Джордж Леннокс Шарман Шекл: Өмір және экономикалық теориясы

Кіріспе

Джордж Леннокс Шарман Шекл (14 шілде 1903 – 3 наурыз 1992) – ағылшын экономисі. Ол классикалық рационалды таңдау теориясына күшпен қарсы тұруға тырысты және "посткейнсиандық" деп сипатталды, бірақ оған австриялық экономика да әсер еткен. Оның көптеген еңбектері Депстер-Шафер дәлелдер теориясымен байланысты.

Өмір

Ол Кембридж қаласында дүниеге келген. Әкесі Роберт Уокер Шекл (1851–1934) – математика пәнінің мұғалімі, Джон Мейнард Кейнске Итон стипендиясын алуға көмектескен, ал анасы Фанни Шарман (1865–1936). Шекл Перс мектебінде оқыды, бірақ ата-анасы оны университетте оқытуға шамасы келмеді, сондықтан ол банк кызметкері болып жұмыс істеуге кірісті. Кейін мұғалім болып, 1931 жылы Лондон университетінің бакалавр дәрежесін алды. Ол Фридрих Хайек басшылығымен ЛСЭ-де докторлық диссертациясын бастады, бірақ Кейнстің «Жұмыспен қамту, пайыз және ақша туралы жалпы теориясының» түсіндірмесіне ауысты. 1937 жылы докторлық ғылымын қорғады. LSE-де ол неміс экономисі Людвиг Лахманмен жақын дос болып, Шеклдің белгісіздік туралы еңбектерінен шабыттанды; және Шеклдің жазбаларына сүйене отырып, әртүрлі күтулер туралы өзінің теориясын жасады. Бірнеше академиялық қызметтен кейін, 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Шекл С-бөліміне тағайындалды, бұл Уинстон Черчилльдің экономистер кабинетінің ішкі бөлімі еді. Ол Дональд Макдугалл және Хелен Макуэрмен бірге Фредерик Линдеманн басшылығымен қызмет етті. Соғыстан кейін Джеймс Мид басшылығымен Кабинет кеңсесінде және Лидс университетінде қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін Ливерпуль университетінің Бруннер экономика профессоры болып тағайындалды, ол 1969 жылы зейнетке шыққанға дейін осы лауазымды атқарды.

Кейнстің экономикасын кеңейту

Шекл Кейнстің еңбегі жаңа экономиканы құрудың ең жақсы негізін берді деп ойласа, Кейнс өзінің негізгі еңбектерін жазған кезде қолға алған революцияның маңыздылығын толық түсінген жоқ деп ойлады. Шекл Кейнстің еңбегі экономикалық талдаудың жаңа революциялық әдісіне жеткенше үш қадамнан өтті деп түсіндірді. Осы үш қадамның біріншісі Кейнстің "Ақша туралы" трактатында кездеседі. "Трактатқа дейін пайыздық мөлшерлеме талғам мен объективті жағдайларға байланысты еді, табыс иелерінің тұтынуды қазірден болашаққа ауыстыруға ықпалдану мүмкіндігіне және бизнесмендердің еркін кәсіпкерлік құралдарын болашақтан қазірге ауыстыруға деген ниетіне байланысты анықталды, осылайша өндірістік мүмкіндіктерді өзгертіп, қоғамның болашақ табысын, оның ішінде өздерінікі де, арттыратын еді". Шекл өзінің "Ақша туралы трактатында" Кейнстің осы пайыздық мөлшерлеменің тұжырымдамасына қарсы шыққанын жазды. Трактатта бонд нарығы нақты өмірдегідей бейнеленген: бағасының бірегейлігі мен уақытша тұрақтылығы бар спекулятивтік нарық, онда бонд бағаларының өзгеруіне қарама-қарсы пікірдегі екі лагерь болған жағдайда ғана мүмкін болады. Шекл Кейнс "құндылық теориясына" қатысты болған үлкен әлсіретудің мәнін әлі толық түсінбегенін айтты. Бірақ Шеклдің түсінігінше, Кейнс "құндылық теориясының" осы "үлкен тозуын" – яғни нарықтық тепе-теңдікке негізделген кез келген экономиканы – Жалпы теориясында тастап, оның орнына оқырманға ең осал және өткір "тепе-теңдіктер" тізімін ұсынды. Шекл Кейнс революцияның нағыз мағынасына тек Жалпы теориясының 12-тарауында, содан кейін 1937 жылғы Quarterly Journal of Economics журналындағы "Жұмыс теориясы" атты мақаласында жеткенін жазды. Осы еңбектерінде Кейнс болашаққа қатысты белгісіздік туралы теорияны қалыптастырды, ол дәстүрлі экономиканың бүкіл құрылымын құлатты, ол барлық қатысушылардың толық білімге қол жеткізуіне негізделген уақыттан тыс тепе-теңдік тұжырымдамаларымен байланысты еді. Осыны сипаттауда Шекл Кейнстің "Ақша туралы" трактатындағы ең жақсы ойларын Жалпы теориядағы өтімділікке деген қалауымен үйлестіруге тырысты. Осылайша Шекл пайыздық мөлшерлемелер туралы тұжырымды, спекулятивтік теорияны қалыптастырды, онда пайыздық мөлшерлемелер қаржылық спекулянттардың болашаққа қатысты белгісіздік жағдайындағы күтулеріне сәйкес айқындалады. Шекл былай деп жазды:

