Кіріспе
Басқалар үшін заттарды немесе жүкті тасымалдайтын адам – портер, сондай-ақ жүк көтергіш деп те аталады. Портерлердің қызметтерінің спектрі кең: пойызға багажды тасымалдаудан бастап (теміржол портері), бірнеше айға созылатын тау экспедицияларында қолайсыз ауа-райы жағдайында биіктікте ауыр жүктерді көтеруге дейін. Олар заттарды арқаларында (рюкзак) немесе басында алып жүруі мүмкін. "Портер" сөзі латын тіліндегі "portare" (тасу) сөзінен шыққан. Адамдарды жүк тасымалдауға пайдалану ежелгі заманға, жануарларды үйрету және доңғалақтың ойлап табылуына дейін барып жетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, құлдыққа рұқсат етілген аймақтарда бұл кең таралған, ал қазіргі кезде заманауи механикалық көлік құралдары тиімді немесе мүмкін емес жерлерде, мысалы, таулы жерлерде, тығыз жартастарда немесе орманды алқаптарда қолданылады. Уақыт өте құлдық азайды және технология дамыды, бірақ арнайы тасымалдау қызметтеріндегі портердің рөлі 21-ғасырда да маңызды. Мысалдарға қонақүйлердегі лифтерлер, теміржол станцияларындағы қызыл бас киімділер, әуежайлардағы көмекшілер және шетелдік саяхатшылардың табиғатқа саяхаттарындағы жүк көтергіштер жатады.
A porter, also called a bearer, is a person who carries objects or cargo for others. The range of services conducted by porters is extensive, from shuttling luggage aboard a train (a railroad porter) to bearing heavy burdens at altitude in inclement weather on multi month mountaineering expeditions. They can carry items on their backs (backpack) or on their heads. The word "porter" derives from the Latin portare (to carry). The use of humans to transport cargo dates to the ancient world, prior to domesticating animals and development of the wheel. Historically it remained prevalent in areas where slavery was permitted, and exists today where modern forms of mechanical conveyance are impractical or impossible, such as in mountainous terrain, or thick jungle or forest cover. Over time slavery diminished and technology advanced, but the role of porter for specialized transporting services remains strong in the 21st century. Examples include bellhops at hotels, redcaps at railway stations, skycaps at airports, and bearers on adventure trips engaged by foreign travelers.
Экспедициялар
Гималайдағы шерпалар деп аталатын жүк тасушылар (гималайлық жүк тасушылардың көпшілігі шыққан этникалық топтың атымен) тауға көтерілудің маңызды бөлігі болып табылады: олар әдетте тау шаңғысының логистикасына маманданған, жоғары білікті мамандар, тек жүк тасуға ақы төленген адамдар емес (жүк тасу кәсіптің ажырамас бөлігі болса да). Көбінесе жүк тасушылар/шерпалар, оларды альпинистік топтарға жалдайтын компаниялар үшін жұмыс істейді, жүк тасушы және тау гидтері ретінде қызмет етеді; «гид» термині көбінесе «шерпа» немесе «жүк тасушы» сөздерімен ауыстырылып қолданылады, бірақ белгілі бір айырмашылықтар бар. Жүк тасушылардан күтілетіні – негізгі экспедиция көтерілгенге дейін және/немесе көтерілген кезде маршрутты дайындау, олар алдын ала шатырлармен, тамақпен, сумен және жабдықпен (өздері үшін және негізгі экспедиция үшін жеткілікті) көтеріліп, таудың мұқият орналастырылған қоймаларына орналастырады. Бұл дайындық негізгі экспедиция басталғанға дейін бірнеше айға созылуы мүмкін. Бұл таудың биігінен төменге, соңғы және ең кішкентай қорын шыңға жақын орналастырғанға дейін көптеген сапарларды қамтиды. Маршрут толық немесе кезең-кезеңмен дайындалғаннан кейін, негізгі құрам оған ілеседі. Соңғы кезең көбінесе жүк тасушысыз жасалады, олар соңғы лагерде қалады, шыңнан төрттен бір миль немесе одан да төменде, яғни шыңға көтерілу үшін негізгі экспедиция ғана есімдері тіркеледі. Көп жағдайда жүк тасушылар алға қарай бара жатқандықтан, олар еркін өрмелеуге мәжбүр болады, тікенектерді қадап, негізгі экспедицияның пайдалануы үшін қауіпсіздік сызықтарын жасайды. Жүк тасушылар (мысалы, шерпалар), көбінесе жергілікті этникалық топтар, сирек атмосферада өмір сүруге бейімделген және тау өміріне дағдыланған. Олар көп даңққа ие болмаса да, жүк тасушылар немесе шерпалар көбінесе ең білікті альпинистердің қатарында саналады және олардың еңбегі арқасында экспедицияның табысы мүмкін болғандықтан, оларға құрметпен қарастырылады. Партияның бір бөлігі қауіпке ұшыраған немесе жарақат алған жағдайда олар құтқару экспедицияларын ұйымдастыруға да шақырылады; құтқару әрекеті сәтті аяқталғанда, жарақат алған альпинистерді таудан төмен тасымалдау үшін бірнеше жүк тасушылар шақырылады, соның арқасында экспедиция жалғаса алады. 2008 жылғы К2 апаты – көптеген тауға шығып қалған альпинистерді құтқаруға тырысқан және нәтижесінде көбінесе қаза тапқан белгілі оқиға. 2014 жылы Эверест тауындағы мұз құлау салдарынан 16 шерпа қаза тапты, бұл шерпалардың барлық қауымдастығын жылдың соңына дейін тағы көтерілуден бас тартуға итермеледі, соның салдарынан басқа экспедициялар ұйымдастыру мүмкін болмады.
