Кіріспе

Исландиялық ақын, жазушы және табиғат зерттеуші Йонас Холгримссон (16 қараша 1807 – 26 мамыр 1845) – исландиялық ақын, жазушы және табиғат зерттеуші. Ол Исландияның «Фьёльнир» журналын құрушылардың бірі болды, ол алғаш рет 1835 жылы Копенгагенде жарық көрді. Йонас және оның «Фьёльнир» тобындағы әріптестері журналды исланд ұлтшылдығын насихаттау үшін пайдаланды, исланд тәуелсіздік қозғалысына дем беруді үміттене отырып. Йонас Исландияның ең сүйікті ақындарының бірі болып саналады, ол Исландия және оның халқы туралы ең белгілі исланд өлеңдерінің бірін жазды. 1996 жылдан бері Йонастың туған күні Исландияда Исланд тілі күні ретінде ресми түрде танылған. Әр жылдың 16 қарашасында Йонас Холгримссон атындағы сыйлық исланд тіліне елеулі үлес қосқан адамға табыс етіледі.

Өмірбаян

Йонас Исландияның солтүстігінде, Эйджафьёрдурдағы Окснадалурда дүниеге келген. Ол Халгримур Торстейнссонның, пастордың, және Ранвейг Йонасдотирдің ұлы болды. Ол төрт баланың үшіншісі еді; оның бауырлары Торстейнн (1800 жылы туған), Ранвейг (1802 жылы туған) және Анна Маргрет (1815 жылы туған) еді. 1816 жылы Йонастың әкесі көлде батып қайтыс болды, содан кейін Йонас әпкесімен бірге тұруға жіберілді. 1821 жылы ол үйіне, Окснадалурға оралды, содан кейін Скагафьёрдурдағы мектепке оқуға түсті, онда оны пастор Эйнар Х. Торлациус оқытты. Ол онда екі жыл оқыды, сосын Бессастадирдегі мектепке оқуға тағы алты жылға стипендия алды. 1829 жылы соңғы емтиханды тапсырғаннан кейін Йонас Рейкьявикке көшіп келді. Ол сол кезде шерифтің кеңсесінде хатшы болып жұмыс істеді, оның үйінде тұрды. Осы уақытта ол қорғаушы адвокат ретінде де жұмыс істеді. 1831–1832 жылдардың қысында Йонас Кристиан Кнудсен есімді әйелге үйлену ұсынысын жасады, бірақ ол одан бас тартты. Ол мұңға батты. 1832 жылы ол Данияға кемемен сапар шекті және Копенгаген университетіне емтихан тапсырып қабылданды. Ол заңгер мамандығын оқуға кірісті, бірақ төрт жылдан кейін әдебиет және табиғаттану ғылымдарына ауысты, екі пәнде де өте жақсы нәтижелер көрсетті. 1835 жылы исландиялық студенттер Бриньольфур Петурссон, Конрад Гисласон және Томас Сэмундссонмен бірге ол "Fjölnir" патриоттық журналын құрды. Бітіргеннен кейін ол Исландияда ғылыми зерттеулер жүргізу үшін мемлекеттік қазынадан грант алды, ол 1839 жылдан 1842 жылға дейін осы жобамен айналысты. Ол Исландияның табиғи тарихына деген қызығушылығын сақтап, өмірі бойы "Fjölnir" журналымен айналысты, уақытын Дания мен Исландияға зерттеу сапарлары арасында бөліп өтті. Оның көптеген өлеңдері мен мақалалары алғаш рет "Fjölnir" журналында жарық көрді. Сондай-ақ, Йонас шетелдік материалдарды, оның ішінде ғылыми еңбектерді аударумен де айналысты. Осы еңбектерде Йонас жасаған исланд тіліндегі көптеген жаңа сөздерді кездестіруге болады. Мысалы, олардың бірі – "reikistjarna", яғни планета. Бұл сөз "að reika" (көшпелі болу) етістігі мен "stjarna" (жұлдыз) есімдігінен құралған. 1845 жылдың 21 мамырында Копенгагенде Йонас бөлмесіне шығарда баспалдақтан сығалап түсіп, аяғын сындырды. Ол ертесіне ауруханаға түсті, бірақ қан уланудан қайтыс болды, оның жасы 37-ге толмаған еді.

Жүніс өлгеннен кейін қалған сүйектері туралы дау

1946 жылы Йонас Холлгримссонның сүйектері Копенгагеннен Исландияға «сүйектер дауы» (бейнамалит) деп аталатын даулы жағдайда көшірілді. Бұл ұлттық табыс ретінде көрсетілсе де, қайта жерлеу Исландияның тәуелсіздік алғаннан кейінгі элитасының үстемдігін көрсетудің өте қиын жағдайы болды және «ұлтты біріктірудің орнына, оқиға Исландия халқының арасындағы үлкен бөліністі ашып берді». Бұл іске белсенді түрде араласқан – Йонастың жанкүйері, өлі ақынмен телепатиялық байланыстамын деп мәлімдеген және оның сүйегін Йонастың өскен Өкснадалур аймағына қайта жерлеуді қалаған Сигурйон Петурссон болды. Сигурйон көптеген саяси элитаның, соның ішінде сол кездегі Исландия премьер-министрі Олафур Торстың қарсылығына тап болды. Үкімет оған Йонастың сүйектері мемлекеттік меншік екенін және оны ақын Эйнар Бенедиктссонмен бірге Тингвеллирдегі ұлттық зиратқа жерлейтінін хабарлады. Бірақ үкімет қазба жұмыстарын және тасымалдауды қаржыландыруға құлық танытпады. Сигурйон шығындардың көп бөлігін өзі төлеп, тіпті Ұлттық мұражай директоры Маттиас Тёрдарсонға қазба жұмыстарын қадағалау үшін ақы төледі. Процесс ұзаққа созылды, себебі 1875 жылы Йонастың үстіне әке мен бала, ал 1900 жылы тағы бір жұбай жерленген еді, алдымен оларды қазу қажет болды. Соңында Сигурйон сүйектерді Исландияға жеткізе алды. Ол оларды үкіметке қарсылық ретінде Өкснадалурға жерлеуді ниеттеніп, солтүстікке қарай жүргізді, бірақ ондағы дін қызметкерлері рәсімдерді орындаудан бас тартты. Табут бір апта бойы шіркеуде тұрғаннан кейін оңтүстікке қайтарылып, Йонастың туған күніне орай 16 қарашада үкімет таңдаған жерге жерленді. 1996 жылдан бері бұл күн Исландияда Исландия тілі күні ретінде тойланады. Оқиғаның себептері мен салдары, басқалармен қатар, 1948 жылғы Халлдор Лакснесс романы «Атомстанция» (Atómstöðin) және Милан Кундераның «Білушіліксіздік» (Ignorance) шығармаларында сатиралық түрде бейнеленген.