"Қате түрдегі қар" немесе "бос сөздер"

Кіріспе

"Құлай қар" немесе "қалай қар" деген тіркес 1991 жылы британдық БАҚ-тарда пайда болды, ал оған себеп – қатты ауа райы Британдық теміржолының көптеген қызметтеріне бөгет болғаннан кейін. Британдық теміржолының баспасөз хабарламасы басшылықтың және инженерлік қызметкерлердің қардың түрлерін білмейтінін аңғартады. Содан бері Ұлыбританияда бұл тіркес – әдепсіз сылтаулар мен мағынасыз ақталулардың символына айналды.

Өмірбаян

Бұл тіркес 1991 жылғы 11 ақпанда Джеймс Нотидің BBC Radio 4 Today бағдарламасындағы сұхбатында пайда болды. British Rail компаниясының операциялар директоры Терри Уорралдан 1991 жылғы қардың ауыр жаууы теміржол қызметіне тигізген кері әсерлері туралы пікір білдіру сұралды. Уоррал: «Бізде Ұлыбританияда сирек кездесетін қардың түрімен ерекше қиындықтар туындап отыр» деді. Ноти: «Аа, түсіндім, қардың дұрыс түрі емес еді», – деп жауап берді, ал Уоррал: «Жоқ, қардың басқа түрі еді» деді. Бұл әңгіме Лондонның Evening Standard газетінде «Британ теміржолы қардың дұрыс түрін кінәлайды» деген тақырыппен жарияланды, бұл ақпаратты БАҚ және басқа газеттер жылдам қолға алды. Ауа райының суынуы болжанып, British Rail қарға дайын екенін мәлімдеген еді. Алайда, қардың тым жұмсақ, ұнтақтап, қар тазалағыштарымен тазалауға тым терең болды. Қар электр жүйелеріне еніп, пойыздарда қысқа тұйықталу мен жетекті қозғалтқыштардың зақымдануына себеп болды. Төменге бағытталған салқындатқыштары мен ауа кіретін тесіктері бар жетекті қозғалтқыштарда – британдық электрлік пойыз құрамаларында әлі де кең таралған тип – мәселе ауа кіретін тесіктер еріген қарды сорып алып, нашарлаған. Сонымен қатар, қар сырғанап жабылатын есік механизмдеріне және бұрылыстарға да толып, олардың істен шығуына себеп болды. Үстімізгі температураның төмендеуі үшінші рельстен электр тогын алуда да қиындықтар тудырды. Көптеген электрлік қызметтер дизельдік локомотивтермен ауыстырылды және төтенше кестелер енгізілді. Ұзақ кешігулер жиі болды, кейбір жағдайларда сегіз сағатқа дейін созылды. Бұл бұзылыс бір аптадан астам жалғасты. 2009 жылғы желтоқсандағы Еуропадағы қар жауған кезде бірнеше Eurostar пойызы Ла-Манш туннелінде бұзылып, 2000 жолаушыны қараңғыда қалдырды; газеттер «қате жұмсақ қар» туралы хабарлады. 2014 жылы қатты ауа райы кезінде Девон штатының Даулиш қаласындағы жағалау теміржол желісі қирағаннан кейін Daily Telegraph газеті Мэтт салған мультфильмін жариялады, онда «Пойыз қателесті – теңіз балдырларының дұрыс түрі емес» деп жазылған. 2016 жылғы 12 қаңтарда The Guardian газеті «күшті күн сәулесі» мен қысқы күннің төмендеуінен туындаған Оңтүстік-Шығыс пойыздарының кешігуі туралы «Күннің дұрыс түрі емес Лондонның Оңтүстік-Шығыс пойыздарын кешіктірді» деген тақырыппен хабарлады. «Қардың дұрыс түрі емес» деген тіркес БАҚ-та British Rail жекешелендіру мәселесі кеңінен талқыланған кезде пайда болды. Журналистер теміржол операторларының жұмысындағы сәтсіздіктер туралы оқиғалар жазу үшін жиі дереккөздерден ақпарат алды. «Жолға жапырақ түскені» және қар туралы жиі айтылатын сөздер маусымдық бұзылыстарды әжуалау үшін тақырыптарда қолданылды, сондықтан олар қазір Ұлыбританияның фольклорына еніп, «ұжымдық британдық санада» бекітілген деп саналады. «Қардың дұрыс түрі емес» деген тіркестің танымалдығы британдық инфрақұрылымға деген жалпы наразылықты білдіруімен, ұлттық мақтаныш сезімінің жоғалуымен және теміржолмен байланысты романтикалық естеліктермен байланысты. Бұл тіркес нашар корпоративтік және қоғамдық қарым-қатынастың мысалы ретінде келтірілген. Оның ұзақ өмір сүруі мен қоғамдық санадағы тұрақтылығы аудиторияға «жабысып қалған» және басқа жағдайларда түсіндіруге болатын тиімді, бірақ дұрыс таңдалмаған аналогияға байланысты; техникалық мәселенің оңай түсіндірілуі жағымсыз ақталудың танымал кодына айналды. Тіркестің «дұрыс емес түрі / түрі» бөлігі семантикалық өзгерісті көрсетеді, ол ауа райының бейтарап сипаттамасынан сәтсіздіктің саяси мағынасы бар белгісіне айналу үшін грамматикалық өзгеріске ұшырады.

