Мьянмадағы Чжунго мұсылмандары (Panthay)

Кіріспе

Мьянмадағы қытай мұсылман Хуэй этносы

Пантайлар (; c=潘泰人) – Мьянмадағы қытай мұсылмандары. Пантайлар – Мьянмадағы ең көне мұсылман топтарының бірі. Жергілікті қытай халқының арасындағы қытай мұсылмандарының нақты пайыздық үлесі деректердің жетіспеуіне байланысты белгісіз. Дегенмен, олар Мьянманың солтүстік бөлігінде, Қытайдың Юньнань провинциясына жақын жерде шоғырланған, осы аймақтан Пантайлардың тарихи отаны бастау алады. Олар Мандалай және Шан штатындағы Тангян, Маймё, Могок және Таунгги қалаларында ерекше көп қоныстанған.

Этимология

Пантай деген атау – бірма тіліндегі сөз, ол шан тіліндегі Pang hse сөзімен бірдей екендігі айтылады. Бұл атау бірмалықтардың Қытайдың Юньнань провинциясынан керуендермен Бірмаға келген қытай мұсылмандарын атау үшін қолданған. Бұл атаудың өзі Юньнаньда қолданылмаған және белгілі болмаған. Юньнаньда тұратын басым мұсылман этносы – хуэй (c=回族), олар өздерін хуэй немесе хуйхуэй деп атайды, бірақ ешқашан пантай деп аталмайды. XIX ғасырдың ортасында Юньнаньда болған Пантай көтерілісі қытай тілінде Ду Вэньсиу көтерілісі немесе Пиннань патшалығы деп аталады. Оның шығу тегі туралы бірнеше теориялар бар, бірақ ешқайсысы басқаларын толыққанды жоққа шығара алмайды. Ежелгі Бирманың бірмалықтары өздерінің туған жердегі мұсылмандарын пати деп атаған, бұл сөз парсы тілінен келген. Бұл термин қытай мұсылмандарынан басқа барлық мұсылмандарға қолданылған. Юньнань мұсылмандарын атау үшін "Пантай" термині осы шамада пайда болды; шамамен 1875 жылдан бастап британдық саяхатшылар мен дипломаттар бұл атауды кеңінен қолданды. Тағы бір теория бойынша, "Пантай" – "Тарап Пасе" бірма сөзінің қысқартылған түрі, ол "қытай мұсылман" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөзді 1868 жылы Юньнань провинциясындағы Денгюэге жасаған экспедициясы кезінде Слэден ағылшын тіліне аударған. Пантай термині британдық үкімдік кезеңде кеңінен таралды және Мьянманың қытай мұсылман қауымын ағылшын тіліндегі әдебиеттерде осы күнге дейін атау үшін қолданылып келеді.

Мәдениет

Пантай көтерілісі кезінде Сұлтан Сүлеймен (Ду Вэньсиу) көрші мемлекеттермен тығыз және достық қарым-қатынас орнатуға ниеттенді. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, Бірма патшасының астанасына қытай мұсылмандарының мешітін салдырды. Маңызды міссиямен Мандалайға өзінің жоғары әскери шенеуніктерінің бірі, полковник Ма Ту Туды арнайы елші және агент ретінде жіберді. Мешіттің құрылысы шамамен екі жылға созылды және 1868 жылы патша астанасында салынған екінші мешіт ретінде ашылды. Бүгінде, 134 жыл өткен соң, Пантай мешіті Мандалайдағы екінші ең көне мешіт ретінде әлі де тұр. 1931 жылдан бері Бірмадағы қалған пантай халқының толық санағы жүргізілмеді, себебі 1941 жылғы санақ жойылды. Шетелдіктердің саяхаттарына қойылған шектеулер, сондай-ақ Шан және Качин таулы аймақтарының шеткі аудандарындағы орталық үкіметтің әлсіз бақылауы (осы аймақтарда көптеген пантайлар тұрады) 1980 жылы пантай халқының санын анықтауға кедерілді. 1960 жылы бірмалық «Хантаудди» газетінде Бірмада 100 000 пантай тұратыны туралы болжам жарияланды. Янгон, Мандалай, Тауңги сияқты бірнеше аймақта пантай қауымдастықтары әлі де сақталған. Соңғы хабарламаларға сәйкес, пантайлар Кенгтунг, Бамо, Могок, Лашио, Пинь Оу Лвин және Лашио қаласының жанындағы Танян сияқты жерлерде де қауымдастықтар құрған. Олар жеткілікті санымен қоныстанған жерлерде өздерінің мешіттері мен медреселерін ашты. Бұл мешіттердің кейбіреулері «псевдо-моғол» стилінде салынған, олар үнді мұсылмандарының талғамы мен стильдерінен әсер алған, ал басқалары (әсіресе Мандалайдағылар) қытай сәулет ерекшеліктерін көрсетеді. Қытайдағы Хуэйлер сияқты, Бірмадағы пантайлар да Ханафи мәзхабын ұстанатын мұсылмандар. Көптегендер араб тілінің тек ең қарапайым сөздерін ғана біледі, ал пантай имамы қауымның рухани қажеттерін қанағаттандыра алмаған жағдайда, көбінесе Оңтүстік Азия және Зербади мұсылмандары шақырылады. Зербадилер – шетелдік мұсылман (Оңтүстік Азия және Таяу Шығыс) ерлер мен бірмалық әйелдер арасындағы некелерден тараған ұрпақтар.

