Жаяу жүруші адам және оның тарихы

Кіріспе

Жаяу жүріп саяхаттайтын адам

Жаяу жүргінші – жаяу немесе жүгіріп баратын адам. Көбінесе бұл термин қазіргі заманда жолмен немесе тротуармен (АҚШ: тротуар) жүретін адамды білдіреді, бірақ тарихта олай болмаған. Жаяу жүргіншілерге коляскада отырушылар немесе қозғалыс мүмкіндігі шектеулі, көмекші құралдарды пайдаланатын адамдар да жатады.

Этимология

"Жаяу жүргінші" деген мағынасы "ped" ("аяқ") және "ian" ("ерекшелігі") морфемалары арқылы түсіндіріледі. Бұл сөз латын тіліндегі "pedester" ("жаяу жүруші") деген сөзден туындаған және алғаш рет (ағылшын тілінде) 18 ғасырда қолданылған. Бастапқыда бұл сөз жай немесе көңілсіз деген мағынада қолданылған, және осы мағынада бүгінге дейін қолданылуы мүмкін. Дегенмен, осы мақалада ол есім түрінде қолданылып, жаяу жүретін адамды білдіреді. "Жаяу жүргінші" сөзі орта француз тілінде "Recueil des Croniques et Anchiennes Istories de la Grant Bretaigne" еңбегінде қолданылған болуы мүмкін.

Тарих

Адамның негізгі қозғалыс құралы – жаяу жүру. Африкадан көшіп келген алғашқы адамдар шамамен 60 мың жыл бұрын жаяу жүрді. Олар Австралияға жету үшін Үндістанның жағалауымен бойлап жүрді. Олар Азия арқылы Америкаға, ал Орталық Азиядан Еуропаға дейін жаяу өтті. 20-ғасырдың басында автомобильдердің пайда болуымен, басты әңгіме – автомобильдер үстемдік құрды және «адамдар көлікті таңдады», бірақ күнделікті көлік құралы ретінде жаяу жүруді ұстанып қалған көптеген топтар мен қозғалыстар болды, сондай-ақ жаяу жүруді насихаттау үшін және көбінесе автомобильдерге басымдық беретін кең таралған көзқарасты теңгермеу үшін ұйымдасқандар болды, мысалы, Питер Нортон айтқандай. 18-19 ғасырларда жаяу жүру (педестрианизм) танымал көрермендер спорты болды, ал кейбір жерлерде атпен жүру әлі де кең таралған. Сол кезеңнің ең белгілі жаяу жүргіншілерінің бірі – Шотландиядағы Стоунхейвен қаласынан шыққан капитан Роберт Барклей Аллардис, ол «Танымал жаяу жүргінші» деп белгілі болды. Оның ең таңсық жетістігі – 1 маусым мен 12 шілде 1809 жылдар аралығында 1000 сағат бойы сағатына 1 миль (2 км) жүруі болды. Бұл оқиға көптеген адамдардың қиялын баурап алды, және шамамен 10 000 адам іс-шараның барысын көруге келді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде көптеген адамдар бұл жетістікті қайталауға тырысты, соның ішінде Ада Андерсон оны одан әрі дамытып, 1000 сағат ішінде әр жарты сағат сайын жарты миль (800 м) жүрді. 20-ғасырдан бері жаяу жүру спортына қызығушылық азайды. Жылдам жүру (рейсуолкинг) әлі де Олимпиада спорты, бірақ ол бұрынғыдай көпшіліктің назарын аудара алмайды. Дегенмен, ірі жаяу жүрістер әлі де орындалады, мысалы, Ұлыбританиядағы Лэндс-Энд пен Джон о’Гротс арасындағы жаяу жүріс және Солтүстік Американы жағалаудан жағалауға аралау. Әлемді айналып жүрген алғашқы адам – Дэйв Кунст. Ол 1970 жылдың 20 маусымында Миннесота штатының Уасека қаласынан шығысқа қарай саяхатын бастады және 1974 жылдың 5 қазанында батыстан қалаға кірген кезде саяхатын аяқтады. Мұндай іс-шаралар көбінесе қайырымдылық қорларын жинаумен байланысты және басқалармен қатар, сэр Джимми Савил және Ян Ботам сияқты танымал адамдар осы жобаны қолға алады.

