Кіріспе

Сасанидтер империясының 420-438 жылдар аралығындағы билеушісі Баһрам V (сонымен қатар Вахрам V немесе Варахран V деп те жазылады;), Баһрам Гур (жаңа парсы: بهرام گور, "Баһрам аңшы [аңшы]"), 420-438 жылдар аралығындағы Сасанидтер патшаларының патшасы (шаханшаһ) болды. Сасанидтің билік басындағы шаһ Яздегерд I-нің ұлы Бахрам ерте жаста әл-Хирадағы Лахмид сарайына жіберілді, онда ол Лахмид патшаларының тәрбиесінде өсті. Әкесінің қазасынан кейін Бахрам Лахмид әскерімен Сасанидтер астанасы Ктесифонға асығып келді және, кең таралған аңыз бойынша, екі арстанға қарсы сынақтан өткеннен кейін ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің құрметіне ие болды. Баһрам V-нің билігі көбінесе бейбіт болды, екі қысқа соғыс болды – біріншісі батыс көршісі, Шығыс Рим империясына, ал екіншісі шығыс көршісі, Сасанидтердің шығыс провинцияларын мазалаған кидариттерге қарсы. Оның билігінде Арменияның Арсакид әулеті марзбанмен (шекаралық провинцияның әкімі, "марграф") алмастырылды, бұл Армения тарихында "Марзпанат кезеңі" деп белгіленген жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Баһрам V парсы әдебиетінің ең танымал туындыларының бірінде орталық тұлға болып табылады. Ол 977-1010 жылдар аралығында жазылған Фердоусидің "Шахнаме" ("Патшалар кітабында") еске алынады, сондай-ақ 1197 жылы жазылған Низами Гянджавидің романтикалық дастаны "Хафт Пейкар" (сонымен қатар "Бахрамнаме" деп те аталады) басты кейіпкері. Жеті әдемі қыз – ханшайымдар, Низамидің қиялында Бахрамның әйелдеріне айналып, әрқайсысы оның сарайында жеке резиденция алды. Ол оларға кезекпен барып, қызықты әңгімелермен көңіл көтеріп тұратын. Ол сондай-ақ Әмір Хусраудың шамамен 1302 жылы жазылған "Хашт Бехешт" ("Сегіз жұмақ") ең басты тұлғасы. Баһрам V мерекелік шараларда салықтарды және мемлекеттік қарызды жойғаны, музыканттарды қолдағаны және аң аулауға құштарлығы үшін иран тарихындағы ең әйгілі патшалардың бірі ретінде есте қалады. Оның орнын ұлы Яздегерд II басады.

Атауы

Оның теофоралық аты "Бахрам" – бұл жаңа парсы тіліндегі орта парсы тіліндегі Варахранның (сондай-ақ Wahrām деп те жазылады) түрі, ол көне ирандық Вṛθragna-дан шыққан. Авеста тіліндегі баламасы – ежелгі ирандық жеңіс құдайының аты Веретрагна, ал парфян тілінде *Warθagn. Грек тілінде бұл есім Баранс деп жазылса, армян тілінде Вахагн/Врам деп транслитерацияланады. Грузин тілінде бұл есім Барам, ал латын тілінде Вараран Горoран деп аталады.