During the Panthay Rebellion, Sultan Suleiman (Du Wenxiu) was eager to establish close and friendly relations neighboring states. He took the opportunity to have a Chinese Muslim mosque installed at the Burmese King's capital. He sent Colonel Mah Too tu, one of his senior military officers, as his special envoy and agent to Mandalay with the important mission. The mosque took about two years to finish and was opened in 1868 as the second mosque to be built in the royal capital. Today, 134 years later, the Panthay Mosque is still standing as the second oldest mosque in Mandalay. No comprehensive census of the remaining Panthay population within Burma has been taken since 1931 as the 1941 census was cancelled. Restrictions on travel for foreigners, combined with the weak central government control over outlying areas of the Shan and Kachin Hills where many Panthays live, made attempts to calculate the Panthay population almost impossible in 1980. An estimate of 100,000 Panthays resident within Burma appeared in the Burmese daily Hanthawaddi in 1960

Readily identifiable Panthay communities continue to exist in several areas like Yangon, Mandalay, Taunggyi. Ny report, the Panthays have communities in Kengtung, Bhamo, Mogok, Lashio, Pyin Oo Lwin and at Tanyan, near Lashio. Wherever they have settled in sufficient numbers, the Panthays have established their own mosques and madrasas. Some of these mosques are in "pseudo Moghul" style, clearly having been influenced by Indian Muslim tastes and styles, whilst others (notably at Mandalay) have Chinese architectural features. As with the Hui in China, the Burmese Panthay are exclusively Muslims adhering to the Hanafi school of thought. Few are conversant with more than the most elementary phrases of Arabic, and quite often when a Panthay imam is not available to care for the spiritual welfare of a community, a South Asian and Zerbadi Muslim is engaged instead. The Zerbadi are descendent community of intermarriages between foreign Muslim (South Asian and Middle Eastern) males and Burmese females.

Пантайлық кербеншілер

Колониалды дәуірге дейінгі кезеңде Пантайлар Оңтүстік Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның солтүстігінде ұзақ қашықтыққа сауда керуендерін ұйымдастыруда ерекше көзге түсті. Француз және британ империализмінің алғашқы өкілдері Юньнаньға келген кезде, олар Юньнаньның сауда керуендеріне толыққанды үстемдік етті. 19 ғасырдың ортасына қарай Юньнань саудагерлерінің керуендері Тибеттің шығыс шекарасынан бастап, Ассам, Бирма, Таиланд, Лаос және Тонгкин (қазіргі Вьетнамның бір бөлігі) арқылы Сичуань, Гуйчжоу және Гуансидің оңтүстік қытай провинцияларына дейін кеңістікке тарады. Қытайлық мұсылмандардың Юньнань керуендері желісіне басымдығы 20 ғасырдың басына дейін сақталды. Юньнаньдегі қытай мұсылмандары сауда-саттық шеберлігімен белгілі болды. Юньнань ішінде мұсылман халқы саудагерлер мен жауынгерлер ретінде ерекше көзге түсті, осы екі қасиет оларды қиын таулы аймақтардағы құрлық арқылы сауда жасаудың қатал жағдайларына бейімдеді және одан пайда табуға лайық етті. Оларға осыда Ислам дінінің көмегі тиген болуы мүмкін, себебі Ислам діні өзінің бастауынан-ақ сауда діні ретінде дамыды. Хаж қажылығын орындау міндеті оларға 14 ғасырдың бірінші жартысында Юньнань мен Арабия арасында құрлық жолын құруға көмектесті. Пантай керуеншілері Юньнаньнан әкелген тауарлардың ішінде жібек, шай, металл ыдыстар, шикі темір, киіз, дайын киім, жаңғақ, опиум, балауыз, консервіленген жемістер мен тағамдар, түрлі жануарлардың кептірілген еті бар еді. Юньнаньға Бирмадан әкелінетін тауарларға шикі мақта, шикі және өңделген жібек, янтарь, жаде және басқа да құнды тастар, барқыт, бетель жаңғағы, темекі, алтын қағазы, консервілер, қағаз, бояуға қолданылатын ағаштар, лак, піл сүйегі, сондай-ақ слизеньдер, жеуге жарамды құс ұялары сияқты арнайы тағамдар кірді. Шикі мақта, патшалық монополия ретінде сақталған, Қытайда үлкен сұранысқа ие болды. Конбаунг әулеті мен Юньнань арасында осы тауармен кең ауқымды сауда қатынастары болды. Тауарлар Аервади өзенімен Бамоға дейін тасымалданды, онда олар қытай саудагерлеріне сатылды, содан кейін ішінара құрлықпен, ішінара сумен Юньнаньға, ал одан Қытайдың басқа провинцияларына жеткізілді. Көбінесе керуендер 50-ден 100-ге дейін қашырдан тұрады және 10-15 жүргізуші жұмыс істейтін.

