Шапур III: Сасанид әулетінің билеушісі (383-388 жж.)

Кіріспе

Сасани императоры, 383–388

Шапур III ( ), 383 жылдан 388 жылға дейін Иранның Сасани патшаларының патшасы (шаханшаһ) болды. Ол Шапур II-нің ұлы және оның інісі Ардашир II-нің орнына отырды. Оның билігі көбінесе ешқандай оқиғасыз өтті; батыста Армения үшін римдіктермен дау жалғасты, ол ақырында дипломатиялық келісімдер арқылы шешілді, екі империя аймақты бөлісуге келісті, оның көп бөлігі Сасанидтердің бақылауында қалды. Шығыста Шапур III маңызды монета соққыш қаласы Кабулді Алхон тайпаларына жоғалтты. Ол Тақ-и Бостан жерінде әкесімен бірге бейнеленген тас мүсінін жасатуымен танымал. Ол тас мүсін жасаған соңғы монархтардың бірі болды, ал Хосров II оның жұмысын қайталап, ұлғайтты. Патша бес жыл билік еткеннен кейін 388 жылы қайтыс болды. Ол кейбір ақсүйектердің қастандық ниетімен шатырының арқандары кесілгеннен кейін, құлап жатқан шатырдың салмағынан қаза тапты. Оның орнына ұлы Бахрам IV отырды.

Этимология

"Шапур" – Сасанид Иранында кең таралған есім, оны үш Сасанид монархы және Сасанид дәуірінің және одан кейінгі кезеңдердің басқа да көрнекті тұлғалары қолданған. Ежелгі иран тіліндегі *xšayaθiya. puθra ("патшаның ұлы") сөзінен туындаған бұл есім бастапқыда атақ болған, бірақ кем дегенде б.з. II ғасырында жеке есімге айналған. Кейбір араб-парсы деректерінде Арсакид патшаларының тізімінде де кездеседі, бірақ бұл уақытқа қатысты қателік. Шапур есімі басқа тілдерде мынадай түрде жазылады: грек тілінде – Сапур, Сабур және Сапурис; латын тілінде – Сапорес және Сапор; араб тілінде – Сабур және Шабур; жаңа парсы тілінде – Шапур, Шахпур, Шахфур.

Негізгі деректер және қосылу

Шапур III – Шапур II-нің ұлы. 379 жылы Шапур II өзінің жартылай бауыры Ардашир II-ді мұрагері етіп тағайындады, бірақ оның ұлы есейген кезде тақтан бас тартатыны шартымен. Ардашир II-нің билігі 383 жылға дейін жалғасты, содан кейін оны ирандық ақсүйектер өлтірді немесе биліктен қуғызды. Бұған себеп – оның билікке құмар ақсүйектердің ықпалын шектеу саясатын Шапур II-нің саясатын жалғастыруы болды. Содан кейін Шапур III оның орнына отырды; әл-Табаридің (923 жылы қайтыс болған) тарихындағы айтуынша, ол Шапур II-нің ұрпағы болғандықтан халық тарапынан жақсы қабылданды. Шапур III таққа отыру сөзінде, өзінің сарайында алдауға, ашкөздікке және өзімшілдікке жол бермейтінін мәлімдеді. Бірақ бұл ақсүйектерге қабылдауға келмейтін нәрсе еді.