Ерте өмір және билікке көтерілу

Бахрам V шамамен 400 жылы дүниеге келді; халық ауыз әңгімелеріне сәйкес, ол Спахан қаласына жақын Русан қаласында туған. Ол шах Яздегерд I мен яһуди елшісінің қызы Шушандукхтың ұлы еді. Ричард Фрай Яздегердтің яһудилердің бас діни қызметкерінің қызымен некелесуі «мүмкін, халық аңыздары» дейді, ал Турадж Дарьяи осы әңгімені қолдап, яһудилер Бахрамды яһуди анасының арқасында яһуди патшасы деп есептейтінін айтады. Бахрам жастығында әл-Хирадағы Лахмид сарайына жіберілді, онда ол Лахмид патшасы әл-Нұман I ибн Имру әл-Қайс (390–418 жылдары билеген) қамқорлығында өсті. Қазіргі заманғы тарихшы О. Климаның пікірінше, Бахрамды әкесімен келіспеушілікке байланысты сол жерге жіберген болса, Джусто Трайна оны сарайдағы интригалардан қашу үшін жіберген болуы мүмкін деп болжайды. Әл-Хирада әл-Нұман Бахрамға Сасанид сарайынан ұстаздар берді, онда ол заң, садақ ату және атқа мініп жүруді үйренді. Сасанид шахы Шапур II (309–379 жылдары билеген) қайтыс болғаннан кейін аристократтар мен дін қызметкерлері өздерінің ықпалын және билігін Сасанид үкіметінің есебінен кеңейтіп, шахтарды тағайындады, тақтан түсірді және өлтірді, соның ішінде 420 жылы өлтірілген Яздегерд I. Олар енді Яздегерд I-нің ұлдарының таққа отыруына кедергі келтіруді көздеді. Яздегерд I-нің үлкен ұлы және Арменияның әкімі Шапур IV тез арада Сасанид астанасы Ктесифонға жетіп, таққа отырды. Бірақ көп ұзамай оны Бахрам IV-нің ұлы Хосров шах етіп сайлаған ақсүйектер мен дін қызметкерлері өлтірді. Бахрам Арабия шөлінде болғанда Яздегерд I-нің өлімі туралы хабарды естіді. Ол ақсүйектердің шешіміне қарсы шығып, әл-Мундир I ибн әл-Нұманнан (әкесі әл-Нұман I-нің орнын басып алған) әскери көмек сұрады, ол оған көмектесуге келісті. Бахрам мен әл-Мундир көптеген сарбаздардан тұратын әскермен Ктесифонға қарай жорыққа шықты, онда Бахрам өзінің әкесі Яздегерд I сияқты билік жүргізбейтінін уәделеді. «Патшалар кітабы» (Шахнаме) кітабындағы ұзақ уақыттан бері келе жатқан халық аңызына сәйкес, Бахрам патшалық тәж мен киімді екі арыстанның арасына қоюды ұсынды, ал оларды жабайы жануарларды өлтіріп алған адам Иран шахы деп танылады. Хосров кері шегінуді таңдады, ал Бахрам сынақтан өтіп, тақты жеңіп алды. Бахрам бұрынғы Сасанид шахтарына сенімсіз болған ақсүйектерге сенбеді, сондықтан Зороастризм дінінің бас діни қызметкерлерінен қолдау іздеді. Ол Сасанидтер патшалығының тұңғыш шахы болды, оны ақсүйек емес, бас діни қызметкер (моубед) тәжге отырғызды. Бахрам үндістандық ханшайымға үйленді және Синдтегі Дебал портын және оған жақын жерлерді қалыңдық ретінде алды. Сол кезде Синд өзенінің дельтасы мен Синд жағалауы үлкен сауда және стратегиялық маңызға ие болды. Бахрам осы жағалау аймақтарында тайпаларды қоныстандыру саясатын жүйелі түрде жүргізді. Мысалы, император Синдтен келген зуттар (жаттар) деп аталатын көшпелі мал өсірушілердің үлкен тобын Оңтүстік Ирактың батпақтарына қоныстандырды.