In the pre colonial times the Panthays emerged as excellent long distance caravaneers of southern China and northern Southeast Asia. They virtually dominated whole caravan trade of Yunnan by the time the first pioneers of French and British imperialism arrived in Yunnan. By the mid 19th century the caravans of Yunnanese traders ranged over an area extending from the eastern frontiers of Tibet, through Assam, Burma, Thailand, Laos and Tongkin (presently part of Vietnam), to the southern Chinese provinces of Sichuan, Guizhou and Guangxi. The Chinese Muslim domination of the Yunnan caravan network continued well into the 20th century. The Chinese Muslims of Yunnan were noted for their mercantile prowess. Within Yunnan, the Muslim population excelled as merchants and soldiers, the two qualities, which made them ideally suited to the rigors of overland trade in the rugged, mountainous regions, and to deserve the rewards therefrom. They might have been helped in this by their religion of Islam from its inception had flourished as a Religion of Trade. The religious requirement to perform Hajj pilgrimage had also helped them to establish an overland road between Yunnan and Arabia as early as the first half of the 14th century. The merchandise brought from Yunnan by the Panthay caravaneers included silk, tea, metal utensils, iron in the rough, felts, finished articles of clothing, walnuts, opium, wax, preserved fruits and foods, and dried meat of several kinds. The Burmese goods taken back to Yunnan were raw cotton, raw and wrought silk, amber, jades and other precious stones, velvets, betel nuts, tobacco, gold leaf, preserves, paper, dye woods, stick lac, ivory, and specialized foodstuffs such as slugs, edible bird's nest, among other things. Raw cotton, which was reserved as a royal monopoly, was in great demand in China. An extensive trade in this commodity had existed between the Konbaung dynasty and Yunnan. Goods were transported up the Ayeyarwady River to Bhamo where it was sold to the Chinese merchants, and conveyed partly by land and partly by water into Yunnan, and from there to other provinces of China. Most caravans consisted of between fifty and one hundred mules, employing ten to fifteen drivers.

Юньнаньдағы мұсылмандар

Пантайлардың тарихы олардың шыққан жері – Юньнаньмен тығыз байланысты. Юньнань аймағындағы қытайлық мұсылман халқы саудагерлер мен сарбаздар ретінде көзге түсті, бұл оларды таулы өңірлердегі құрлық саудасының қиындықтарына бейімдеді. Юньнань-Гуйчжоу жотасы мен Иравади дельтасы және Төменгі Салвин өзені арасындағы сауда және мәдени байланыстар, мүмкін, ханьқытайларының немесе бамар халқының осы аймақтарға кең көшіп келуінен бұрын пайда болған. 8 ғасырда Нанжао мемлекеті аймақта үстемдік құрды, және оның ізбасары Дали патшалығы да осы мәртебені бес ғасыр бойы сақтап келді, содан кейін аймақ моңғолдар тарапынан басып алынды. Нанжаоның саяси тәуелсіздігіне қарамастан, қытай мәдениетінің ықпалы Тан және Сун дәуірлерінде шекаралық аймаққа еніп үлгерді. Шамамен 801 жылы, Қытай жылнамаларында «Хэйи Даши» («Қара киім киген Тайи», Аббасид халифатының қара туларына сілтеме жасайтын термин) деп сипатталған мұсылман сарбаздары алғаш рет Юньнаньда қоныстанған болуы мүмкін. Әрине, Орталық Азиядан шыққан мұсылмандар Юань әулетінің Қытайдың оңтүстік-батысын жаулап алуы мен басқаруында маңызды рөл атқарды. Нәтижесінде, 13 ғасырдың соңына қарай Юньнаньда ерекше мұсылман қауымы қалыптасты. Маңызды әскери басшылардың бірі – Сәйид Аджал Шамс әл-Дин Омар, түркі сарайының шенеунігі және генералы, 1274-79 жылдары Юньнаньның Юань губернаторы болды. Оның ұлы Насыр әл-Дин Юньнаньның жол жүйесін басқарды және 1277 жылы Мьянмаға жасалған алғашқы моңғол шапқындығын жетекке алды. Шамс әл-Дин дана және мейірімді басшы ретінде танылды, ол Юньнань халқын «тыныштандырып, жұбатты» және Конфуций храмдарын, сондай-ақ мешіттер мен мектептер салуға үлес қосты. Оның басқару кезеңінде Орталық Азиядан шыққан көптеген мұсылман сарбаздары Юньнаньға ауыстырылды, ол әлі де ханьқытайлық қоныстанғандармен толыққанды қоныстанбаған еді. Осы мұсылман гарнизондық әскерлерінің ұрпақтары бүгінгі Қытай мұсылмандарының негізін құрайды, Юньнань мен Мьянма екеуінде де. Юньнаньда Хуэй мұсылман халқы Юань және Мин дәуірлерінде гүлденді. Юань әулетінің басында Марко Поло сапары барысында халық арасында «сарациндердің» бар екенін атап өтті. Парсы тарихшысы Рашид әд-Дин Хамадани «Жами әл-таварих» еңбегінде Юньнаньдағы «Ұлы Ячи қаласы» мұсылмандармен ғана қоныстанғандығын жазды. Рашид әд-Дин Юньнаньдағы Хуэй қонысының алғашқы орталығы болған Дали аймағын меңзеген болуы мүмкін.

