Кіріспе

Кофе түрлері – селекциялық немесе табиғи іріктеу арқылы кофе өсімдіктерінен алынған әртүрлі қосалқы түрлер. Ерікті және өсірілген кофе өсімдіктерінде үлкен айырмашылықтар кездеседі, бірақ ауруға төзімділік және жеміс беру сияқты бірегей және ішкі қасиеттеріне байланысты коммерциялық маңызы бар бірнеше түрлер мен сорттар бар. Өндірушілер осы ерекше қасиеттерді егін дамыту кезінде сорттарды таңдау үшін пайдаланады. Сондықтан, микро деңгейде сорт таңдау өндірушінің табысы үшін маңызды және кеседегі сапаның негізгі компоненті болып табылады. Макро деңгейде кофе өнеркәсібінің жалпы өміршеңдігі сорт таңдауға байланысты. Қазіргі таңдағы кофе өндірісінің көп бөлігі таңдалған сорттарды пайдаланатын өндірушілерден келіп шығады. Осы себепті сорт таңдау кофе өндірісінің тұрақтылығының маңызды аспектісі болып табылады.

Терминология

Кофе түрлеріне қатысты қолданылатын терминге байланысты көптеген шатасушылықтар бар. Түсініктілікті қамтамасыз ету үшін, осы мақалада терминдер Американың арнайы кофе қауымдастығы ұсынған шартты нұсқауларға сәйкес қолданылады:

Түрлілік: Бұл таксономиялық ранг өсімдіктер арасындағы айырмашылықты, түрден кіші, бірақ формадан үлкен деңгейде көрсетеді. Түрлілік түрінің көптеген қасиеттерін сақтайды, бірақ бір жағынан өзгешеленеді. Культиватор: Бау-бақша немесе ауыл шаруашылығы әдістерімен шығарылған және табиғи популяцияларда кездеспейтін кез келген түр; өсірілген түр. Арнайы кофеде бізге белгілі көптеген түрліліктер, шын мәнінде, культиваторлар болып табылады. Бурбон және Типика – ең көп танылған культиваторлардың кейбірі. Қысқасы: Осы мақалада түрліліктер – табиғи түрде кездесетін түрлер, ал культиваторлар – өсірілген түрлер. Сонымен қатар, «түрлілік» және «культиватор» терминдері арасындағы айырмашылықтар маңызды емес жағдайларда талқылауды жеңілдету үшін «шығарылым» деген үшінші термин қолданылады.

Тарих

XIX ғасырдың соңына дейін арабика әлемдегі барлық кофе өндірісінің жалғыз көзі болды. Бірақ кофе жапырақтарының тотығы (CLR) ауруының алғаш рет тіркелген ошағы әлемдегі егістерді қырып салды, көптеген шаруаларды балама дақылдар іздеуге итермеледі. Кейбір елдер кофе өндірісін толығымен басқа дақылдармен алмастырды, ал Индонезия робустаны енгізе бастады, ол жоғары өнімді және CLR-ге жоғары төзімділікке ие. Алайда, робустадан шығатын кофе сапасы төмен. XX ғасырдың бірінші жартысында Шығыс Ява робуста кофесін жүйелі өсіру әдістерін дамытты, бұл "Индия мен Африкадағы барлық келесі робуста кофе өсіру бағдарламалары үшін үлгі" болды. 1900 жылдардың ортасына дейін арабика кофесін селекциялау қарапайым желілік таңдаумен жүзеге асырылды, мұнда жергілікті өсу жағдайларына бейімделу, жеміс-жидектердің өнімділігі және дәмдік сапасы басты назарда болды. Бірақ 1970 және 1980 жылдары түрлі елдер CLR-ге төзімді сорттарды шығаруға бағытталған селекциялық бағдарламаларды бастады. Өнім – берілген сорттың өндіретін жемісінің мөлшері. Ол әдетте гектарына 1100-1400 ағаштан тұратын дәстүрлі өсімдік тығыздығын ескере отырып, гектарына килограмм немесе тонна ретінде көрсетіледі. Ауруларға төзімділік табиғи іріктеуде ғана емес, жаңа сорттарды өсіруде де маңызды факторға айналды. Ауруларға төзімділік үшін селекциялау негізінен CLR және кофе жидегі ауруымен (CBD) шектелген, бірақ жергілікті ауруларды да қамтиды. Арабика ауруларға осы деңгейде сезімтал болмағанда, көрсеткіш одан да жоғары болар еді. C. arabica түрінен алынған кофедің көптеген әртүрлі сорттары бар, олардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар.