Риммен соғыс

Зороастр дінінің рухани қызметкерлері мен суренид министрі (вузург фрамадары) Михр Нарсехтің ықпалымен Бахрам V өзінің билігін христиандарды жүйелі түрде қуғындаудан бастады. Қуғынға ұшыраған христиандар Рим аумағына қашып, Константинополь епископы Аттикпен кездесті, ол императорға қуғын туралы хабарлады және оларды қабылдады. Шығыс Рим императоры Теодосий II сол кезде діни қарындасы Пулхерияның күшті ықпалында болып, христиан дініне көбірек қызығушылық танытты. Рим-Сасани қарым-қатынасында бұрыннан бері шиеленіс болған еді. Сасанидтер римдік алтын іздеушілерді жалдаған, бірақ енді оларды қайтарудан бас тартты; үстіне, римдік саудагерлердің мүліктерін де тартып алды. Сондықтан, Сасанид елшілері Рим сарайына қашқындарды қайтару туралы сұрағанда, Теодосий оларды қайтарудың орнына бейбітшілікті бұзып, соғыс жариялауды жөн көрді. 421 жылы римдіктер Ардабурий атты қолбасшысын үлкен әскермен Арменияға жіберді. Ирандық генерал Нарсес Ардабуриймен шайқасты, бірақ жеңіліп, шегінуге мәжбүр болды. Нарсес қоршалмаған рим провинциясы Месопотамияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Ардабурий оның ниетін болжай біліп, оны тоқтатты. Ардабурий жақын арада күшін арттырып, Нисибис бекінісін қоршауға алды, бірақ Бахрам бастаған әскердің жақындауынан кейін шегінді, ол өз кезегінде Теодосиопольді (вероятно, Осроенадағы Теодосиополь) қоршады. Соғысты аяқтаған бейбіт келісімді (422 ж.) магистр официорум Гелио жүргізді. Келісім соғысқа дейінгі жағдайды (status quo ante bellum) қалпына келтірді. Екі тарап та бір-бірінің араб дезертирлерін қабылдамауға және өз аумақтарында дін бостандығын қамтамасыз етуге келісті. Бұдан бөлек, римдіктер Кавказдағы Сасанид қаласы Дербенттегі өткелді күзету үшін ирандықтарға ақы төлеуге міндеттенді. 387 жылғы бейбіт келісімнен бері Иран мен Рим екі империяның да Кавказды көшпелі шабуылдардан қорғауда ынтымақтасатыны туралы келісімге келген. Римдіктер бұл төлемді саяси көмек ретінде қарастырса, ирандықтар оны салық ретінде қарастырды, бұл Римнің Иранның орынбасары екенін көрсетті.