The history of the Panthays in Burma was inseparably linked to that of Yunnan, their place of origin. Within Yunnan, the Chinese Muslim population excelled as merchants and soldiers, which made them ideally suited to the rigors of overland trade in the mountainous regions. Commercial and cultural contacts between the Yunnan–Guizhou Plateau and the Irrawaddy Delta and lower Salween River probably predate significant migration by Han Chinese or Bamar populations into either area. In the 8th century, the Yi state of Nanzhao was the dominant power in the region, a position which both it and its successor, the Dali Kingdom, held until the Mongol conquest of the region five centuries later Despite the political independence of Nanzhao, Chinese cultural influence penetrated the frontier region throughout the Tang and Song dynasties. It is possible that during the mid Tang period – in about 801 – surrendered Muslim soldiers, described in the Chinese Annals as the Hēiyī Dàshí (, "Black clad Tay'ī, a term referring to the black flags of the Abbasid Caliphate) were first settled in Yunnan. It is at least certain that Muslims of Central Asian origin played a major role in the Yuan conquest and rule of Southwest China. As a result, a distinct Muslim community was established in Yunnan by the late 13th century. One important soldier administrator was Sayyid Ajjal Shams al Din Omar, a Turkic court official and general who became Yuan Governor of Yunnan from 1274–79. His son Nasir al Din, was in charge Yunnan's road systems and commanded the first Mongol invasion of Burma in 1277. Shams al Din is represented as a wise and benevolent ruler, who successfully "pacified and comforted" the people of Yunnan, and who is credited with building temples of Confucius as well as mosques and schools. During his rule, a significant number of Muslim soldiers of Central Asian origin were transferred to Yunnan, which was still largely unpopulated by Han Chinese settlers. The descendants of these Muslim garrison troops are the nucleus of present day Chinese Muslim populations both in Yunnan and Burma. Within Yunnan, the Hui Muslim population flourished throughout the Yuan and Ming periods. In the early Yuan dynasty, Marco Polo noted the presence of "Saracens" amongst the population during his visit. The Persian historian Rashid al Din Hamadani similarly recorded in the Jami' al tawarikh that "the great city of Yachi" in Yunnan was exclusively inhabited by Muslims. Rashid al Din may have been referring to the region around Dali, which was the earliest centre of Hui settlement in Yunnan.