The phrase originated in an interview conducted by James Naughtie on BBC Radio 4's Today Programme on 11 February 1991. British Rail's Director of Operations, Terry Worrall, was asked to comment on the adverse effects of the unusually heavy 1991 snowfall on railway services that winter. Worrall explained that "we are having particular problems with the type of snow, which is rare in the UK". Naughtie replied "Oh, I see, it was the wrong kind of snow," to which Worrall replied, "No, it was a different kind of snow". The exchange prompted a headline in the London Evening Standard saying "British Rail blames the wrong type of snow" which was swiftly taken up by the media and other papers. The cold snap had been forecast and British Rail had claimed to be ready for the coming snow. However, the snow was unusually soft and powdery and too deep to be cleared by snowploughs – it needed snowblowers. The snow found its way into electrical systems and caused short circuits and traction motor damage in trains. For traction motors with integral cooling fans and air intakes pointing downwards – the type that is still common on British electric multiple units – the problem was made worse as the air intakes sucked up the loose snow. Meanwhile, the snow also became packed into sliding door mechanisms and into points, causing them to fail. In addition, low temperatures resulted in problems with electric current collection from the third rail. Many electric services had to be replaced by diesel haulage, and emergency timetables were introduced. Long delays were commonplace – up to eight hours in some cases. The disruption lasted over a week. During the December 2009 European snowfall, several Eurostar trains broke down in the Channel Tunnel, trapping 2,000 passengers in darkness; newspapers reported "wrong type of fluffy snow". Following the destruction of the coastal railway line at Dawlish, Devon during severe weather in 2014, the Daily Telegraph carried a cartoon by Matt with a notice reading, "Trains cancelled – Wrong sort of seaweed". On 12 January 2016, The Guardian reported on Southeastern train delays caused by "strong sunlight" and the low winter sun with the headline, "Wrong kind of sunlight delays Southeastern trains in London". The emergence of the phrase "the wrong type of snow" came about during a period when the privatisation of British Rail was being widely debated in the media. Journalists frequently sourced anecdotal evidence to compose stories about failures in the performance of railway operators. Stock phrases involving "leaves on the line" and snow were used in headlines to ridicule seasonal disruption, to such an extent that they are now said to have passed into Britain's folklore and are considered to be established in the "collective British consciousness". The popularity of the "wrong type of snow" phrase has been attributed to its expression of a national sense of disappointment with British infrastructure, along with a fading sense of national pride and romantic associations with railways. The phrase has been cited as an example of poor corporate communication and public relations. Its longevity and persistence in the public consciousness has been attributed to a highly effective but poorly chosen analogy that has "stuck" with its audience and is subject to interpretation in other contexts; what originated as a simplified explanation of a technical problem has become a popular code for a lame excuse. The "wrong kind of/type of" part of the phrase has itself been shown to exemplify semantic change, having undergone a process of grammaticalization to move from an impartial description of weather conditions to become a politically loaded signifier of failure.

Ұқсас сөз тіркестері

Орыс мәдениетінде "оның гранаталары басқа жүйеде" ("гранаты не той системы") деген тіркес, істелмеген нәрсеге ұсақ-түйек сылтау келтіргенде айтылатын ирониялық сөз ретінде қолданылады. Бұл фраза советтік культты фильм, "Шөлдегі ақ күннің шығысынан" шыққан.