Кидариттермен соғыс

Шапур II билегеннен бастап ирандықтар шығыстағы көшпелі шапқыншылармен күресуге мәжбүр болды. Бұл шапқыншылар ғылымда «ирандық ғұндар» деп белгілі (яғни, гепталиттер, кидариттер, хиониттер және алхон ғұндары). Яздегерд I билікке келгеннен бастап Сасани империясының саяси көзқарасы өзгерді, ол (бастапқыда батысқа бағытталған) шығысқа қарай жылжи бастады. Бұл өзгеріске Иранның шығысындағы жауымдас тайпалар себеп болуы мүмкін. Ирандық ғұндармен соғыс мифологиялық ирандық Каяния билеушілері мен олардың Турандық жаулары арасындағы ежелгі бәсекелестікті қайта оятқан болуы мүмкін, бұл жас Авеста мәтіндерінде көрсетілген. Бахрам римдіктермен соғысқанда, оның шығыс көршілері – кидариттер Окс өзенін кешіп, Сасани империясына шапты, бай Мару қаласын басып алды және тіпті батысқа қарай Райға дейін жетті. Бахрам кидариттерге сыйақы төлеуге мәжбүр болды, осылайша олардың империясына жасаған шабуылдарын тоқтату үшін. 422 жылы римдіктермен бейбіт келісімге келгеннен кейін, ол кидариттерге қарсы күреске дайындық бастады. Мару қана емес, бай қала болды, сонымен қатар Орталық Азиядан өтіп, Иран арқылы Еуропаға жалғасқан Жібек жолындағы маңызды сауда орталығы еді. Бахрам бірінші Адурбадағандағы Адур Гушнасп қасиетті ғибадатханасына барып, дұға етті. Содан кейін ол Арменияға қосымша әскер жинау үшін аттанды. Өзінің министрі Михр Нарсехті регент етіп тағайындап, Бахрам Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы таулар арқылы өтіп, ақырында Мервке жетті. Мервте оның әскері кидариттерді талқандап, олардың патшасын өлтіріп, әйелін тұтқынға алды. Бахрамның бір генералы кидариттерді Трансоксианаға қудырып, оларға тағы бір жеңіліс сыйлады. Соғыс 427 жылы аяқталды, Бахрам өзін Иранның ұлы батыры ретінде таныстырды. Бахрамның есімі айналасындағы халық арасында ұзақ уақыт сақталды; Соғдияның Бухара қаласы кейіннен оның суреті бар монеталар шығарды. Бахрам өзінің империясының шығыс шекарасын белгілейтін Окс өзенінде жота орнатты. Иран мифологиясында Окс көбінесе Иранның шығыс шегі деп есептеледі. Батыр садақшы Араш Хорасанның шетіне жебе атты, ол Окс өзеніне түсті, осылайша Иран шекарасының лимитін белгіледі. Тағы бір тұлға, Эсфендияр, Балхта найзасын жерге қадап, хун патшасын одан әрі жылжу Иранға шабуыл жасауға әкелетінін ескертті. Бахрам өзінің мемлекетінің ежелгі шекараларын қалпына келтіргеніне сенді. Ол өзінің інісі Нарсехті айналасындағы аймақтың әкімі етіп тағайындады. Бахрам сондай-ақ Мару қаласының жанында Мару-и-Рот қаласын құрды (немесе қайта жаңартылды). Бахрам зороастриялық жоғарғы құдай Ахура Маздаға көрсеткен құрметінің белгісі ретінде олжасының көп бөлігін Адур Гушнаспқа сыйлады.

Арменияның қосылуы

Бахрам V 422 жылы нахаралардың өтініші бойынша Артаксия IV-ді Армения патшасы етіп тағайындады. Бұл тағайындамаға байланысты, армян шаһзадасы өзін орта парсы тіліндегі Ардашир деп атауы керек болды деген шарт қойылды делінеді. Алайда, жаңа тағайындалған патшаның елді басқаруға және халқының құрметіне ие болуға қажетті мінезі болмады. Осының салдарынан ол нахарарлармен келіспестікке түсті, олар Бахрам V-тің Артаксия IV-ті алып тастап, Арменияны Иранның тікелей басқаруына беруін қалады. Бірақ Арменияның аннексиялануына Армения католикосы Саак қарсы шықты, ол кімнің болғанына қарамастан, христианның билігі христиан емес биліктен жақсы деп есептеді. Ол Рим императоры Феодосий II өзінің империясындағы мәселелерді шешкеннен кейін армяндарға көмектеседі деп үміттенді. Дегенмен, нахарарлар оның сөзіне құлақ бермей, Бахрам V-ке хабарласып, Артаксия IV пен Сахақты "гректерді", яғни римдіктерді қолдағандары үшін айыптады. Саак қолдау сұрау үшін Ктесифонға барды, онда бюрократтар Саакты Артаксия IV-ке қолдау көрсетуден бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Ақырында Артаксия IV тақтан түсіріліп, түрмеге қамалды, ал Армения Сасани шекаралық провинциясына айналдырылды, оны марзбан ("марграф") басқарды. Саак та қызметінен алынып, оның орнына несториандық сириялық Бар Кисо тағайындалды. Сасанидтер нахарарларға құрмет көрсетуде сақтық танытты және тек Армения астанасы Двинде ғана өздерінің үстемдігін көрсетті, ол марзбанның резиденциясы болды. Армян патшалығының бұрынғы аумағының барлығы провинцияға айналған жоқ; Парскахайк және Пайтакаран аудандары оңтүстікке қарайғы Адурбадаган провинциясына қосылды.