Конбаунг кезеңіндегі пантайлар

19 ғасырда Конбаунг дәуірінде Пантайлар патшалық астана Мандалайға қоныстанды, әсіресе Мидон патшаның тұсында. Олардың саны аз болғанымен, кейбіреулері сарайға жаде тастарын бағалаушылар ретінде жол тапты. Олар, Мидон патшаның бұйрығымен қытайлардың тұрғын алабы ретінде белгіленген «Тайокэ тан» деп аталатын қытай қалашықтарында мұсылман емес қытайлармен бірге өмір сүрді. Мұсылман емес қытайлар одан да ертерек қоныстанған болатын. Пантайлар келген кезде Мандалайда өз банкі, компаниялары мен қоймалары бар, ұйымдастырылған әлеуметтік және экономикалық өмірі бар қытай қауымы қалыптасқан еді. Сол кезде патшаның қызметінде қытай жаде тастарын бағалаушылар да жұмыс істеді. Патшаның құрметіне ие болу үшін қытай және Пантай жаде тастарын бағалаушылары арасындағы бәсекелестік екі топ арасында жанжалға ұласып, бірнеше адамның қаза болуына әкелді. Мидон патша Пантайлар мен қытайлардың арасындағы діни және әлеуметтік айырмашылықтарға көп мән бермеді. Бірақ қытай қалашығындағы жанжалдан кейін патша екі топты бөліп ұстаудың жөн екенін түсіне бастады. Мидон патша Пантайларға патшалық астанада жеке қауым ретінде қоныстануға жер берді. Осылайша олардың қытайлармен араздасуының алдын алуды көздеді. Пантайлар патшалық астана шегінде өздерінің тұрғын жерін таңдау мүмкіндігіне ие болды және қазіргі Пантай ауданы орналасқан жерді таңдады. Бұл жер солтүстігінде 35-ші көшемен, оңтүстігінде 36-шы көшемен, шығысында 79-шы көшемен, батысында 80-шы көшемен шектеседі. Бұл жер Юньнаннан келетін керуендердің демалатын орны болғандықтан таңдалды, олар Хсенви жолы арқылы үнемі астанаға келіп тұратын. Патша сондай-ақ Пантайлардың ғибадат етуі үшін берілген жерде мешіт салуға рұқсат берді. Мұндай ауқымды жобаны қаржыландыруға қаражаты болмағандықтан, Мандалай Пантайлары Юньнан сұлтанына жүгінді. Сұлтан Сүлеймен Мандалайда өз бизнесін (хао) бастаған еді және бұл мүмкіндікті қуана пайдаланды.

In the 19th century, during the Konbaung period, Panthays started to settle in the royal capital of Mandalay, particularly during the reign of King Mindon. Although their number was small, a few found their way inside the court as jade assessors. They lived side by side with non Muslim Chinese in Chinatowns (;tayoke tan), which had been designated by King Mindon as the residential area for the Chinese. The non Muslim Chinese had started settling in considerably earlier. So by the arrival of the Panthays, there already was a Chinese community at Mandalay with its own bank, companies and warehouses and organized social and economic life. It happened that there were also already Chinese jade assessors in the employ of the king. Rivalry between the Chinese and Panthay jade assessors in courting the royal favor naturally led to a quarrel between the two groups, resulting in a number of deaths. King Mindon did not give much serious thought to the religious and social differences between the Panthays and the Chinese. But after the Chinatown quarrel, the king began to see the wisdom of separating the two groups. King Mindon granted the Panthays of the royal capital land on which to settle as a separate community. The goal being to preventing further quarrels between them and the Chinese. The Panthays were given the rare favor of choosing their own place of residence within the confines of the royal capital, and they chose the site on which the present day Panthay Compound is located. It was bounded on the north by 35th Street, in the south by 36th Street, in the east by 79th Street and in the west by 80th Street. This site was chosen because it was the camping ground for the mule caravans from Yunnan, which regularly came to the capital via the Hsenwi route. The King also permitted a mosque to be built on the granted site so that the Panthays would have their own place of worship. Having no funds for an undertaking of such magnitude, the Panthays of Mandalay put up the matter to the Sultan of Yunnan. Sultan Sulaiman had already started a business enterprise (hao) in Mandalay and was happy to take the opportunity.

