Кіріспе

Литикалық талдауда, археологияның бір саласы, қолданылатын күштің шығыры (соққы шығыры немесе жай ғана күш шығыры деп те аталады) – литикалық қабыршықтың ерекшелендіретін белгісі. Қолданылатын күштің шығырын алғаш рет тас дәуірі археологиясының негізін қалаушы сэр Джон Эванс дұрыс сипаттаған. Алайда, соққы шығырының ғылыми атауын В. Дж. Соллас берген. Қабыршық негізгі өзегінен ажыратылғанда, ажырату соққысынан туған Герц конусының бір бөлігі онымен бірге ажыратылып, қабыршықта ерекше шығыр және өзегінде сәйкес келетін қабыршық із қалдырады. Бір бағытты өзектің жағдайында, қолданылатын күштің шығыры, байланыс нүктесінде пайда болған жарық арқылы пайда болады, ол Герц конусын қалыптастыра бастайды. Сыртқы қысым артып, жарық өзектен және қабыршықтан қашықтатып иіледі. Күш шығыры соққы алаңының астында шағын дөңгелек түрінде пайда болады. Егер қабыршық толығымен сынып кетсе, шығыр көрінбейді. Қолданылатын күштің шығыры анық, орташа немесе тараң болуы мүмкін, бұл қабыршықты ажырату үшін қолданылған соққының күшіне және жасаушы материалдың түріне байланысты. Қолданылатын күштің шығыры күш қолданғанда қолданылған құралдың массасын немесе тығыздығын көрсетуі мүмкін. Ол күш бұрышын да көрсетуі мүмкін. Бұл ақпарат археологтарға тас қалау процесін түсінуге және қайта құруға көмектеседі. Жалпы, материал неғұрлым қатты болса, күш шығыры соғұрлым анық болады. Жұмсақ соққышпен соққылауда төменгі тараң шығыр болады, ал қатты соққышпен соққылау көбінесе күшті күш шығырын қалдырады. Қысыммен жасалған қабыршықтар да тараң шығырға мүмкіндік береді. Қабыршықтың немесе жапырақтың соққы шығыры дөңгелек, ал өзегінде оған сәйкес ойыс шығыр болады. Өзектің ойыс шығыры соққының теріс шығыры деп аталады. Егер қабыршық табиғи жолмен сынып кетсе, күш шығыры көбінесе болмайды. Бұл археологтарға табиғи сынықтарды адамның жасаған нәрсесінен ажыратуға мүмкіндік береді. Үш негізгі шығыр түрі – жалпақ немесе ерекшеленбеген, қалыпты және айқын. Жалпақ немесе ерекшеленбеген шығыр нашар анықталған және қабыршықтың ішкі бетінен көтерілмейді. Қабыршықтың ішкі жағындағы қалыпты шығыр орташа биіктікте және жақсы анықталған. Айқын шығыр қабыршықтың ішкі жағында көтеріліп, өте үлкен болады. Соққы шығыры – қабыршық немесе жапырақ артефактінің ішкі бетін анықтайтын негізгі белгі. Оның орнын анықтау артефактінің қандай жағы жақын екенін көрсетеді. Жақын жағында толқын іздері пайда болуы мүмкін. Бұл толқын іздері литика ажыратылған кезде қолданылған күштің бағытын көрсетеді. Қолданылатын күштің шығырымен байланысты жиі кездесетін ерекшелік – шығыр із. Бұл шығырдың кішкентай сынығынан немесе жаңқасынан пайда болады. Ол эрайлюр шығыр із деп аталады. Ол қабыршық алынған кездегі алғашқы соққы кезінде пайда болады. Кейде соққы алаңында бірнеше түйісу нүктесі болады, бұл бір-біріне үстіне қойылған толқындар тізбегін жасайды. Эрайлюр шығыры – конхоидты қабыршық пен төменгі толқындарды тудыратын басым күш толқынының әсерінен алынып тасталған сынық. Қолданылатын күштің шығыры екі полюсті технологиямен немесе клиндік бастаумен жасалмайды.