While Shackle thought that Keynes' work provided the best basis on which to construct a new type of economics he thought that Keynes had not fully understood the importance of the revolution that he had undertaken when he had written his key works. Shackle said that Keynes' work must be understood as having taken three steps until it finally arrived at a new revolutionary method of economic analysis. The first of these three steps was to be found in Keynes' Treatise on Money. "Before the Treatise", Shackle wrote, "the interest rate was determined by tastes and objective circumstances, by the persuadibility of income earners to transfer consumption from the present into the future, and the desire of business men to transfer the means of free enterprise from the future to the present, thus altering the productive possibilities and enlarging the prospective income of the society including themselves". Shackle wrote that already in his Treatise on Money Keynes was attacking this conception of the interest rate. In the Treatise we are shown the bond market as it exists in real life: a speculative market where a price, with an identity and a momentary stability, can only exist if there are two camps of dealers holding opposite views of the impending movement of bond prices. Shackle maintained that Keynes had not yet in the Treatise understood "the meaning of the great undermining which had thus happened to the theory of value". But on Shackle's reading Keynes abandoned this "great undermining" of the "theory of value"—by which he meant any economics based on market equilibrium—in his General Theory instead falling back on a "curious methodology where what is displayed to the reader is a range of 'equilibria' of the most precarious and ephemeral kind". Shackle writes that Keynes only really arrived at the true meaning of the revolution he had undertaken in Chapter 12 of the General Theory and then, more forcefully, in his 1937 article in the Quarterly Journal of Economics entitled The Theory of Employment. In these writing Keynes formulated a theory of uncertainty about the future that exploded the entire edifice of traditional economics which rested, implicitly, on the notion of timeless equilibrium conceptions which implied full access to knowledge on the part of all actors. In outlining this Shackle sought to marry what he considered Keynes' best insights in the Treatise on Money with his later notion of liquidity preference in the General Theory. In doing so Shackle formed a coherent, speculative theory of interest rates in which interest rates are set in line with financial speculators' expectations in the face of an uncertain future. Shackle wrote:

Бонд бағасы, және арифметикалық және қатаң салдары ретінде пайыздық мөлшерлеме – бұл табиғатынан тынышсыз айнымалы. Бұл Кейнстің Жалпы теориясындағы инвестициялардың ақыр соңында инвестициялық белсенділіктің "жанды рухына" сәйкес айқындалатыны және сондықтан көптеген экономистердің түсінуінше, рационалды есептеулерге бағынбайтыны туралы ойын толықтырады. Осы екі тұс Шеклдің Кейнстің экономикасын кеңейтуін өздігінен белгісіз етеді. Кейнс пен Шекл үшін нарықтық экономика белгілі бір мақсатқа жетуі міндетті емес. Ол тұрақты түрде өзгеріп отыратын және толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ететін инвестицияларды тек қана кездейсоқ жағдайда ғана өндіретін құбылыс ретінде қарастырылуы тиіс.