Тарих
Адамның бейімделу және икемділік қабілеттері ерте заманда адамдарды жабдық тасымалдау үшін пайдалануға әкелді. Ежелгі әлемде жүкті көтеріп жүретін адамдар кең таралған, себебі сол кезде еңбек арзан болған және құлдық кеңінен таралған еді. Мысалы, ежелгі шумерлер жүн мен зығыр илеу үшін әйелдерді құл қылып пайдаланған. Ерте Америкада жүк таситын жануарлар аз болғандықтан, барлық тауарларды Тламес деп аталатын жүк тасушылар көтеріп алып жүрген. Колониялық дәуірде Анд тауларының кейбір аймақтарында, әсіресе еуропалықтарды және олардың жүктерін қиын тау жолдарынан тасымалдау үшін силеро деп аталатын жүк тасушылар жұмыс істеген. Әлемнің түкпір-түкпірінде жүк тасушылар қызмет етті және кейбір аймақтарда әлі де осындай тасымалдаушылар ретінде жұмыс істейді, әсіресе халық көп шоғырланған қалалық аймақтарда. Машиналар мен тіпті арбалар мен вагон пайда болмай тұрған заманда, көптеген ұлы инженерлік құрылыстар тек бұлшық күшімен салынды; жұмысшылар мен тасымалдаушылардың үлкен тобы жерді, тастарды немесе кірпіштерді себеттерге салып, қолмен тасымалдау арқылы әсерлі жер жұмыстарын аяқтады. 1800 жылдары Бразилиядағы көптеген ірі қалалардың жергілікті экономикасы үшін портерлер өте маңызды болды, олар ганадорес деп аталды. 1857 жылы Сальвадордағы (Баия) ганадорес ел тарихындағы алғашқы жалпы ереуілге шықты.
Тау-кен жорықтарына үлес қосу
Көбінесе жүк тасушылардың еңбегі назардан тыс қалады. Әмір Мехди – 1953 жылы Нанга Парбатқа, ал 1954 жылы итальяндық экспедициямен бірге К2 тауына алғашқы сәтті шағылысқан команда мүшесі болған пакистандық таушы. Ол, итальяндық альпинист Уолтер Бонаттимен бірге, 1954 жылы К2 тауындағы ең биік ашық бивакта бір түнді аман өткергенімен де белгілі. Пакистанның солтүстігіндегі Шимшал аңғарында дүниеге келген Фазал Әли – Гиннес рекордтар кітабына сәйкес, К2 (8611 м) тауына үш рет – 2014, 2017 және 2018 жылдары – оттегісіз көтерілген жалғыз адам, бірақ оның жетістіктері көбінесе ескерілмейді.
Бүгін
Көптеген үшінші дүние елдерінде, моторлық көліктер тиімді немесе қолжетімді болмайтын жерлерде, жүк тасушыларға әлі де еңбек ақы төленеді, көбінесе жүк тасуға арналған жануарлармен бірге. Непалдың шерпа халқы таушы жүк тасушы ретінде соншалықты танымал болғандықтан, олардың этнонимі осы мамандықпен синоним болып табылады. Олардың шеберлігі, таулар және жергілікті мәдениет туралы білімі, сондай-ақ биіктікте жұмыс істеу қабілеті Гималайдың ең биік шыңдарына жасалатын экспедицияларда оларды алмастыруға болмайтын етеді. Үндістан теміржол стансаларындағы жүк тасушыларды "кули" деп атайды, бұл термин шығыс Азиялық жұмысшы үшін қолданылады және қытай тіліндегі "жүк тасушы" деген сөзден шыққан. Таулық жүк тасушылар да Словакия (horský nosič) және Жапония (bokka, 歩荷) сияқты бірнеше дамыған елдерде қолданылады. Бұл ерлер (сирек жағдайларда әйелдер) таулардағы қашқалдар мен туристік үйлерді үнемі жабдықтайды.
Солтүстік Америкада
Солтүстік Америкада портёрлердің белгілі бір түрлері үшін арнайы сауда терминдері қолданылады, оның ішінде bellhop (қонақүй портері), redcap (теміржол станциясының портері) және skycap (әуежай портері). 1890 жылы Еңбек күні Нью-Йорк қаласындағы Grand Central Terminal станциясында көпшіліктен ерекшелену үшін афроамерикалық портер теміржол станциясының портерлерінің көгілдір бас киімдерден ерекшеленуі үшін қызыл бас киім киюді бастады. Бұл тәсіл бірден танымал болып, уақыт өте келе басқа портёрлер де өздерінің қызметтеріне бейімдеді.