Ішкі мемлекеттік басқару

Яздегерд I билігінің соңында Партияның күшті Сурен әулеті шаһтың ықпалды серіктесіне айналып, империя ісінде маңызды рөл атқарды. Бұл Бахрам тұсында да жалғасты, Суреннің күші шыңына жетті. Михр Нарсех шаһтың вузург фрамадары ("министрі") болды, ал оның үш ұлы да жоғары лауазымдарда болды: Зурвандад – империяның бас гербады, Махгушнасп – вастарёшан салар ("басты егіншілік басшысы"), ол жер салығы мәселелерін қадағалады; Кардар – артештаран салар ("жауынгерлердің басшысы"), ортағасырлық тарихшы әл-Табаридің (923 ж. қайтыс болған) сөзіне сәйкес, бұл шен спахбед ("әскер басшысы") шенінен жоғары болған. Осылайша, Сурен әулетінің билігі мен ықпалы Сасани империясының әкімшілік, қаржылық және әскери салаларына тарады. Бахрамның ұлы және мұрагері Яздегерд II тұсында да олар осындай жоғары мәртебеге ие болды. Бахрамның арабтың әл-Хира қалалық орталығында тәрбиеленуінің әсерін мысалымен түсіндіруге болады: "Парсы монархы білім алу үшін князь ретінде әл-Хираға жіберілді. Мұнда ол музыканы және басқа да арабтық өнерлерді үйренді. Таққа отырғаннан кейін ол шығарған алғашқы жарлықтардың бірі парсы сарайындағы музыканттардың мәртебесін көтеру болды."

Монеталар

Бахрам V алтын, күміс, мыс және қорғасын монеталар шығарды. Олар (сасанид нумизматикасындағы әдеттегідей) оның ерекше бас киімінен танылады, бұл жағдайда айға тірелген корымбоспен және патшаның мойнындағы дөңгелек шаш түйінінен. Монетаның арт жағында екі қызметші бақылап тұрған дәстүрлі от алтары бейнеленген. Бахрам V-ге арналған ерекше нұсқада патшаның басы алтардағы оттың ішінде көрсетілген. Бахрам V-нің монеталардағы атағы: Mazdēsn bay Warahrān šāhān šāh Ērān ud Anērān kēčihr az yazdān ("Маздаға табынушы, құдай Бахрам, Иран және Иран еместердің патшаларының патшасы, оның бейнесі/нұры құдайлардан"). Парда соғылған кейбір сирек монеталарда ол кірбакар ("пейілді") атағымен де бейнеленген.

Өлім және мұрагерлік

Баһрам 438 жылы қайтыс болды; оның өлімі қалай болғаны құпия. Парсы ақыны Фердоусидің (1020 жылы қайтыс болған) айтуынша, Баһрам ұйқыда көз жұмған; «Хафт Пейкар» және «Хашт Бехест» поэмаларында ол бір жануарды қуалап келе жатып үңгірде жоғалып кеткені айтылады. Ерте заманғы тарихшылардың басқа да мәліметтеріне сәйкес, Баһрам батпаққа батып, терең ойыққа құлап немесе суға шағылып қайтыс болған. Қазіргі заманғы тарихшы Ричард Пэйн оның өлімін «әкесінің өлімінен де белеңдес, түсініксіз» деп сипаттайды. Баһрам V Иран тарихындағы ең танымал патшалардың бірі ретінде есте қалады, себебі ол тойларда салықтарды және мемлекеттік қарызды жойды, музыканттарды қолдады және аң аулауға құмар болды. Одан кейін ұлы Яздегерд II билікке келді. Аристократ Микалидтердің шежіресінде олар Баһрамнан тарағандығы айтылады. Буид әміршісі Адуд әл-Даула және Ширваншахтар (861–1538) де Баһрамнан тегін шығарғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Декан Үндістанының Бахмани әулеті де Баһрамнан тараған деп санайды.