C. canephora (syn. C. robusta)

Вьетнам әлемдегі ең ірі робуста өндірушісі, оның кофе өндірісінің 97% робустадан тұрады. Индонезияның копи лувак, Филиппиннің Капенг Аламид және Кахава Кубинг – ерекше және өте қымбат робуста түрлері, олар бұршақ түрлерінің бөлек сорттары емес. Бұл бұршақтар жалпы пальма циветінің нәжістерінен жиналады, олардың ас қорыту процесі оған ерекше дәм береді. Филиппиндегі ерекше робуста сорты – Кахава Суг, ол "Сулу кофесі" деп те аталады. Ол Сулу архипелагында 1860 жылдардан бері өндіріліп келеді.

Басқа түрлер

Арабика немесе Робуста сияқты коммерциялық тұрғыдан тиімді болмаса да, басқа кофе түрлері де бар, олардың ерекше сорттары бар. Олардың ішінде Филиппинде, әсіресе Батангас және Кавите провинцияларында өсірілетін Либерия сорты – Капенг-барако немесе Кафе Барако. Ол испан отарлау кезеңінде енгізілген, және Филиппиндер 19 ғасырдың басында кофе өндіруші елдердің төртіншісіне тез көтерілді. Бірақ, "кофе тотығы" қысымынан өндіріс тоқтатылды. Kew Gardens ғалымдары Сьерра-Леонеде Coffea stenophylla-ны қайта ашты. Бұрынғыда стенофилла 1954 жылдан бері жабайы табиғатта кездеспеген, бірақ 2018 жылдың желтоқсан айында Гринвич университетінің профессоры Джереми Хаггар және Kew Gardens-тың ғылым докторы Аарон Дэвис оны іздеу үшін Сьерра-Леоне ормандарына сапар шекті. Стенофилла Арабикаға қарағанда жоғары температурада өсе алады және Робустадан жақсы дәмдік қасиеттерге ие.

Гибридтер

Кейбір сорттары жоғарыда аталған түрлердің араласу нәтижесінде алынған гибридтері.