Теңгерім уақытқа қарсы

Шекльдің экономикалық теорияны түбегейлі қайта қарастыруының мәні негізінен эпистемиялық болды. Ол неоклассикалық экономиканың және теңгерімдік әдістерді қолданатын экономиканың басқа түрлерінің уақыт өлшемін ескермейтінін ойлады. Неоклассикалық экономика агенттердің рационалды түрде әрекет ететініне сенеді; бірақ бұл рационалдылық агенттердің болашақты білетінімен теңдес. Шекль атап өтті, агенттер «рационалды» әрекет етуі үшін – неоклассикалық экономистер осы сөзді түсінген мағынасында – олар басқа агенттердің қандай әрекеттер жасайтынын логикалық тұрғыдан білуі керек. Шекльдің сөзіне қарағанда, бұл болашақты білуге жасалған болжаммен бірдей. Шекль неоклассикалық экономиканың осы күшті болжамды бір мезгілдегі теңдеулерді қолдану арқылы жасырғанын мәлімдеді. Бұл әдісті негіздеуге тырысқан неоклассикалық экономистер, Леон Вальрас және Фрэнсис Исидро Эджворт бастап, tâtonnement, яғни «соқпақтап табу» принципін қолданды. Олар агенттердің тепе-теңдікке қол жеткізетін бағалар мен ұсыныстар тізбесіне дейін әртүрлі бағалар мен ұсыныстарды сынап көретінін болжады. Бұл бір мезгілдегі теңдеулер жүйесінің сынақ пен қателер арқылы динамикалық түрде қол жеткізілген нәтижеге жасалған қысқаша белгілеу екенін білдіреді. Бірақ Шекльдің пікірінше, бір мезгілдегі теңдеулердің статикалық жүйесі мен tâtonnement-тің динамикалық процесі арасындағы аналогияға негізделген бұл ойлау өте жаңылыстырады. Бұл ұсынысты қарастырғанда, оның проблеманы формалды түрде мойындаудан басқа ештеңе емес екенін көреміз – яғни тепе-теңдік бағаларын қалай (қандай институционалдық тәртіппен, қандай ұйымдастыру арқылы) табуға болады. Нәтиже күтіліп тұрғанда қайталап сынап-қателесу практикалық шешім емес. Баға мен көлемнің дискретті қадамдарымен шектелген тіпті сынақтардың саны да өте көп болады, сондықтан қажетті «сауда күні» адам өмірінің мерзімінен асып кетеді. Теориялық идеал өзара оқшауланған күндерге немесе сәттерге қолданылады, олардың әрқайсысы толыққанды және өткенге де, болашаққа да қарамастан қарастырылады. Бірақ нарықта өткен күннен қалған тауарлар мен өндіріс құралдары сатылады, олардың өнімдері ертең ғана дайын болады. Осы аралықта экономикалық емес жағдайлар өзгереді және әрбір тепе-теңдікті ескіртіп жібереді. Шекльдің айтуынша, нарықтық тепе-теңдік құрылымы уақытпен есептесе алмайды, демек экономист зерттеуі тиіс нақты материалмен айналыса алмайды, ол табиғаты бойынша тарихи болып табылады. Сонымен қатар, Шекль нарықтық тепе-теңдік теориясының күшті болжамдарын жеңілдетіп, оны шындыққа сәйкес етуге тырысқандарды қатты сынға алды. Ол негіздер қарастырылып жатқан материалдың сипатына тым қайшы келеді деп ойлады, сондықтан нео-Кейнестік және Жаңа-Кейнестік экономистер істеуге тырысқандай, кейбір күшті болжамдарды жеңілдету арқылы оны құтқару мүмкін емес. Ол былай деп жазды: Абстрактілі, уақытсыз жалпы тепе-теңдіктің ұсақ жеңілдіктерін және түзетулерін талап етудің мәні шамалы. Оның адам іс-әрекетіне түсіретін жарығы ең қатал және формалды нұсқасымен түсіріледі. Біз: «Бұл қалай жұмыс істей алады?» деп сұрауға мүдделі емеспіз. Көкейкесті сұрақ: оның логикалық құрылымы нені білдіреді? Шекль нарықтық тепе-теңдік тұжырымы уақытпен тоңдырылған кемелді білім әлемін көрсеткенін жазды. Осылайша ол болашақты білу мүмкін емес және уақыт бір бағытта қозғалатын әлемде өзін-өзі жоққа шығарды. Мұндай әлемде адамның әрекеті ақылға және қиялға негізделуі керек, атап айтқанда, әртүрлі адамдар болашақтың қандай болатынын немесе тіпті қалай болуы керектігін елестетеді. Шекль неоклассикалық экономика телеологиялық немесе алдын ала белгіленген болашаққа негізделгенін және осылайша болашақта не болуы мүмкін екенін еркін елестету қабілетімен байланысты болатын адам таңдауына орын қалдырмағанын жазды. Шекль былай деп жазды: Қандай формада болмасын, қиял сыйы адам мінез-құлқының есебін беру мәселесін өзгертеді. Себебі енді мәселе берілген қажеттіліктерді қанағаттандыруда емес. Ойластырылған мінез-құлық, таңдау, ең маңызды экономикалық әрекет, олар стимулға жануарлардың таза инстинкті жауабынан асып кеткенде, адам ақылының тұжырымдамалық күшіне байланысты. Таңдау міндетті түрде ойлар арасында, қиялдар арасында болады. Шекль үшін бұл нақты әлеммен айналысатын маңызды экономиканың дұрыс жолы. Ол уақытты ескере алмайтын және дұрыс, еркін таңдауды қамтамасыз ете алмайтын абстракциялардан алыстау керек және қиял мен ақылдың экономикалық нәтижелерді анықтаудағы рөлін түсінуге тырысу керек. Шекль осы түйсінуді калейдоскопиялық деп атады.