Парсы әдебиетінде

Баһрам ислам дәуірі әдебиетінде көбінесе Гур/Гур (араб тілінде Джур) деген лақап атымен белгілі, ол "жабайы есек" дегенді білдіреді, себебі оның осы жануарды аулауға әуестігі зор болған. Онагер Орталық Азия шөлдеріндегі ең жылдам жануар еді, тіпті тәжірибелі шабандоздың да оны ұстауы қиын болған. Баһрам "жабайы есек" туралы аңыз жоғалған орта парсы деректеріне, мысалы, "Тәңірлер кітабы" (Хвадай Намаг) сияқты жазбаларға негізделген. Баһрамның тарихы иран әдебиетіндегі классикалық аңшы патша бейнесін көрсетеді, ол авеста тілінде Веретрагна деп аталатын құдаймен байланысты. Мұндай ежелгі фольклор көне Месопотамия батыры Гилгамеш туралы эпостық әңгімеге дейін жетеді. Кейінгі сарай ақындары өз билеушілерін Ростам немесе Баһрам сияқты көне тұлғалармен салыстыратын. "Тарих-и Акбари" еңбегінде Ариф Қандахари моғол императоры Акбардың аңшылық дағдыларын Баһрамның дағдыларымен салыстырады. Ол: "Акбар елдегі жабайы есектер мен бұғыларды қырып, Баһрам Гурдың жанын қуантқан және таң қалдырған" деді.

Хафт Пейкар

Хафт Пейкар (هفت پیکر) – 1197 жылы парсы ақыны Низами Гянджеви жазған танымал романтикалық дастан. Бұл парсылық тарихы бар исламға дейінгі шығарма, ол Марағаның билеушісі 'Ала' ад-Дин Корп Арсланға арналған. Бұл Бахрамның романтикалық өмірбаяны, ол жиырма жыл баласыздықтан кейін және Ахура Маздадан бала тілегеннен соң Яздегерд I-ге дүниеге келді. Оның ерлікке толы өмірі Фердоусидің "Шахнаме" ("Патшалар кітабында") баяндалған, оны Низами үнемі еске алады. Низами Бахрамның "Шахнаме"дегі оқиғаларын көбінесе елемеді немесе оларды қысқаша ғана тікелей атап өтеді, ал жаңа мәліметтерді құрастыруға көбірек назар аударады. Ол Бахрамның тууы мен Лахмид патшасы әл-Нұманның сарайында тәрбиеленуі және оның Khawarnaq сарайының аңызын баяндап, әңгімені бастайды. Бахрамның тәрбиесі әл-Нұманға сеніп тапсырылады, ол шебер аңшы болады. Аңыз сарайды аралап жүргенде, ол жеті ханшайымның бейнесі салынған құлыпталған бөлмені табады; осыдан Хафт Пайкар (жеті сұлулық) деген ат пайда болды. Бұл ханшайымдардың әрқайсысы жеті түрлі аймақтан (Жердің дәстүрлі зороастрийлік бөлінісі) келген және ол оларға ғашық болады. Оның әкесі Яздегерд I қайтыс болады және Бахрам Иранға оралып, өзінің тағын талап етушілерден қайтарып алады. Бірқатар оқиғалардан кейін ол шах ретінде танылып, ирандықтарды ашаршылықтан құтқарады. Елдегі тұрақтылық орнағаннан кейін, шах жеті ханшайымды іздеп тауып, оларды өзінің зайыптары етеді. Оның сәулетшісі әр жаңа зайып үшін жеті күмбез салуға бұйрық алады. Архитектор оған жеті аймақтың әрқайсысын жеті планетаның бірі (зороастрийлік әлемнің классикалық планеталық жүйесі) басқаратынын айтады және әр күмбезді әр аймақ пен планетаға сәйкес түстермен безендіру арқылы жақсы ырысқа кенелуді ұсынады. Бахрам күмәнмен қарайды, бірақ сәулетшінің кеңесін тыңдайды. Әр ханшайым сәнді павильондарда тұрады. Әр сапарда шах апта күндері ханшайымдарға кезегімен барады. Әр ханшайым шахқа өзінің түсіне сай келетін оқиға айтады. Осы жеті оқиға поэманың шамамен жартысын құрайды. Шах жеті зайыппен айналысып жатқанда, оның зұлым министрі патшалығын басып алады. Бахрам өзінің мемлекеті алауыздыққа толып, патша қазынасы тозған және көрші мемлекеттер шабуылға дайындалып жатыр екенін біледі. Ол алдымен аң аулауға шығады. Аң аулап қайтып келгенде, ол ағашқа асылып тұрған итті көреді. Иттің иесі, қойшы, өзінің адал күзетші иті қалай оның малын сатқан үшін айырбас ретінде қасқырмен жыныстық қатынасқа түскенін айтады. Ол сыбайлас жемқор министрді тергеп, көптеген шағымдардан жеті адамды таңдап алады, олар оған төңкерілген әділетсіздік туралы айтады. Министр кейіннен өлім жазасына кесіледі, ал Бахрам тәртіпті қалпына келтіріп, жеті күмбезді зороастрийлік от ғибадатханаларына айналдыруға бұйрық береді. Бахрам қайтадан аң аулауға шығады, бірақ түсініксіз жағдайда жоғалып кетеді. Сөзбен ойнау ретінде, жабайы есекке (gūr) аң аулауға тырысқанда, ол оның орнына өзінің қабірін (gūr) табады.

