Кіріспе
Жан Сибелиусдің төрт бөлімді симфониясы.
А минорындағы 4-ші симфония, Op. 63 – фин композиторы Жан Сибелиус 1909-1911 жылдары оркестр үшін жазған төрт бөлімді туынды. Ол 1911 жылдың 3 сәуірінде Хельсинкиде Филармония қоғамының орындауында, Сибелиус дирижерлік етуімен тұңғыш рет орындалды.
Аспаптар
Ол 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет (B және A), 2 фагот, 4 валторна (F және E), 2 труба (F және E), 3 тромбон, литавра, глокеншпиль және скрипкалар тобы үшін жазылған.
Талдау
Тритонның интервалы әуендік және гармониялық материалға басымдық етеді, бірақ Үшінші симфониядағы басымдығынан мүлдем өзгеше. Ол бірден естіледі, виолончель, контрабас және фаготтарға арналған қара фразада, C–D–F–E тізбегі қатаң унисон C-ге көтеріледі. Симфонияның көптеген тақырыптары тритонды қамтиды; финалда гармониялық кернеудің көп бөлігі А миноры мен Е мажорының арасындағы қақтығыстан туындайды, олар тритонмен бөлінген. Финалдағы A мен E арасындағы битональдық қақтығыс кодадағы тональдық хаосқа әкеледі, онда C, A, E және F ноталары (яғни, өзара байланысқан тритон жұптары C–F, A–E) бір-бірімен күресіп, көптеген мажорлық және минорлық үштіктердің арасындағы диссонанстар сериясында үстемдікке ұмтылады. Глокеншпиль А мажорының уақытша орнауына қол жеткізуге тырысады, бірақ соңында C нотасы (шығарманың керемет басталған нотасы) қозғалысты және симфонияны мелодиясыз немесе ырғақты импульссіз, шұғыласыз А минорында аяқтауға мәжбүр етеді. Көптеген зерттеушілер симфонияда күрес немесе үмітсіздік белгілерін көреді. Харольд Трускотт былай деп жазады: "Бұл шығарма 1914 жылы дүниежүзілік соғысқа ұласқан атмосфераның санасыз салдары болуы мүмкін". Сибелиус жеке өмірінде де жақында қорқынышты жағдайларға тап болды: 1908 жылы Берлинде оның тамағынан қатерлі ісік алынып тасталды. Тимоти Дей былай деп жазады: "Операция сәтті аяқталды, бірақ ол көп жыл бойы ісіктің қайта оралуынан үнемі қорқып өмір сүрді, ал 1908 жылдан 1913 жылға дейін өлімнің көлеңкесі оның өмірін жапты". Басқа сыншылар шығармадағы қараңғылықты атап өтті: бір ерте фин сыншысы Элмер Диктониус, өткен ғасырдағы аштық кезінде аштықтан зардап шеккен скандинавтар тірі қалу үшін қабық нан жеуге мәжбүр болған кездегі аштықты еске түсіріп, шығарманы Barkbröd симфониясы деп атады. Сибелиустің өмірбаянын жазған Эрик В. Тавастстжернаның айтуынша, симфония психоанализ бен интроспекция дәуірін көрсетеді, онда Зигмунд Фрейд пен Анри Бергсон санасыздың мағынасын баса назарлайды, және ол Төртінші симфонияны "психоаналитикалық дәуірдің ең керемет құжаттарының бірі" деп атайды. Тіпті Сибелиус өзінің шығармасын "психологиялық симфония" деп атады. Оның інісі, психиатр Кристиан Сибелиус (1869–1922) Финляндияда психоанализді талқылаған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Симфонияны бастамас бұрын бір жыл бұрын Сибелиус Орталық Еуропадағы көптеген замандастарымен кездесті, соның ішінде Арнольд Шенберг, Игорь Стравинский және басқалар; олардың музыкасымен кездесуі оның шығармашылық өмірінде дағдарыс тудырды. Ол өзінің досы (және өмірбаянын жазған) Роза Ньюмархқа симфония туралы жазған хатында: "Бұл қазіргі заманғы музыкаға қарсы наразылық. Бұл жерде циркке ешқандай орын жоқ" деді. Кейіннен симфония туралы сұрағанда, ол Август Стриндбергтің: "Det är synd om människorna" (Адамдарға өкінішті) деген сөздерін келтірді. Симфонияның қысқаша аты Lucus a non lucendo болды, бұл сөзбе-сөз "жарық түспейтін тоғай" дегенді білдіреді, бұл жағдайда жарық енбейтін орынды білдіреді.
Most of the themes of the symphony involve the tritone; in the finale, much of the harmonic tension arises from a collision between the keys of A minor and E major, a tritone apart. The bitonal clash between A and E in the finale's recapitulation leads to tonal chaos in the coda, in which the rival notes C, A, E and F (that is, the interlocking tritone pairs C–F, A–E) each strive for ascendancy in a series of grinding dissonances with many clashes between major and minor thirds. The glockenspiel tries in vain to hail the momentary establishment of A major; but in the end it is the insistence of C (the note with which the work so strikingly began) that forces the movement and the symphony to close in a desolate A minor, without melody or rhythmic pulse. Many commentators have heard in the symphony evidence of struggle or despair. Harold Truscott writes, "This work is full of a foreboding which is probably the unconscious result of the sensing of an atmosphere which was to explode in 1914 into a world war." Sibelius had also recently endured terrors in his personal life: in 1908, in Berlin, he had a cancerous tumour removed from his throat. Timothy Day writes that "the operation was successful, but he lived for many years in constant fear of the tumour recurring, and from 1908 to 1913 the shadow of death lay over his life." Other critics have heard bleakness in the work: one early Finnish critic, Elmer Diktonius, dubbed the work the Barkbröd symphony, referring to the famine in the previous century during which starving Scandinavians had had to eat bark bread to survive. According to Sibelius' biographer Erik W. Tawaststjerna, the symphony reflects the psychoanalytical and introspective era when Sigmund Freud and Henri Bergson stressed the meaning of the unconscious, and he calls the Fourth Symphony "one of the most remarkable documents of the psychoanalytical era". Even Sibelius himself called his composition "a psychological symphony". His brother, the psychiatrist Christian Sibelius (1869–1922), was one of the first scholars to discuss psychoanalysis in Finland. In the year before beginning the symphony, Sibelius had met many of his contemporaries in central Europe, including Arnold Schoenberg, Igor Stravinsky, and others; his encounter with their music provoked a crisis in his own compositional life. He said in a letter to his friend (and biographer) Rosa Newmarch about the symphony: "It stands as a protest against present day music. It has absolutely nothing of the circus about it." Later, when asked about the symphony, he quoted August Strindberg: "Det är synd om människorna" (One feels pity for human beings). The symphony briefly had a nickname, Lucus a non lucendo, an expression that literally means "a grove from not shining", suggesting, in this case, a place where light does not penetrate.