Кіріспе

Steinn Steinarr (туған Aðalsteinn Kristmundsson, 13 қазан 1908 – 25 мамыр 1958) – исландиялық ақын. Ол Исландияның көрнекті ақындарының бірі және модернистік пен дәстүрлі өлеңдер жазған.

Ерте өмір

Штейнн Стейнаррдың лақап аты Алли (Адалстейннің стандартты лақап аты) болды. Оның солтүстік-батыстағы шаруа отбасындағы (sveitabæ) жұмысшы ата-анасы тым кедей болғандықтан, жергілікті билік отбасын таратып жіберді. Ең үлкен үш бала асырап алуға берілді, көшіру кезінде үлкені қайтыс болды. Қалған отбасы батыс жағалаудағы фермаға жіберілді. Көп ұзамай фермада Алли ғана қалды, ол мұңайып, қиын жағдайда қалды. Егер үш жылдан кейін егде жастағы тәрбиеші болмағанда, әлем одан ешқашан хабар алмас еді. Оның аты Кристин Томасдотир еді. Ол баланы кездейсоқ тауып, оның бастан өткен зұлпымды көргенде қатты ойрандап, сол сәтте-ақ асырап алды. Бірақ Кристинге бұдан кейін Аллидің қарапайым бала емес, тәртіпсіз, бойын билемейтін, жалғыздықты жақсы көретін, ойланып, оқуды ұнататын, бірақ физикалық еңбекті жек көретін адам екені анық болды. Оның мінезі көп ұзамай жергілікті балалардың ашуын тудырды, олар оған қарсы бірігіп, уақытын босқа жібермеді. Ол әдеттегідей өзінің қару-жарағындағы ең күшті құралды – жағымсыз шумақтарды пайдаланды! Аллидің екінші бақыты – оның округінде тұратын Исландияның танымал ақыны Стефан фра Хвитадал болды. Ол баланың «өлеңдерін» естіген соң, асырап алған отбасына оны жазаламауға, керісінше, қолдау көрсетуге кеңес берді. Оның мұғалімдерінің бірі, дарынды жас ақын Йоханнес ур Котлум да осы пікірмен келісті. Бірақ өлең жазу – кедей шаруа баласы үшін сәнді нәрсе еді. 1926 жылы, 18 жасында ол Рейкьявикке көшіп келді. Тез өсіп келе жатқан астанада ақшасы да, достары да жоқ, жақсы өмір сүруге бекінді. Физикалық еңбекке қарсы болғанына қарамастан, мақтанышын жұтып, күндіз-түні құрылыс саласында жұмыс істеді. Оның еңбегіне сыйлық ретінде полиомиелитке шалдығып, сол жағы паралич болды. Стефан тағы да оны құтқарып қалды. Оны «жаман атқа ие» Unuhús кофейнясын басқаратын досы Эрлендурге алып барды, ол радикалды, авангардтық суретшілер мен ойшылдардың жиналатын орны еді. Сол жерде Халлдор Лакснес және Торбергур Тордарсон сияқты солшыл жазушылардың жаңа буыны кездесіп, өз ұлты мен әлемнің тағдырын талқылады.

Ұлы депрессия

Стефан мен Лакснес шын ниетпен католик дінін ұстанды және өздерінің шәкірттерін де солай істеуге шақырып, ынталандырды. Содан кейін Ұлы депрессия Исландияны толқын сияқты шарлады. 1930 жылдың соңында ол Unuhús достарының бірімен бірге Исландия Коммунистік партиясының алғаш рет құрылған сәтін көрді. Сол кезде оның жалғыз балалық шағының досы, дауыл кезінде балық аулау кемесімен бірге суға батып кетті. Аллидің алғашқы ресми өлеңі – бұрынғы серігіне арналған аза тұту сөз болды. Көп ұзамай Исландияда тәртіпсіздік күшейді. 1932 жылы ел астанасында болған көтерілістен кейін ол жұмысшылардың күресіне қатысты. Бір жыл өткен соң ол бірнеше адаммен бірге елдің солтүстігіндегі балықшылар ауылында нацистік туды таптап тастады. Бұл іс Жоғарғы сотқа дейін жетті. Екі айға шартты түрде сотталғанына қарамастан, оның серіктері таңқаларлықтай, осы мүмкіндікті пайдаланып, оны Коммунистік партиядан шығарып салды. Ол оларды ешқашан кешірмеді. 1933 жылы оның құрмет еткен Томас Гудмундссон екінші өлеңдер жинағын жариялады. Адалстейннің жаңа псевдониммен – Steinn Steinarr – жазылған алғашқы кітабы бір жылдан кейін жарық көрді (оның псевдонимнің екі бөлігі де оның Aðalsteinn есімінен алынған). Ол Томас өлеңдерін зерттегені анық болғанымен, олардың әлемге деген көзқарасы мүлдем өзгеше болды. Томас кітабын «Сұлу әлем» (Fagra veröld) деп атады. Кітап бірден танымал болып, авторын буржуазияның сүйіктісіне айналдырды. Ал Штейнн өзінің кітабын «Қызыл жалын жанды» (Rauður loginn brann) деп атады және Исландия жұмысшыларынан жоғары баға алды. Үш жылдан кейін оның екінші кітабы «Өлеңдер» (Ljóð) жарық көргенде, бұрынғы серіктері революцияның қызыл жалыны өзін-өзі күмәнданудың ақ түтініне ұшырағанын тез байқады. Содан кейін ол өзіне және оның өлеңдеріне қатты табынған, тартымды жас келіншек – Әстхильдур Бьёрнсдоттирмен танысты. Алайда олар кездесіп жүрген кезде, оның отбасы оны осы қанағаттандырмайтын қарым-қатынасты тоқтатуға мәжбүрледі.