Билік

Армения Рим мен Сасанидтер империясы арасындағы соғыстардың себебі болатын. 378/9 жылдары Шапур II, регент Мануил Мамиконян өзіне бағынып, елде ирандық үстемдікке қол жеткізді. Арменияға генерал Сурена басшылығымен 10 мыңдық иран әскері жіберілді. Суренаға марзбан (маргрей) атағы берілді, бұл Арменияның енді Сасанидтер провинциясы болғанын көрсетті. Бірақ Ардашир II тұсында Мануил көтеріліс ұйымдастырып, 380-ші жылдардың басында ирандықтар мен римдіктерге қарсы тәуелсіздігін сақтап қалды. Алайда, 385/386 жылдары қайтыс болмас бұрын, ол Арменияны римдіктердің қорғауына алғандай болды. Оның қайтысымен көптеген армян нахаралары (көктестер) Арсакид патшасы Аршак III-ке қарсы шығып, Шапур III-тен басқа патша сұрады. Шапур III IV Хосровты патша етіп таққа отырғызып, оған өзінің қарындасы Зурвандухтты әйел ретінде берді. Содан кейін ол Арменияға шабуыл жасаған әскер жіберіп, елдің көп бөлігін басып алды. Аршак III римдіктердің көмегін күтіп, Ацилисеннің батыс аймағына шегінуге мәжбүр болды. Соғыс жариялаудың орнына, Иран мен Рим дипломатиялық жолмен келісімге келді. Арменияны бөлу туралы келісім жасалды. Шекара солтүстікте Феодосиополь, оңтүстікте Амида қалалары арқылы өтті, бұл Арменияның көп бөлігі, соның ішінде Арсакидтердің екі астанасы – Артаксата мен Двин Сасанидтердің қолында қалғанын білдірді. Осы келісіммен римдіктер Иберияның ирандық үстемдігін толық мойындады. Бұл келісімнің нақты қашан жасалғаны белгісіз; көптеген ғалымдар келісім 387 жылы жасалғанын айтады, ал кейбіреулері 384, тіпті 389 немесе 390 жылдарды атайды. Екі тарап та Кавказды қорғауда ынтымақтастыққа келісті, римдіктер ирандықтарға 500 фунт (226 кг) алтын төлеуге міндеттенді. Римдіктер бұл төлемді саяси жәрдем ретінде қараса, ирандықтар оны салық ретінде қарады. Ирандық Арменияның саяси және экономикалық күшін әлсірету үшін Шапур III елден бірнеше провинцияны алып қойды: Арцах, Утик, Шакашен, Гардман және Колт Кавказ Албаниясына (Арсакидтердің тармағы басқарды); Гугарк (Михранидтер басқарды) Иберияға бағынышты болды; ал Арзанен (бидахш, яғни маргрей басқарды), Пайтакаран, Корджайк (Курдуен) және Парскахайк Иранға қосылды. Аршак III көп ұзамай қайтыс болды, бұл римдіктерді Арсакид монархиясының өз тармағын жоюға және Батыс Армения провинциясын құруға мәжбүр етті. Оның соңынан ерген нахарарлардың көпшілігі кейін ирандықтарға қайта қосылды. Ирандық Армениядағы Арсакид монархиясы бірнеше онжылдыққа созылды, оны 428 жылы патша Бахрам V жойғанға дейін сақтап қалды. Шапур III-нің христиандарға діни төзімділігі туралы тарихшылар Элише мен Иоанн Ефестік айтады. Біріншісінің сөзіне қарағанда, Шапур III армяндарға көп сыйлықтар беріп, олардың шіркеуін патшалық салықтан босатты. Армения мәселесінен басқа, Шапур III шығыста Алхон ғұндарымен де қақтығысқан болуы мүмкін; монеталар Алхон ғұндарының 388 жылға дейін Кабулды одан тартып алғанын көрсетеді. Олар Шапур III шығарған монеталарды көшіріп жасады, тек айырмашылығы – жаңадан қосылған Бактрия жазуы "αλχοννο" (алксанно), Сасани территориясын басып алғанын көрсету үшін қосылды. Қаланың жоғалтуы үлкен соққы болды, өйткені ол 360-шы жылдардан бері монета жасау орталығы болып келген. Шапур III бес жыл билік еткеннен кейін 388 жылы қайтыс болды. Ол өзінің сарай ауласының бірінде орнатқан үлкен шатырының арқандарын бірнеше ақсүйек кесіп тастағаннан кейін, шатыр оның үстіне құлап, қаза тапты. Оның орнын ұлы Бахрам IV бағындырды. Бахрам IV қайтыс болғаннан кейін, 399 жылы оның тағы бір ұлы, Яздегерд I таққа отырды.

