Кіріспе
Археологияда литик қабат – "перкуссия немесе қысым арқылы нысаналы тас бөлшектен алынған тау жынысының бөлігі" және оны жай ғана қабат немесе жиынтығында дебитаж деп те атайды. Нысаналы бөлшек, яғни қабаттарды алып тастау арқылы өңделген тас, өзек деп аталады. Тиісті құрал тасын таңдағаннан кейін, перкуссор немесе қысыммен жұмыс істейтін құрал (мысалы, мүйіздің ұшы) тас бетіне, көбінесе бөлшектің жиегіне өткір соққы беру үшін немесе жеткілікті күш қолдану үшін пайдаланылады. Бұл соққының энергиясы материал арқылы таралып, көбінесе (бірақ әрдайым емес) Герц конусы тәрізді күшті тудырады, бұл тау жынысын бақыланатын түрде сындыруға мүмкіндік береді. Өзек көбінесе қабаттардың таралуына қолайлы бұрышпен (<90°) жиектерінен соққыға ұшыратылғандықтан, Герц конусының тек бір бөлігі ғана пайда болады. Флинт жасаушы қажетті сандағы қабаттарды өзектен алып тастағанда, бұл процесс жалғасады, ал алып тастау орынды қалдырады. Қабаттарды ажырату үшін қажетті соққыларды алған өзектің бетінің ауданы соққы платформасы деп аталады.
In archaeology, a lithic flake is a "portion of rock removed from an objective piece by percussion or pressure," and may also be referred to as simply a flake, or collectively as debitage. The objective piece, or the rock being reduced by the removal of flakes, is known as a core. Once the proper tool stone has been selected, a percussor or pressure flaker (e. g., an antler tine) is used to direct a sharp blow, or apply sufficient force, respectively, to the surface of the stone, often on the edge of the piece. The energy of this blow propagates through the material, often (but not always) producing a Hertzian cone of force which causes the rock to fracture in a controllable fashion. Since cores are often struck on an edge with a suitable angle (<90°) for flake propagation, the result is that only a portion of the Hertzian cone is created. The process continues as the flintknapper detaches the desired number of flakes from the core, which is marked with the negative scars of these removals. The surface area of the core which received the blows necessary for detaching the flakes is referred to as the striking platform.
Өндіріс
Жапырақшалар әр түрлі тәсілдермен жасалуы мүмкін. Күш тікелей соққы арқылы (тас немесе мүйіз сияқты соққымен ұру), жанама соққы арқылы (күш түсірілетін зат арқылы, кейде "ұстағыш" деп аталады, ол өзі соққыға ұшырайды, тас пішінін жасау үшін балға мен кескішті пайдаланумен ұқсас) немесе қысым арқылы енгізілуі мүмкін. Сонымен қатар, жапырақшалар герцтік, иілу немесе клиндік әдіспен басталуы мүмкін. Жапырақша өзегінен герцтік әдіспен бөлінген кезде, жапырақша соққы немесе қысым нүктесінен конхоидтық жолмен таралады, әдетте жартылай герцтік конус пайда болады. Күш конусы көбінесе жапырақшада қолданылған күштің ерекше бөлігін және өзегіндегі жапырақшаның іздерін қалдырады. Иілу басталуы, күш қолданылған жерде емес, өзектің шетінен алыстаған кезде пайда болады, нәтижесінде герц конусы немесе күштің бөлігі жоқ, және конхоидтық түрде жасалған жапырақшалардың ішкі бетінде көрінетін толқындар немесе иілімдердің аз болуы мүмкін. Клиндік басталу – күшті балға соққысының нәтижесі. Соқтығысу кезінде концентрлі радиустар соққы нүктесінен шығады, бірақ конхоидтық сынудан айырмашылығы, күш Герц конусының орталығы бойымен жүреді. Биполярлы азайту әдісі клиндік басталуды пайдаланумен сипатталады. Иілу басталуы сияқты, клиндік басталудан күштің бөлігі пайда болмайды, бірақ биполярлы техникада жапырақшалар екі ұшында соққы