Walking has always been the primary means of human locomotion. The first humans to migrate from Africa, about 60,000 years ago, walked. They walked along the coast of India to reach Australia. They walked across Asia to reach the Americas, and from Central Asia into Europe. With the advent of the cars at the beginning of the 20th century, the main story is that the cars took over, and "people chose the car", but there were many groups and movements that held on to walking as their preferred means of daily transport and some who organised to promote walking, and to counterbalance the widely held view that often favoured cars, e. g. as related by Peter Norton. During the 18th and 19th centuries, pedestrianism (walking) was a popular spectator sport, just as equestrianism (riding) still is in places. One of the most famous pedestrians of that period was Captain Robert Barclay Allardice, known as "The Celebrated Pedestrian", of Stonehaven in Scotland. His most impressive feat was to walk 1 mile (2 km) every hour for 1000 hours, which he achieved between 1 June and 12 July 1809. This feat captured many people's imagination, and around 10,000 people came to watch over the course of the event. During the rest of the 19th century, many people tried to repeat this feat, including Ada Anderson who developed it further and walked a half mile (800 m) each quarter hour over the 1000 hours. Since the 20th century, interest in walking as a sport has dropped. Racewalking is still an Olympic sport, but fails to catch public attention as it did. However major walking feats are still performed, such as the Land's End to John o' Groats walk in the United Kingdom, and the traversal of North America from coast to coast. The first person to walk around the world was Dave Kunst who started his walk traveling east from Waseca, Minnesota on 20 June 1970 and completed his journey on 5 October 1974, when he re entered the town from the west. These feats are often tied to charitable fundraising and are undertaken, among others, by celebrities such as Sir Jimmy Savile and Ian Botham.

Сыртқы жаяу жүргіншілер желілері

Жолдарда көбінесе жаяу жүргіншілерге арналған, бөлек жол немесе алаң болады. Солтүстік Америкада оны тротуар, Ұлыбританияда – жаяу жүргіншілерге арналған алаң, ал Австралия мен Жаңа Зеландияда – жаяу жүргінші жолы деп атайды. Жолмен байланысты емес жаяу жүргіншілерге арналған жолдар да бар, олар қала ішіндегі қысқа жолдар мен негізінен саяхатшылар, жаяу жүргіншілер немесе тауға шығушылар пайдаланатын ауылдық жолдарды қамтиды. Таулы немесе орманды аймақтардағы жаяу жүргіншілер жолдарына «жол» деп те атауға болады. Кейбір жаяу жүргіншілер жолдарында жылқылар мен велосипедтермен бірге жүруге болады, мұндай жолдар «ат жолы» деп аталуы мүмкін. Жаяу жүргіншілерге де көліктерге ашық жолдар бар. Көптеген жолдарда жаяу жүргіншілерге арналған алаң мүлдем жоқ. Кейбір қазіргі заманғы қалалар (мысалы, Англиядағы Питербороның жаңа аудандары) жаяу жүргіншілер мен велосипед жолдарының желісін жол желісінен толығымен бөлек етіп жоспарланған. Кейбір елдердің билігі «жол» терминін жолға немесе көшеге тікелей қосылмаған кез келген жаяу жүргіншілер жолына қатысты қолданады. Егер мұндай жолдар қалалық жерде орналасқан болса және жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған болса, оларды жалпы және ресми тұрғыда «бірлесіп пайдалану жолы» немесе «көп мақсатты жол» деп атауға болады. Кейбір сауда көшелері жаяу жүргіншілерге ғана арналған. Кейбір жолдарда жаяу жүргіншілер үшін арнайы өткелдер қарастырылған. Жаяу жүргіншілерге ғана арналған көпір – жаяу жүргіншілер көпірі. Ұлыбританияда, жаяу жүргіншілерге арналған алаңның болуына қарамастан, олар автокөлік жолдары мен кейбір ақылы туннельдер мен Blackwall туннелі және Дартфорд өткелі сияқты көпірлерді қоспағанда, көпшілік жолдарды пайдалануға заңдық құқықтары бар, бірақ бұл кейде жаяу жүргіншінің өзіне де, басқа жол пайдаланушыларға да қауіп тудыруы мүмкін. Ұлыбритания жол ережелерінде жаяу жүргіншілердің жолында қарсы қозғалысқа қарама-қарсы бағытта жүруі ұсынылады.

Жүретіндерге арналған жабық желілер

Үй ішіндегі жаяу жүргіншілер желілері ғимараттың әртүрлі бөлмелерін немесе кеңістіктерін байланыстырады. Әуежайлар, мұражайлар, университеттер, ауруханалар және сауда орталықтарында екі нүкте арасындағы ең қысқа жолды есептеуге мүмкіндік беретін құралдар болуы мүмкін. Олардың қолжетімділігінің артуы мұндай ірі құрылыстарда бағыт табудың қиындығына байланысты. OpenStreetMap сияқты түрлі карта жасау құралдары енді ішкі кеңістіктерді де қамтуда.