Сабақ түрлерінің тізімі

Атауы Түрлер Өңірлер (s) Түсініктемелер Ref Arusha C. arabica Танзаниядағы Меру тауы және Папуа-Жаңа Гвинеяда. Typica немесе French Mission сорттарының бірі. Бенгует C. arabica Филиппин Филиппиннің солтүстігіндегі Кордильера таулы аймағындағы Бенгуетте 1875 жылдан бері Typica сорты өсіріледі. Бергендал, Сидикаланг C. arabica Индонезия Екеуі де 1880 жылдардағы жапырақ тотығынан аман қалған Typica сорттары; Индонезиядағы басқа Typica сорттарының көпшілігі жойылған. Бернардина C. arabica Эль-Сальвадор Эль-Сальвадордағы Финка Лос Беллотоста София мен Фернандо Альберто Пакас тапқан сорт. Хош иісіне байланысты алғашында Geisha деп ойлаған. Бірақ, оның фенотиптік ерекшеліктерін және ДНК-тестілеу нәтижелерін зерттегеннен кейін, ол Эфиопияның Агаро аймағында табылған сорттарға генетикалық жағынан ұқсас, жаңа, жіктемелмеген сорт екені анықталды. Blue Mountain C. arabica Ямайка Ямайканың Blue Mountains аймағы. Сондай-ақ Кенияда, Гавайиде, Гаитиде, Папуа-Жаңа Гвинеяда (PNG Gold деп белгілі) және Камерунда (Boyo деп белгілі) өсіріледі. Типиканың ерекше мутациясы, кофе жидегі ауруына төзімді. Catuai C. arabica Латын Америкасы 1940 жылдардың соңында Бразилияда өсірілген Mundo Novo және Caturra гибриді. Бұл Тимор және Caturra кофелерінің араласуы. 1959 жылы Португалияда жасалған. Caturra C. arabica Латын және Орталық Америка Бурбон қызылының табиғи мутациясынан пайда болған екі сорттан дамыған, бастапқыда Серра-ду-Капараода кездесетін биік кофе бұтасы. Бурбонға қарағанда өнімділігі жоғары, себебі өсімдік қысқа және бұтақтар арасындағы қашықтық аз, тез піседі және ескі, дәстүрлі арабка сорттарына қарағанда ауруларға төзімді. Оның мутациясы бірегей емес, ол Сальвадордағы Pacas (Бурбоннан) және Коста-Рикадағы Villa Sarchi (Бурбоннан) сорттарының пайда болуына әкелді. Генетикалық жағынан Бурбонға өте ұқсас, бірақ өнімділігі жоғары болғандықтан сапасы нашар. Charrier C. charrieriana Камерун Камеруннан жаңадан табылған түр. Кофеинсіздігіне байланысты соңғы уақытта баспасөзде жиі кездеседі. Әзірге коммерциялық мақсатта өсірілмейді. Sidamo C. arabica Эфиопия Эфиопияның Сидамо (қазіргі Оромия) аймағынан. Эфиопияның барлық үш түрі сауда белгісі болып тіркелген, құқықтары Эфиопияға тиесілі. Yirgacheffe C. arabica Эфиопия Эфиопияның оңтүстік халықтары, ұлттары және халықтары аймағының Гедео аймағындағы Йиргачеф ауданынан. Эфиопияның барлық үш түрі сауда белгісі болып тіркелген, құқықтары Эфиопияға тиесілі. French Mission C. arabica Африка French Mission – бұл 1897 жыл шамасында француз миссионерлері Шығыс Африкаға отырғызған Бурбон. Geisha C. arabica Эфиопия, Танзания, Коста-Рика, Панама, Колумбия, Перу Панаманың Чирики провинциясындағы Бокете таулы аймағында өсірілетін Geisha немесе Gesha сорттары аукционда жоғары сұранысқа ие, жоғары бағаға сатылады. Түпнұсқасы Эфиопияның Геша ауылынан. 1950 жылдары тотыққа төзімді өсімдік ретінде егіліп, 2000 жылдардың басында қайта ашылды. Кофе аукциондарында ең қымбат сорт, 2013 жылы 350,25 АҚШ долларына сатылды. 2018 жылы "Панаманың ең жақсысы" аукционында табиғи (өңделген) Geisha-ның фунтына 803,00 АҚШ доллары бағасы бойынша әлемдегі ең қымбат кофе ретінде өзінің рекордтық көрсеткішін жаңартты. Bonifieur C. arabica Гваделупа Басқа кофе түрлерінің сапасын жақсартуға көмектеседі және кейбір сарапшылар оны әлемдегі ең жақсы кофе түрлерінің бірі деп санайды. Kona C. arabica Гавайи Гавайидің Үлкен аралындағы Кона округінің Хуалалай және Мауна-Лоа тауларының беткейлерінде өсіріледі. Kona-ға алғаш рет 1825 жылы Оаху губернаторы, басшы Боки әкелген. Java Interspecific hybrid Индонезия Индонезияның Ява аралынан. Бұл кофе бір кезде кеңінен саудаға шығарылғандықтан, "java" сөзі кофеге арналған жаргондық терминге айналды. Java – бұл кофе сорты емес, аймақтық стиль. K7 C. arabica Африка