Кейінгі жылдары

1918 жылы Даниядан тәуелсіздік алғаннан бері Исландияда өнердің дамуы қарқынды жүріп жатыр. Содан кейін экономикалық дағдарыс басталды және 1939 жылы кәсіби суретшілер үкіметтік стипендиялар мен жәрдемақыларсыз өмір сүре алмады. Сол кезде елдің ең ықпалды саясаткерлерінің бірі, Йонас фра Хрифлу, өнерді мемлекеттік қаржыландыруға жауапты болды. Steinarr үшін уақыт одан да қиын болу мүмкін емес еді, өйткені Jónsson қазіргі заманғы өнердің барлық түрлерін "бұзылған" деп санайтын мәдени консерватор болды, ал оған қарсы шыққан кез келген адамды "коммунист" деп есептеді. Соғыс кезінде әлемнің әр тарапынан авангардтық суретшілер жаңа идеялармен үйлеріне қайтып оралып, осы мәдени тоқырауды өзгертуге асықты. Жаңадан келгендердің арасында екі жас және тартымды абстрактілі суретші, Луиза Маттиасдотир және Нина Триггвадотир болды, олар Париждегі оқуларын аяқтаған еді. Ерлендур Штейннің Нинаға модель болуын ұсынды. Нина арқылы ол көп ұзамай Луизамен танысып, оған да модель болды. Көп ұзамай Штейнн мен "онының қыздары" туралы қаланың бәрі әңгімеледі. 1940 жылдың мамыр айында одақтастар Исландияны басып алды. Содан кейін Исландия экономикасы жақсара бастады. Сол жылы Штейнннің үшінші өлеңдер жинағы, "Құмдағы іздер" (Fótspor í sandi) жарық көрді және жақсы қабылданып, ол алғаш рет өлеңдерінен ақша табуға мүмкіндік берді. Осы уақытта Луиза оның өмірін өзгерте бастады. Енді оның ең ұлы өлеңдері оның оған деген терең махаббаты мен құрметінен шабыттанды. Олар тіпті оның кішкентай ауыл қызы Халла туралы өлеңі негізінде бірлесіп кітап жазуға кірісті. 1942 жылдың желтоқсанында оның төртінші және осы уақытқа дейін ең табысты өлеңдер жинағы, "Мақсатсыз саяхат" (Ferð án fyrirheits) дүкендерге шықты. Луиза оқуын жалғастыру үшін Нью-Йоркке кетті. Нина да оған көп ұзамай қосылды. 1943 жылы Штейнннің Гитлер мен нацистер туралы "Қалайы сарбаздар" (Tindátarnir) атты керемет сатирасы, Нинаның тамаша суреттерімен бірге жарық көрді. 1948 жылы ол бұрынғы қарындасы, Астхильдур Бьёрнсдотирге үйленді. Сол жылы оның шедеврі "Уақыт және су" жарық көрді, ол оның Исландияның ең көрнекті қазіргі заманғы ақыны ретіндегі беделін нығайтты. 1955 жылы оның ұстазы және серігі Халдор Лакснес әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. Штейнн Штейнар үш жылдан кейін, 1958 жылдың 25 мамырында қайтыс болды. Ол 49 жаста еді. Оның жесірі Астхильдур 1998 жылдың 18 шілдесінде қайтыс болды. Ол 81 жаста еді. 2000 жылы Луиза қайтыс болғаннан кейін, олар бірге жұмыс істеген "Халла" қолжазбасы қайта табылып, жарияланды. Бұл кітап Штейнн Штейнардың жетінші және соңғы өлеңдер жинағы болды.

Өлеңдер

Штейнн Штайнарр кейде алғашқы маңызды исландтық модернист ақыны деп есептеледі, бірақ ол дәстүрлі исландтық поэтиканы да жақсы меңгерген. Оның өлеңдері таң қалдыратындай жақсы сақталыпты. Шындығында, олар жазылған кездегіден гөрі бүгінге көбірек сай келеді. Мұның бір себебі, оның сүйікті тақырыбы – мәңгілік жалғыздыққа түскен, шеттен келген адамның жемқорлыққа батқан биліктің қатаң тираниясына қарсы күресі – 1930 және 1940 жылдардағыдай қазір де өте шындыққа жақын. Тағы бір себебі, Штейнннің туындылары әлемдегі ұлы әдеби дәстүрлердің бірінен – орта ғасырлық исландтық скальдтар поэзиясынан туындаған, олар күрделі және жұмбақ стильдерімен танымал болған. Бірақ Штейнн қатаң үлгі мен әлітерацияның басымдығынан бас тартқан исланд ақындарының алғашқыларының бірі болды.