Бахрам мен Азаде

Азаде (еркіндік деген мағынада) – әл-Хира қаласындағы римдік құл қыз. Жас Бахрам қалада болған кезде оның иесі болды және оны өзімен бірге аң аулауға алып жүретін. Бірде Бахрам Азадеге өзінің аң аулау шеберлігімен мақтанып, қай газельді ату керектігін таңдауын сұрады. Азаде оған: «Нағыз шеберлік – аналық газельді еркекке, ал еркекті аналыққа айналдыру», – деп жауап берді. Бахрам мұны бір аналық құланның басына екі жебе атып, оған «мүйіз» жасау арқылы іске асырды. Содан кейін ол ата құланға атқылап, мүйізін кесіп алды. Азаде бұған қорқынышпен: «Сендердің бұл өнерің дайвалардан [жаман құдайлардан]», – деп айғайлады. Бахрам ашуланып, оны жерге құлатып, түйесімен таптап өтті. Орта ғасыр тарихшысы әл-Талаби (1035/6 жылы қайтыс болған) әл-Мундирдің әл-Хирадағы Хаварнак сарайына осы оқиғаны суреттеп салуға бұйрық бергенін хабарлайды. Низами Ганжави бұл оқиғаны «Хафт Пайкар» кітабына енгізіп, сәл өзгертті; Бахрам өзінің біреуіне Фитнаны (оның жаңа аты) өлтіруді бұйырады, бірақ ол офицерді оны аяп, Бахрамға оның өлімі туралы жалған айтуға көндіреді. Бұл оқиға «Хашт Бехест» кітабында да басқаша нұсқада келтірілген, онда Азаде есімі Диларамға (жүректің тыныштығы) ауыстырылған. Бұл нұсқада Бахрам оны ашуландырғаннан кейін тастап кетеді. Көп күндер саяхаттап, ол шебер музыкантты табады, ол оған өнер білімін үйретеді. Бір күні Бахрамға дарынды әйел музыкант туралы хабар жетеді, ол оны іздеуге мәжбүр болады. Бахрам Диларамды тауып, одан кешірім сұрайды. Ол кешіріп, олар Хаварнак сарайына оралады.