Пантай көтерілісі

Мин Гуаншидің "Пантай тарихы" кітабына сәйкес, пантайлар Юньнаньның өзін-өзі жариялаған сұлтан, Хуй генералы Ду Вэньсиудің (c=杜文秀) адал серіктерінің ұрпақтарынан шыққан. Бұл отбасылар Ма Лин Ги (t=馬靈驥) басшылығымен болған Пантай көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін Солтүстік Шан мемлекетінің Уэ аймағына қашып кетті. Ма Лин Ги Юань тегіндегі әйелімен ажырасып, Тинг тегіндегі жесір әйелге үйленді. Кейіннен олардың екі ұлы болды: үлкен ұлы Ма Мей Тинг (馬美廷), 1878 жылы туған, екінші ұлы Ма Шен Тинг (馬陞廷), 1879 жылы туған. Үлкен ұлы кейін Мьянмадағы пантай қауымының басшысы болды. 19 ғасырдың басында Юньнаньның Хуэй мұсылмандары мен басқа да азшылықтар, провинцияға хан қытайларының қоныс аударуының нәтижесінде халық санының өсуіне тап болды. Бұл жағдайға наразылық пен Цин үкіметіне деген күшті қарсылық, 1855 жылы Пантай көтерілісіне әкелді. Көтеріліс Цзяньшуй аймағындағы мұсылман кеншілерден басталды. Екі жыл ішінде көтеріліс орталығы Ду Вэньсиу басшылығымен батысқа қарай кеңейді. Ду Юнчэн қаласында туған Хуэй еді. Ду Вэньсиудің әкесі – ислам дініне өткен хан. Хуэйлерге жасалған теріс айырмашылықтар олардың көтерілісінің түпкі себебі болды. Дегенмен, көтеріліс діни сипатта болған жоқ, себебі мұсылмандарға мұсылман емес Шан және Кахьен тайпалары да қосылды. Сонымен қатар, адал мұсылман күштері Циннің көтерілісші мұсылмандарды басуына көмектесті. Келесі он бес жыл бойы, Циннің қайта басып алуына дейін, Дали өзін-өзі жариялаған Пиннань патшалығының астанасы болды – "Тыныш Оңтүстік елі", "Юньнаньның Ислам мемлекеті" деп жарияланды. Ду Тыйым салынған қаланы салды, Цин билігінен бас тарту үшін Мин дәуірінің хан киімдерін киді және мұсылман есімін мен "Сұлтан Сүлеймен" атағын қабылдады. Таяу Шығыстағы сұлтандықтар үлгісінде құрылған Сұлтандық Юньнаньде он жылдан астам сақталды және 1860 жылы өркендеген шағына жетті. Пантай басшылары бірнеше маңызды қалаларда, мысалы, Бирма шекарасына жақын Момейн (Тенгчонг) қаласында құрылды. Цин тайпасы бай пантайларды тымызын қудалап, Хуэйлерге қарсы бүліктерді тудырды және олардың мешіттерін қиратуға итермеледі. Пантайлар шабуылдарды тойтарып, қаладан қалаға басып алды. Ол сондай-ақ Мандалайда бір қабатты кірпіштен салынған ғимарат ашты, ол қазіргі Таридан қаласында, 80-ші көшенің батыс жағында, 36-шы және 37-ші көшелердің арасында орналасқан. Ол Қытай мен Бірмадан әкелінген асыл тастар, нефрит, мақта, жібек және басқа да тауарлармен сауда жасады. 1868 жылдан кейін Пантай билігі әлсіреп кетті. Қытай императорлық үкіметі қайтадан күш алды. 1871 жылы пантайларды жою науқанын бастады. Қалалар бірінен соң бірі құлап, Сұлтан Сүлеймен өзінің астанасының қабырғаларымен қоршалып қалды. Ол британдық отаршылдардан әскери көмек сұрады, бірақ сәттілікке жете алмады. Құтылудың жолын таппай, Сұлтан Сүлеймен Дали құлағанға дейін өз өмірін құртуға тырысты, бірақ удың әсері тимей тұрып, оның басын шауып тастады. Сұлтанның басын балға салып, император сарайына жеңістің трофеі ретінде жіберді.

According to Ming Guangshi's book Panthay History, the Panthay originate from the families of some loyal lieutenants of the self proclaimed Sultan of Yunnan the Hui General Du Wenxiu (c=杜文秀). These families fled to Wa State in northern Shan State after the failure of the Panthay Rebellion under the leadership of Ma Lin Gi (t=馬靈驥). Ma Lin Gi divorced his wife of surname Yuan and married a widow of surname Ting. They later had two sons, the elder named Mah Mei Ting (馬美廷) born in 1878 and the second son named Mah Shen Ting (馬陞廷) born in 1879. The older son later became the leader of the Panthay community in Myanmar. During early 19th century, the Hui Muslim and other minority peoples of Yunnan faced increased population pressures as a result of Han Chinese migration to the province. Resentment against this development, coupled with mounting hostility towards Qing rule, led to the Panthay Rebellion in 1855. Muslim miners in the Jianshui region were the starting point of the rebellion. Within two years, the center of rebellion had spread to westwards under the leadership of Du Wenxiu. Du was a Hui born in Yongcheng. Du Wenxiu's father was a Han who converted to Islam. The unfavorable discrimination with which the Hui were treated was at the root of their rebellions. However, the revolt was not religious in nature, since the Muslims were joined by non Muslim Shan and Kakhyen groups. In addition, loyalist Muslim forces helped Qing crush the rebel Muslims. For the next fifteen years, until the Qing reconquest, Dali remained the capital of the self proclaimed Pingnan Kingdom, "Country of the peaceful South", proclaimed as an "Islamic Kingdom of Yunnan". Du erected a Forbidden City, wore Ming hanfu in repudiation of Qing authority, and adopted the Muslim name and title "Sultan Sulayman". The Sultanate, fashioned after those in the Middle East, survived in Yunnan for over ten years, reaching its heights in 1860. Panthay governorships were also created in a few important cities, such as Momein (Tengchong), close to the Burmese border town of Bhamo. The Qing secretly hounded mobs on to the rich Panthays, provoked anti Hui riots and instigated destruction of their mosques. The Panthays repulsed the desultory attacks and took town after town. He had also started a company in Mandalay, housed in a one story brick building located at the present day Taryedan on the west side of the 80th Street, between 36th and 37th Streets. The hao had been carrying on business in precious stones, jades, cotton, silk and other commodities of both Chinese and Burmese origins. The Panthay power declined after 1868. The Chinese Imperial Government had succeeded in reinvigorating itself. By 1871, it launched a campaign for the annihilation of the Panthays. Quickly, towns fell and Sultan Suleiman found himself caged in by the walls of his capital. He turned to the British colonists for military assistance, but was unsuccessful. Seeing no escape, Sultan Suleiman tried to take his own life before the fall of Dali, but was beheaded before the poison could take effect. The Sultan's head was preserved in honey and sent to the Imperial Court as a trophy of their decisive victory.