Кенияның Мухорони қаласындағы Легелет иелігінде француздық Mission Bourbon-нан іріктелген кениялық сорт. Дәмдік сынақтар негізінде іріктелген. Maragogipe C. arabica Латын Америкасы Maragogipe ('y') Typica-дан табиғи мутация болып саналады. Ол алғаш рет Бразилияның Баия штатындағы Марагогипе маңында табылды. Maragogipe үлкен бұршақтар өндіреді. Maracaturra C. arabica Латын Америкасы Maragogype-дің дәмін және Caturra сортының жоғары өнімділігін алу үшін шығарылды. Mayagüez C. arabica Африка Руандада өсірілетін Бурбон сорты. Mocha C. arabica Йемен Йемен кофесі бір кездегі Моха порты арқылы саудаға шығарылды. Дайындау стилімен (кофе какаомен) шатастыруға болмайды. Mundo Novo C. arabica Латын Америкасы Mundo Novo – 1940 жылдары кесілген Бурбон мен Типика арасындағы гибрид. Orange, Yellow Bourbon C. arabica Латын Америкасы, Вьетнам Қызыл Бурбон және Портокаль Бурбон – спонтанды мутациядан іріктелген Бурбон түрлері. Pacamara C. arabica Латын Америкасы Pacamara – Бурбон мутациясы Pacas және Maragogype арасындағы гибрид. 1958 жылы Эль-Сальвадорда Typica сортының үлкен бұршақтар өндіретін түрін алу үшін шығарылды. Pacas C. arabica Латын Америкасы 1949 жылы Эль-Сальвадорда табылған Бурбон сортының табиғи мутациясы. Pache Colis C. arabica Латын Америкасы Pache Colis – Pache Comum және Caturra арасындағы гибрид. Бұл сорт ерекше үлкен жемістер және дөңгелек жапырақтар өндіреді. Pache Comum C. arabica Латын Америкасы Санта-Роза, Гватемалада табылған Типиканың мутациясы. Ruiru 11 C. arabica Кения Ruiru 11 1985 жылы Кения кофе зерттеу станциясымен шығарылды. Бұл сорт көбінесе ауруларға төзімді болғанымен, K7, SL28 және 34-ке қарағанда сапасы төмен. S795 C. arabica Үндістан, Индонезия Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда ең көп егілетін Арабка сорттарының бірі. Sagada C. arabica Филиппин Филиппиннің солтүстігіндегі Кордильера таулы аймағындағы Сагада және Бесаода 1890 жылдардың басынан бері Typica сорты өсіріледі. Santos C. arabica Бразилия Бразилия Сантосы – Бразилия кофесінің сапасын бағалау термині, Арабка сорты емес. Бұл атау кофе Бразилиядағы Сантос порты арқылы өткенін көрсетеді және "бразилиялық кофеге" қарағанда сапалырақ деп есептелді. Бразилиялық Сантос көбінесе Бурбон сортынан жасалған. Sarchimor Interspecific hybrid Коста-Рика, Үндістан Коста-Риканың Villa Sarchi және Тимор сорттары арасындағы гибрид. Тимор сортының арқасында Sarchimor жапырақ тотығына және сабақ тесігіне төзімді. Коста-Рикадан басқа, Үндістанда да өсіріледі. Selection 9 (Sln 9) C. arabica Үндістан Эфиопияның Тафарикела және Тимор сорттары арасындағы гибрид. Sulawesi Toraja Kalossi C. arabica Индонезия Шынында S795 сорты, Индонезияның Сулавеси (бұрынғы Селебес) аралындағы биік жерлерде өсіріледі. Калосси – Сулавесидің орталық бөлігіндегі кофе жиналатын шағын қала, ал Тораджа – кофе өсірілетін таулы аймақ. Сулавеси кофесі бай, толық дәмді, жақсы теңдестірілген қышқылдыққа және көп қырлы сипатқа ие. Сулавесинің өзі кофе сорты емес. Sumatra Mandheling and Sumatra Lintong C. arabica Индонезия Манделинг – Индонезияның Солтүстік Суматрасында орналасқан Манделинг халқының атынан қойылған. Атаудың себебі – бұл сортты алғашқы шетелдік сатып алушының қате түсінігі, және бұл сорт "Манделинг аймағында" өндірілмейді. Lintong болса, сондай-ақ Солтүстік Суматрада орналасқан Линтонг ауданының атымен аталған. Бұл нақты сорт емес, бірақ нақты өңдеу стиліне ие аймақ. Timor, Arabusta Interspecific hybrid Индонезия Тимор – бұл шын мәнінде Coffea arabica сорты емес, екі түрдің гибриді: Coffea arabica және Coffea canephora (Robusta деп те аталады). Ол 1940 жылдар шамасында Тимор аралында табылды және жапырақ тотығына төзімді болғандықтан өсірілді (көптеген арабка кофелеріне тән). Америкада Hybrido de Timor деп аталады, ал Тимор аймағында Tim Tim деп аталады.