Жаяу жүргіншілерге арналған жолдар

Жаяу жүргіншілерге арналған аймақтарды құру – қоршаған ортаны және қауіпсіздікті жақсарту мақсатында қала көшелерінен көлік қозғалысын алып тастау немесе жаяу жүргіншілерге көшелерге кіруді шектеу процесі. Жаяу жүргіншілерді қолдайтын ұйымдар жаңа құрылыстарға жаяу жүргіншілердің қатынасын қалпына келтіруге күш жұмсап жатыр, әсіресе АҚШ-тағы жаңа құрылыстардың 20-30% жаяу жүргіншілерге арналған жолдарсыз салынуына қарсы тұруда. Кейбір белсенділер тек жаяу жүргіншілерге немесе жаяу жүргіншілер мен моторсыз көлік құралдарына ғана рұқсат етілген кең жаяу жүргіншілер аймақтарын жақтаушылар. Көптеген қала құрылысшылары қалалық аймақтардағы жаяу жүргіншілерге арналған көшелердің пайдасын жоғары бағалайды. АҚШ-та автомобильсіз шаруашылықтардың үлесі 8% құрайды, бірақ Нью-Йорк қаласы ерекше жағдай – АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының жартысынан астамы автомобильге ие емес (Манхэттенде бұл көрсеткіш 75%-тен жоғары). Көптеген елдерде автомобильдерді қысқа қашықтыққа пайдалану ресми түрде ұсынылмайды, ал қала орталықтарында жаяу жүруге арналған жеке жолдарды салу немесе бөліп шығару Батыс Еуропаның көптеген ірі қалаларында басымдыққа ие, көбінесе қоғамдық көлікті жақсартумен бірге жүзеге асырылады. Копенгагендегі әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер сауда алаңы – Strøget соңғы 40 жылда даниялық сәулетші Ян Гелдің еңбегі арқасында дамыды, бұл қала құрылысының «копенгагендік» деп аталатын принципі болып табылады.

Қауіпсіздік мәселелері

Қауіпсіздік – көліктер жаяу өткелдерін кесіп өтетін жерлерде маңызды мәселе болып табылады. Жүргізушілер мен жаяу жүргіншілер жол пайдаланушыларының қауіпсіздігін жақсартуға бірдей жауапкершілікте. Жол-көлік оқиғаларына бой ұрудың қажеті жоқ, олар болжауға және алдын алуға болады. Көптеген елдерде жаяу жүргіншілер мен автокөлік арасындағы қарым-қатынасқа ерекше назар аударылуда. Жаяу жүргіншілердің көп бөлігі көшені кесіп өтетін кезде жарақат алады. Кейбір қоғамдық ұйымдар американдық жолдардағы жаяу жүргіншілердің қазасын трагедия деп есептейді. Аризона, Калифорния, Флорида, Джорджия және Техас штаттарында елдегі барлық жаяу жүргіншілер өлімінің 46% тіркелген. Басқа да факторларға халық санының өсуі, жүргізушілердің ұялы телефонға ден қоюы, нашар көше жарығы, алкоголь және есірткі, сондай-ақ жылдамдықпен жүру жатады. Сондай-ақ, әлемдік жолдарда әр жылы 270 000-нан астам жаяу жүргінші өмірін жоғалтады.

Жол құрылымының қауіпсіздікке әсері

Жылдамдықты аздап арттыру апат болу ықтималдығын күрт арттырып, оның салдарынан болатын жарақаттарды ушықтыруы жақсы белгілі. Осы себепті, тұрғын және көп жаяу жүргіншілер қозғалатын аймақтарда ұсынылатын ең жоғары жылдамдық – не – , ал жылдамдық шектеулері мен жол қозғалысын баяулату шаралары жол қозғалысы ережелерімен міндетті түрде сақталуы керек.

Маусымдық

Еуропада жаяу жүргіншілердің қаза болуы маусымдық сипатқа ие, жылдық қазалардың 6% сәуір айында, ал 13% (екі есе көп) желтоқсан айында тіркеледі. Мұндай өзгерістің себептері күрделі болуы мүмкін.

Денсаулыққа және қоршаған ортаға әсері

Жүру адам денсаулығына да, табиғатқа да пайдалы. Жүру сияқты үнемі жасалатын жаттығулар семіздік пен оған байланысты аурулардың қаупін азайтады. Ал қысқа қашықтыққа көлікпен жүру семіздікке және көлік құралдарының зиянды газдары арқылы климаттың өзгеруіне себеп болады: ішкі жану қозғалтқыштары алғашқы минуттарында (қозғалтқышты суық күйде қосу) тиімсіз жұмыс істейді және көп ластайды. Қоғамдық көліктің қолжетімділігі жүруге ынталандырады, себебі көп жағдайда ол адамды тікелей мақсатына жеткізбейді.

Юникод

Юникодта "жаяу жүргінші" сөзінің гексадецималды коды 1F6B6 болып табылады. XML және HTML-де 🚶 жолы 🚶 символын шығарады.