Кіріспе
Андромак - француз драматургы Жан Расиннің александриялық өлеңмен жазылған, бес актілі трагедиясы. Ол алғаш рет 1667 жылдың 17 қарашасында Луврде, Людовик XIV сарайында королева Мари Терезаның жеке бөлмесінде "les Grands Comédiens" деп аталатын корольдік актерлер труппасымен, бас рөлде Тереза Дю Парк қатысқанда көрсетілді. Компания екі күннен кейін Париждегі Бургундия қонақүйінде (Hôtel de Bourgogne) алғашқы ресми қойылымды ұйымдастырды. 27 жасында жазылған "Андромак" Расиннің үшінші пьесасы болып табылады және оның авторы Францияның ең көрнекті драматургтерінің бірі екенін бекітті.
Пьесаның шығу тегі
Еврипидтің «Андромаха» пьесасы мен Вергилийдің «Энеидасының» үшінші кітабы Расиннің пьесасы үшін бастапқы нүкте болды. Ойын, Троя соғысынан кейін, Андромаханың күйеуі Гектор, Приамның ұлы, Ахиллмен қаза тапқанда, ал олардың кішкентай ұлы Астианакс, Улисс алдап өлтірген басқа баланың орнына, осындай тағдырдан мүжілген кезде өтеді. Андромаха Ахиллдің ұлы Пиррдің Эпирдегі тұтқынына айналады, ол Спарта патшасы Менелай мен Троялық Еленаның жалғыз қызы Гермионаға үйленуге тиіс. Агамнемнон мен Клитемнестраның ұлы Орест, Электра мен Ифигенияның ағасы, Дельфи оракулы болжаған ана өлтіру қылмысынан ақталған, гректер үшін Астианаксты қайтаруды өтіну үшін Пиррдің сарайына келді. Расиннің пьесасы – адам құмарлығының тарихы, жауапсыз махаббат тізбегінің құрылымымен: Орест Гермионаға ғашық, ол Пиррге ұнағысы келеді, ал ол Андромахаға ғашық, ол өлтірілген күйеуі Гектордың естелігін сақтауға және ұлы Астианакс болашағын қорғауға бекінген. Оресттің Пирр сарайында болуы тізбекті күшпен үзуге әкеледі. Құлшынында, Гермионаның отырықсыздығынан қоздырылған Пирр, Оресттің адамдарымен ашумен өлтіріледі; бұл Гермионаның күйзелісін одан әрі күшейтеді. Ол Пиррдің қасында өз өмірін өз қолымен аяқтайды, ал Орест ақылдан аяқтанды. Сынаушы Феликс Гиранның пікірінше, пьеса француз театры тарихындағы шешімді нүкте болып табылады, өйткені Расин «Корнельдің батырлық трагедиясы мен Киноның мелодрамалық трагедиясының конвенцияларын жоққа шығарып, құмарлықтардың, әсіресе махаббаттың қақтығысынан туған адам трагедиясына ғана назар аудара отырып, қайғылы жанрды жаңадан құрайды». Сонымен қатар, автор «Корнельдің және басқа да замандас авторлардың кернеулі, мақтаншы және сөздікке құмар стильінен» айырмашылығы, «прозаның тартымдылығын оңай қайта жасайтын, бірақ поэзиялық бояуын жоғалтпайтын қарапайым тілді» бағалайды. Батырлық тақырыбының маңыздылығы Расиннің бұрынғы туындысы «Александр Великиймен» ортақ. Оның келесі пьесалары трагедиялық элементті біртіндеп тазартып, «Федрмен» шыңына жетті.