нүктелері бар сияқты көрінуі мүмкін, өйткені өзегі балға мен тіреуіш арқылы сыныптырылған. Өзегі қатты бетке немесе "тіреуішке" қойылады және жоғарыдан балғамен соққы беріледі, осылайша сынық екі жақтан бір мезгілде таралуы мүмкін. Соққы немесе қысым алған ұшы – жапырақшаның проксимальды ұшы; соңғы ұшы – дистальды ұшы деп аталады. Күштің бөлігін көрсететін, бірақ жапырақша іздері жоқ (еррейлюрлік жапырақша іздерін немесе жапырақшаны қосымша өңдеуді қоспағанда) беті – жапырақшаның ішкі (немесе төменгі) беті деп аталады, ал қарсы беті, бұрынғы алып тастаулардың жапырақша іздерін немесе қабықшалық немесе бастапқы тау жынысы бетін көрсетеді – жапырақшаның сыртқы (немесе үстіңгі) беті болып табылады. Көптеген табиғи тас немесе бастапқы материалдың түйіндерінде ауа райына қарсы сыртқы қабықша – кортекс, ауа райына ұшырамаған ішкі материалды жабады. Жапырақшалар көбінесе арқалық беттеріндегі кортекс мөлшерімен ажыратылады, өйткені кортекс мөлшері жапырақшаның азайту тізбегінде қай уақытта пайда болғанын көрсетеді. Біріншілік жапырақшалар – арқалық беттері толығымен кортекспен жабылған; екіншілік жапырақшаларда арқалық бетінде кем дегенде кортекс іздері болады; ал үшіншілік (ішкі) жапырақшаларда кортекс жоқ, олар толығымен өзектің ішкі бөлігінен шығарылады. Біріншілік және екіншілік жапырақшалар әдетте литикалық азайтудың бастапқы кезеңдерімен байланысты, ал үшіншілік жапырақшалар ретушьтеу және екі жақты азайту әрекеттерімен байланысты. Күштің айқын бөліктері әдетте қатты балғамен соққылаушы (балғамен тас) пайдаланылып, жапырақшаны бөліп алғандығын көрсетеді; осы сипаттамаларды көрсететін жапырақшалар конхоидты жапырақшалар деп аталады. Қатты балға жапырақшалары бастапқы азайту стратегиясының көрсеткіші болып табылады (мысалы, өзекті азайту, бос және алдын ала пішіндерді жасау және т.б.). Орташа және диффузиялық бөліктер екі жақты жұқару және кесумен байланысты иілуші жапырақшаларды шығаратын сүйек, ағаш немесе мүйіз сияқты жұмсақ балғамен соққылаушының қолданылуын білдіруі мүмкін. Әр түрлі жапырақшалардың салыстырмалы көптігі белгілі бір уақытта белгілі бір жерде қандай литикалық жұмыс жүргізілгенін көрсетеді. Жапырақша – параллель немесе супараллель жиектері бар, әдетте енінен кем дегенде екі есе ұзын жапырақша ретінде анықталады. Эраиллюралар, сондай-ақ "бұлбарлық іздер" деп аталады, күш қолданылған кейбір бөліктерде пайда болатын ұсақ жапырақша іздері. Олардың пайда болу себебі толық түсініксіз. Эраиллюраларды көрсететін жапырақшалардың ішінде бірден көп іздері барлары сирек. Екінші және үшіншілік жапырақшаларда арқалық жапырақша іздері болады, бұл тек зерттелетін жапырақшаны бөліп алудан бұрын бөлініп кеткен жапырақшалардың қалдырған белгілері. Бұл жапырақшалар – литикалық азайту әдісін немесе шикізатты пайдалы заттарға айналдыру процесін анықтау үшін қолданылатын дәлелдердің бірі.
Құралдар
Жаңқалар формалды құралдарға айналдырылуы мүмкін, бұл жаңқаны қажетті пішінге келтіру үшін қосымша жұмыс істеу нәтижесінде болады, немесе оларды одан әрі өзгертусіз де пайдалануға болады, мұндай жағдайда олар жедел құралдар деп аталады. Мысалы, бір дананың шетінде ретушь деп аталатын қосымша сынықтар жасау арқылы жасалатын қаскырлар, немесе жаңқаның ұшына балта соққысы жасау арқылы құрылатын, ағаш немесе сүйекті кесу және ою үшін қолданылған, балта тәрізді жиекті құралдар. Оларды жасау үшін аз еңбек жұмсалатындықтан, жедел жаңқаларды кесу үшін қажетті өткір құралдың міндетті түрде қажет емес жағдайларда пайдалы құрал ретінде стратегиялық түрде қолдануға болады.