысты нақты туыстығы белгісіз, ол оның ұлы немесе жүйесі болуы мүмкін. Аты белгісіз қызы, Кавказ Албаниясының патшасы Асвагенге үйленді.