the court of Pyrrhus to plead on behalf of the Greeks for the return of Astyanax. Racine's play is a story of human passion, with the structure of an unrequited love chain: Orestes is in love with Hermione, who only wishes to please Pyrrhus, who is in love with Andromaque, who is determined to honour the memory of her murdered husband Hector and to protect the future of their son Astyanax. Orestes' presence at the court of Pyrrhus unleashes a violent undoing of the chain. At the climax, provoked by Hermione's desperation, Pyrrhus is murdered by Orestes' men in a mad rage; this only serves to deepen Hermione's despair. She takes her own life by the side of Pyrrhus and Orestes goes mad. According to critic Félix Guirand, the play marks a turning point in the history of French theater because Racine "refashions the tragic genre as he discards the conventions of Corneille's heroic tragedy and Quinault's melodramatic tragedy and focuses simply on the human tragedy, born from the clash of passions, particularly love". In addition, the author favors "a language of simple diction, which reproduces with ease the allure of prose without ever losing poetic color", contrasting with the "tense, pompous and willingly declamatory style of Corneille and other contemporary authors". The importance of the theme of gallantry is a common feature with Racine's previous work, Alexandre le Grand. His subsequent plays gradually purified the tragic element until it reached its zenith with Phèdre.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
1-ші акт: Грек елшісі Орест Пиррдің сарайына келеді, Гректер атынан Пиррді Андромаха мен Гектордың ұлы Астианақты өлтіруге көндіру үшін, оның Трояны бір күні кек тартуынан қорқып. Бірақ Орест Пирр бас тартады деп үміттенеді, сонда Гермиона онымен бірге Грекияға оралады. Пирр бастапқыда бас тартады, бірақ Андромаха оны қабылдамағаннан кейін Астианақты гректерге берумен қорқытады. 2-ші акт: Орест Гермионамен сөйлеседі, ол Пирр рұқсат берсе онымен бірге кетуге келіседі. Алайда, Гермионаға бұрын қызығушылық танытпаған Пирр, Орестке онымен үйленуге шешім қабылдағанын және Астианақты оған беретінін хабарлайды. 3-ші акт: Орест Гермионаны толығымен жоғалтқанына ашуланады. Андромаха Гермионадан Пиррдің ұлын сақтау үшін оған әсер етуін өтінеді, бірақ Гермиона, өте мақтанды болғандықтан, бас тартады. Пирр Андромаха оған үйленсе шешімін өзгертуге келіседі. Ол не істеу керектігін білмей, қыңырланады. 4-ші акт: Андромаха ұлын құтқару үшін Пиррмен үйленуге шешім қабылдайды, бірақ тойдан кейін өзін-өзі өлтіруді жоспарлайды, осылайша қайтыс болған күйеуі Гекторға адал болып қалады. Гермиона Пиррден кек алу үшін Орестен оны өлтіруді сұрайды. 5-ші акт: Гермиона Пиррдің өлімін тілегеніне өкінеді. Ол өтінішін қайтаруға үлкермей тұрып, Орест келіп, Пиррдің өлгенін хабарлайды, бірақ Орестің қолынан емес – Пирр Астианақты Трояның патшасы деп мойындағанда гректері ашуға ілігіп, оны өлтірген. Ол оған ең жаман сөздермен алғыс айтып, Пиррдің денесіне өзін өлтіру үшін жүгіріп кетеді. Орест есінен шығып, Фуриялардың көрінісін көреді.
Қабылдау және бейімделу
Расин пьесаларының көпшілігінен айырмашылығы, «Андромаха» ешқашан модадан шықпады, ал трагедия Comédie Française репертуарының ең құрметті туындыларының бірі болып саналады. Бұл сонымен қатар француз мектептерінде ең көп оқылатын және зерттелетін классицизм пьесасы. Жак Риветтің төрт сағаттық «Ламур Фу» фильмі «Андромаха» қойылымының репетициясы төңірегінде өрбиді. Композитор Андре Гретри 1780 жылы премьерасы өткен Расин пьесасының либреттосына негізделген үш актілі «Андромаха» операсын жазды. Сонымен қатар, Россинидің 1819 жылғы екі актілі «Эрмионе» операсы Расиннің пьесасына негізделген. 1984 жылы Cheek by Jowl театр компаниясы жазушы және аудармашы Дэвид Брайерден «Андромаха» пьесасының ағылшын тіліне аудармасын (Андромахе деп аталды) тапсырыс берді. Бұл британдық премьерасы 1984 жылдың 9 тамызында Бакстонның Пэкстон сюитасында өтті. Содан кейін бұл қойылым 1984-1985 жылдары көрсетілді. 2007-2009 жылдары аралығында Cheek by Jowl «Андромаханы» француз тілінде қойды. Бұл қойылымның тұңғыш көрсетілімі 2007 жылдың 4 қазанында Лилльдегі Théâtre du Nord театрында болды. 2009 жылы бұл пьеса Théâtre du Nord, Lille және Cheek by Jowl бірлесіп Оксфордтағы Playhouse театрында француз тілінде қойылды. Екі қойылымды да Деклан Доннелан қойды, ал декорациясын Ник Ормерод жасады. Эдвард Кемптің ағылшын тіліне аударған жаңа нұсқасының премьерасы 2015 жылы RADA-да сахналық қойылым ретінде көрсетілді және 2017 жылдың қаңтарында BBC Radio 3 арнасында радиоспекль ретінде эфирге шықты. 2021 жылы Дэвид Брайер Оксфордтағы Тринити колледжінде Оксфорд театр гильдиясының қойылымы үшін «Андромаха» аудармасын жаңартты.