Шығу

Пантай әскерлерінің шашыраған қалдықтары Далидің құлауынан кейін де қарсылық көрсетуді жалғастырды. Бірақ 1873 жылғы мамырда Момиен қаласы императорлық әскерлермен қоршалып, алынған кезде, олардың қарсылығы толығымен күйреп кетті. Көптеген пантай жақтастары Цин империясы тарапынан қуғынға ұшырады. Көптеген пантайлар отбасыларымен бірге Бірма шекарасына қашып, Ва штатында пана тапты. Олар 1875 жылы Панглонг қаласын, тек пантайлар тұратын қала ретінде құрды. Сұлтандықтың құлауы Юньнаньдағы өздерінің ислам мемлекеті құру үмітін жойды. Құлаудан кейін шамамен он-он бес жыл бойы провинцияның Хуэй ұлттық азшылығына кеңінен қатысты кемсітушілік болды. Осы жылдар ішінде Хуэй босқындары шекара аймағында қоныстанып, бірте-бірте саудагерлер, керуеншілер, шахтерлер, мейрамхана иелері, сондай-ақ кейбір контрабандистер мен жалдамалы әскерлер сияқты дәстүрлі кәсіптерімен айналысып, өздерін орнықтырды. Сұлтандық құлағаннан кейін 15 жыл өткен соң, алғашқы пантай қоныстары шан тайпасының және басқа да тау халқының өкілдерін де қамтыды.

Мандалай

Полковник Мах Ту Ту да дәл осындай жағдайға тап болды. Сұлтандық құлаған кезде Мах Ту Ту Мандалайда қамалып қалды. Оның мәртебесіне сай адам үшін Далиге қайту Цин билігінен сөзсіз өлім жазасын алуға әкелмек. 1868 жылдың қараша айында ол Кхунит Юа са принцессасынан бір кьят монетасының 80 данасына үйі бар жер учаскесін сатып алды. 1873 жылдың 7 маусымында Мах Ту Ту Амарапураның жанындағы Сагьин ва ауылынан Шве Гве атты әйелге үйленді, ол Мьянма королі тарапынан тұтқын ретінде Мандалайға әкелінген Манипур принцессасының қызы болды. Мах Ту Ту өмірінің соңғы жылдарын бірмәлік әйелімен Пантай аумағында өткізді. Юньнаннан жаппай көші-қон болғаннан кейін Мандалайда тұратын пантайлардың саны біртіндеп артты. Жаңа келгендер, көбінесе отбасылар, Бхамо немесе Ва штаты арқылы келді. Пантайларға арналған жерді Мидон патша бергенде, онда бірнеше ескі қабірлерден басқа бірнеше үй болды. Бұл жер бұрын тастап кетілген зират болған. Мешіт салынысымен бірге өткен жылдары Пантай аумағында жиырмадан аз үй болды. Мандалайдың басқа жерлерінде де оннан жиырмаға дейін пантай шаңырағы өмір сүрді. 1868 жылы Пантай мешітінің салынуы Пантайлардың Мандалайда жеке қауым ретінде қалыптасуын белгіледі. Пантайлардың осы алғашқы буынының саны көп болмаса да, мешіт Мандалай Ратабон Найпидаудағы алғашқы Пантай Джамаатының (Жиналысының) басталуын білдірді.