Armenia had been constantly the source of war between the Roman and Sasanian Empires. In 378/9, Shapur II had achieved Iranian hegemony over the country after its regent Manuel Mamikonian submitted to him. A force 10,000 of Iranian soldiers led by general Surena were dispatched to Armenia. Surena was given the title of marzban (margrave), which indicates that Armenia was now a Sasanian province. Under Ardashir II, however, Manuel rebelled and succeeded in maintaining independence against both the Iranians and Romans in the early 380s. However, just before his death in 385/386, he seemingly placed Armenia under Roman protection. With his death, many Armenian nakharars (grandees) revolted against the Arsacid king Arshak III and appealed to Shapur III for another king. Shapur III responded by crowning Khosrov IV as king, and gave him his sister Zurvandukht in marriage. He then sent an invasion force into Armenia, which occupied most of the country. Arshak III was forced to withdraw to the western region of Acilisene, where he awaited Roman reinforcements. Instead of declaring war, Iran and Rome agreed to come to terms through diplomacy. An agreement was made to partition Armenia. The boundary stretched through Theodosiopolis in the north and Amida in the south, which meant that most of Armenia remained in Sasanian hands, including the two Arsacid capitals of Artaxata and Dvin. With this treaty, the Romans also fully acknowledged Iranian hegemony over all of Iberia. When this treaty exactly took place is unsure; most scholars believe the treaty was made in 387, whilst a few others state 384 or even in 389 or 390. Both sides were to cooperate in the defense of the Caucasus, with the Romans agreeing to pay the Iranians roughly 500 lbs (226 kg) of gold at irregular intervals. While the Romans saw this payment as political allocations, the Iranians saw it as tribute. In order to further reduce the political and economic power of Iranian Armenia, Shapur III deprived the country of several of its provinces; Artsakh, Utik, Shakashen, Gardman and Kolt were given to Caucasian Albania (ruled by a collateral line of the Arsacids); Gugark (ruled by the Mihranids) became subject to Iberia; and Arzanene (ruled by a bidaxsh, i. e. margrave), Paytakaran, Korjayk (Corduene) and Parskahayk were incorporated into Iran. Arshak III soon died, which made the Romans abolish their branch of the Arsacid monarchy and create the province of Western Armenia. As a result many of the nakharars who had followed him subsequently rejoined the Iranians. The Arsacid monarchy in Iranian Armenia continued to last for a few decades, until its abolishment by king Bahram V in 428. Shapur III's religious tolerance towards the Christians is reported by the historians Elishe and John of Ephesus. According to the former, Shapur III granted the Armenians lavish gifts and exempted their Church from royal taxation. Besides the dispute over Armenia, Shapur III seems to have clashed with the Alchon Huns to the east; coinage indicates that the Alchon Huns seized Kabul from him sometime before 388. They duplicated the same coin mints issued by Shapur III, with the only difference being the newly added Bactrian inscription "αλχοννο" (alxanno), added to display their takeover of Sasanian territory. The loss of the city was a major blow, as it had been a center of coin manufacture since the 360s. Shapur III died in 388, after reigning for five years. He died when some nobles cut the ropes of a large tent that he had erected in one of his palace courts, so that the tent fell on top of him. He was succeeded by his son Bahram IV. Another of his sons, Yazdegerd I, later succeeded Bahram IV in 399.

Ақша шығару

Шапур III және Бахрам IV тұсында Сасанидтер монеталарын шығарудың әкімшілік бағдарламасы күрт өзгерді. Көбірек монеталар соғылды, әкімшілік аймақтар көбінесе әртүрлі монета түрі үшін қалыптар жасады. Шапур III – тәж мен корымбос тақпаған, тек диадема киген санаулы Сасани патшаларының бірі. Бұл диадеманың Сасани патшасы үшін ең маңызды бас киім болғанын көрсетеді. Ол өзінің монеталарында дәстүрлі түрде Mazdēsn bay Šābuhr šāhān šāh Ērān ud Anērān kēčihr az yazdān ("Маздаға табынушы, құдай Шапур, Иран және Иран еместердің патшаларының патшасы, оның бейнесі/нұры құдайлардан") деген атақты қолданды.

Тау-кен рельефі

Шапур III қазіргі Керманшах қаласының жанындағы Тақ е Бостан жерінде жартасқа рельеф жасауды бұйырды. Оның дизайны иван түрінде жасалған. Екі Сасанид патшасы бейнеленген, сол жақтағы патша Шапур III, ал оң жақтағы патша Шапур II екені жазуларда көрсетілген. Оң жақтағы патша Шапур II-нің тәжін киген, ал сол жақтағы патша Шапур III-нің тәжін нақты көшірген. Басқа Сасанид рельефтерінен өзгеше, Шапур III тұсында жасалған рельеф тау бетіне емес, цилиндрлі күмбездің ішкі жағына қашалған. Бұл стильді 7 ғасырда Сасанид монархы Хосров II қайталай беріп, дамытқан.

Климова пластинасы

"Климова табағы" (Климова қазынасының бір бөлігі) – Эрмитаж мұражайында сақталатын күміс ыдыс, онда патшаның барыс өлтіргені бейнеленген. Оның тәжі Шапур III-нің тәжісімен өте ұқсас. Тәждің үстінде дәстүрлі корымбос – шар тәрізді мата орналасқан. Патша киген киім Метрополитен өнер мұражайындағы Яздегерд I табағындағы киіммен бірдей. Оның арт жағында 7- немесе 8-ғасырға жататын соғди жазуы бар. Харпер мен Мейерс 1981 жылы жарық көрген "Сассани дәуірінің күміс ыдыстары: патшалық бейнелер" кітабында бұл патшаның Шапур III болуы мүмкін екенін айтса, "Оксфордтың кейінгі антикалық дәуір сөздігі" (2018) оны Шапур III деп санайды.

Оник тұмсығы

Шапур III-нің әйелдерінің бірі, Яздан Фри Шапур есімді, ерекше сапалы оникс мөрде мәңгі есте қалдырылған. Мөрде ол қошқардың мүйізін киген күйінде бейнеленген. Қазір мөр Франциядағы Медальдер кабинетінде сақталуда.

Ежелгі шығармалар

Византиялық Фауст, Армения тарихы.