The essence of Shackle's radical reevaluation of economic theory was primarily epistemic. He thought that neoclassical economics and other forms of economics that use equilibrium methods ignored the dimension of time. Neoclassical economics relies on the idea that agents will act rationally; but this rationality is effectively synonymous with saying that agents know the future. Shackle pointed out that in order for agents to act "rationally"—in the sense that neoclassical economists understood that word—they would have to logically know what actions all other agents were going to undertake. This, Shackle claimed, was effectively the same as assuming that they knew the future. Shackle maintained that the way that neoclassical economics had smuggled in this strong assumption was in its use of simultaneous equations. When they tried to justify this method neoclassical economists, beginning with Léon Walras and Francis Ysidro Edgeworth invoked the principle of tâtonnement or "groping". They assumed that agents would continuously test out different bids and prices until the series of bids and prices that produced equilibrium was reached. This implied that the system of simultaneous equations was being used as a sort of shorthand for a result that was actually reached dynamically through a series of trials and errors. But Shackle claimed that this type of reasoning based on an analogy between a static system of simultaneous equations and a dynamic process of tâtonnement was extremely misleading. When we examine this suggestion, we see that it is no more than a formal acknowledgement of a problem, the problem of how (by what institutional arrangement, by what organization of affairs) the equilibrium prices are to be discovered. Repeated trial and error, while the market stands in suspense awaiting the outcome, is not a practical resort. The number of distinct trials, even if confined to discrete steps of price and quantity, would be so immense that the necessary 'market day' would extend beyond human life times [The] theoretical ideal applies to mutually isolated days or moments, each to be treated as perfectly self contained and looking to no yesterday and no tomorrow. But the real market is dealing with goods inherited from yesterday, and in means of production whose products will not be ready till tomorrow. Meanwhile the non economic circumstances are changing and rendering each successive equilibrium obsolete. Shackle claimed that the entire market equilibrium construct could not deal with time and could thus not deal with the actual material which the economist must study, which was inherently historical by nature. What is more Shackle was extremely dismissive of attempts to relax the strong assumptions of market equilibrium theory to render it more realistic. He thought that the foundations were too at odds with the nature of the material being dealt with to salvage it by relaxing some of the stronger assumptions as, for example, Neo Keynesian and New Keynesian economists try to do. He wrote:

There is little point in demanding minor concessions and relaxations of the abstract, timeless general equilibrium. The light it can throw on human affairs is thrown by its most austere and formal version. We are not concerned to ask: How could it possibly work? The useful question is: What does its logical structure imply?. Shackle went on to write that what the market equilibrium conception showed was a world of perfect knowledge frozen in time. It thereby negated itself as being of any use in a world where knowledge of the future is impossible and time moves in one direction. In such a world the action of human beings must be in part based on reason and in part on imagination—specifically, imagination with respect to what various individuals imagine the future might be or even should be. Shackle wrote that neoclassical economics rested on a teleological or pre determined future and thus left no space for human choice which was inherently tied up with a human being's capacity to freely imagine what might be in store in the future. Shackle wrote:

Whatever form it takes, the possession of the imaginative gift transforms the problem of accounting for human conduct. For now it is not a question of how given needs are satisfied. Deliberative conduct, choice, the prime economic act, depend for their possibility, when they go beyond pure instinctive animal response to stimulus, upon the conceptual power of the human mind. Choice is necessarily amongst thoughts, amongst things imagined. For Shackle this was the correct path for a serious economics that purported to deal with the real world should take. It should move away from abstractions that could not account for time or proper, free choice and instead should try to make sense of a world where both imagination and reason played a role in determining economic outcomes. Shackle called this type of reasoning kaleidics.