Панлон

Келесі отыз жылға жуық Ва штатындағы Панлонгтың пантайлары гүлденуді жалғастырды. 1920 жылдардың басында олар мен көршілес Пангкамдағы ва тайпалары арасында алауыздық туды. 1926 жылы бұл жергілікті «Ва-пантай соғысына» ұласты. Пантайлар жеңіске жетті, Панлонг Пангкамға тәуелділігін жойып, аймақтағы саудаға басымдығын нығайтты. Заңды саудадан өзге, Панлонгтың пантайлары қазіргі Алтын Үшбұрыш аймағында «апиын бизнесінің аристократтары» ретінде танылды. Олар бұл өте табысты тауарды жергілікті жерде сатудың тәуекелді ісін шан және хань саудагерлеріне қалдырды. Оның орнына, олар үлкен, жақсы қаруланған керуендерді Сиам, Лаос, Тонкин және Юньнаньға дейін ұзақ сапарларға жіберді. Әр бір жүкті екі мылтықпен күзетті. Харви 1931 жылы Панлонгқа сапар шеккен кезде пантайлардың саны 5000-ға жеткенін («жергілікті жұмыскерлерді қоса алғанда»), оларды Сингапурлық қытайлар қаржыландыратынын, 130 Маузер мылтығы мен 1500 түйесі бар екенін және француз, сиам және британ территорияларына жүздей центнер апиын экспорттайтынын анықтады. Харвидің бағалауынша, ресми мәліметтер бойынша 1911 жылы Бирмадағы пантай халқының саны 2202 адамды (1427 ер және 775 әйел) құрады, ал 1921 жылғы Үндістан халық санағында бұл көрсеткіш 1517-ге дейін төмендеді (1076 ер және 441 әйел), ал 1931 жылы 1106 адамды (685 ер және 421 әйел) құрады.

Британдық Бирма

Басқа пантайлар Бирмаға одан әрі көшіп барды, бастапқыда Могок рубині кендерін пайдалануға құлшынған кеншілер ретінде; Солтүстік Шан штатындағы Намтудағы Балдуин күміс кендері, Качин штатындағы Могаунгтың нефрит кендері. Пантай рестораторлары мен қонақүй иелері, саудагерлер мен көпестер биік жатқан Мьянманың қалалық орталықтарында қоныстанды – негізінен Лашио, Кенгтунг, Бамо және Таунггиде. Олар осы кеншілердің, керуеншілердің және жергілікті тұрғындардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қоныстанды. Сальвин өзені бойында жергілікті Шан және Карен халықтарымен сауда жасауға арналған басқа да қоныстар пайда болды. Кейбіреулері Мьянманың ірі қалалық орталықтарына, әсіресе Мандалай мен Рангунға көшіп барды, онда олар Панлонг және Жоғарғы Мьянмадағы басқа да "Құрлықтан келген қытайлардың" қоныстары мен "Шетелдік қытайлар" қауымдастығының саудагерлері және делдалдары ретінде өркендеді. Бассейн мен Мулмейн де бірқатар пантайларды тартқан болуы керек, соңғы порт Юньнаннан Кенгтунг, Чианг Май және Мае Сарианг арқылы солтүстік Тай сауда жолымен жүретін жер арқылы керуен саудасының аялдамасы болған. Британдықтардың Бирмадағы билігі кезінде осы пантай қоныстанушылары гүлденді, халықаралық қымбат тастар саудасынан бастап, дүкендер мен қонақүйлерді ұстауға, есек шаруашылығына және көшпенді саудаға дейін барлық деңгейдегі саудаға маманданған. Юньнаньдық көпестер Миткинаның солтүстігіндегі Мали-Ха және Нмай-Ха өзендері арасындағы "Үшбұрыш" деп аталатын, басқарылмаған және қол жеткізу қиын төбелік аймақтарына еніп барды. Бирманың жазық жерлеріндегі қалалық орталықтардан тыс, пантайлар Юньнаньмен керуен саудасын жалғастырды, Қытайдан Бирмаға жібек, шай, металл бұйымдары мен азық-түлік тасыды, ал Юньнаньға еуропалық өндіріс тауарлары, арнайы азық-түліктер және, ең бастысы, шикі мақта әкелді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және тәуелсіздік

Пантайдың Бурма-Юньнань шекара аймағындағы саудадағы дәстүрлі басымдығы 1937-1938 жылдары Лашио мен Куньмин арасындағы Бурма жолының салынуымен шектелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы жапондықтардың Бирманы басып алуы салдарынан Пантайлардың Панглонгтағы негізгі қонысы қиратылды. Көптеген пантайлар Юньнаньға қашып кетті, ал кейбіреулері жапондық қудалаудан қашу үшін тайланд және Лаосқа қарайғы джунглилер арқылы өтті. Жапондықтар Панлонгты өртеп, қиратты және 200-ден астам хуэй шаңырағын Юньнань мен Кокаңға босқындар ретінде шығарып жіберді. Жапондықтардың Панлонгқа жасаған шабуылы туралы есеп 1998 жылы "Панлонг кітапшасында" жарияланды. 1949 жылы қытай коммунистері билікті басып алғаннан кейін мыңдаған юньнаньдық босқындар мен Гоминьдан әскерлерінің қоныс аударуы орын алды. Осы оқиғалардың нәтижесінде, Бірманың Шан мемлекеттеріне көбінесе хань, бірақ емес хуэй тайлы "құрлықтық қытайлардың" көптеп келуіне әкелді. Көптеген пантайлар Таиландтың солтүстігіне көшіп кеткен сияқты, онда олардың қауымдастықтары дамып келеді.