Кіріспе

Босния патшасы Степан Томас (1411 – 10 шілде 1461), Котроманич әулетінің мүшесі, 1443 жылдан бастап Боснияның соңғы патшасы ретінде қайтыс болғанға дейін билік жүргізді. Король Остояның заңсыз ұлы Томас король Твертко II-нің орнын басады, бірақ оның билікке енуін Босния Корольдігінің жетекші магнаты Стьепан Вукчич Косача мойындамады. Екі жақ арасында азамат соғысы басталды, ол патша әйелі Воячадан бас тартып, тәуелсіз дворянның қызы Екатеринаға үйленгеннен кейін аяқталды. Томас пен оның екінші әйелі, екеуі де Босния шіркеуі дәстүрінде тәрбиеленген, римдік католицизмге көшті және патшалықтың барлық аймағында шіркеулер мен монастырлар салуға қаржы жұмсады. Билік еткен жылдары Томас Сербияның кірісті кен қаласы Сребреница және оның төңірегі үшін серб деспотымен соғыс жүргізді, сонымен қатар (немесе бірге) қайын атасымен де бірнеше рет қақтығысты. Сонымен қатар, ол қауіпті Осман империясымен де шиеленіскен қарым-қатынаста болды. Жылдар бойы шайқастар мен шабуылдардан кейін Томас түркілерге қарсы христиандық одақты басқаруға дайын екенін көрсетті, бірақ өзге христиан билеушілерінен көмек алмады. Хорватияға кеңінен енуге тырыспаған Томас 1458 жылы тағы да шығысқа бет бұрып, ұлы Степан мен серб мұрагері Еленаның некесін ұйымдастырды. Сербия деспотының қалдықтарына Боснияның бақылауы Осман империясының мемлекетті жаулап алуына дейін бір ай ғана созылды. Сербияны қорғауға сәтсіздік танытқан Томас патшаның Еуропадағы беделін түгелдей құлатты. Еуропадағы католиктер арасында беделін жақсартуды көздеген Томас Босния шіркеуіне қарсы шықты, осылайша Боснияда діни қуғын-сүргінге бастаған алғашқы билеуші болды. Томас кейде қайшылыққа толы мінезімен замандастарының құрметіне де, жеккөрінісіне де ие болды. Оның ұлы Степан оның орнын басып, сол кездегі қиындықтарды шешуге одан да қабілетті екенін көрсетті.

Өмірбаян

Томас 1418 жылы қайтыс болған король Остоя мен оның аты аталмаған сүйіктісінің ұлы еді. Ол екі рет заңсыз туған бала еді, себебі оның әкесі мен анасы екеуі де оның туған кезде үйленген болатын. Томас Босния шіркеуінің мүшесі ретінде тәрбиеленді, оған оның ата-анасы мойынсұнған. 1421 жылы Твертко II, Остояның жалғыз заңды ұлы және мұрагері Степан Остожичті тақтан түсірді. Томастың заңсыз ағасы Радивой Осман түріктері мен Босния Корольдігінің ірі магнаттары Косача әулетінің көмегімен Твертконың билігіне қарсы күресті, бірақ сәттілікке жете алмады. Тарихи деректерде Томас (сондай-ақ оның әкесі мен ағасы) Кристич деп аталған, бұл Котроманич әулетінің кіші тармағының аты деп саналады. Осылайша, Томас Твертко II-ге жақын туыс болды, тіпті оның бірінші туысы болуы мүмкін. Твертко II билік құрған кезеңде назардан тыс қалған Томас, Вояча есімді қарапайым адаммен және оның балаларымен бірге өмір сүрді. Ол король Тверткоға адал болды, екеуі де Усорадағы шайқасқа қатысып, сол шайқаста Томас жараланды. Оның адалдығы, баласыз және ауырып жатқан корольдың мұрагерлігін қамтамасыз етуіне себеп болуы мүмкін; Твертко жек көретін ағасы Радивойдан Томас әлдеқайда жақсырақ болатын. 1435 жылы Котроманич әулетінің ұрпағы және бір кезде мұрагерлікке үміткер болған Сельж графы Герман II қайтыс болды.

Таққа отырғызуға қатысу

1443 жылы қарашада Твертко II қайтыс болды. Станак оның мұрагерін таңдауын бекітті, ал Томас 5 желтоқсанда патша сайланды. Ол бұрынғы патшалар сияқты өзінің есіміне патшалық есімді қосты. Бірақ, мемлекеттің ең ықпалды магнаты, Ұлы князь Стьепан Вукич Косача Томасты патша ретінде мойындаудан бас тартып, Радивойды қолдайтынын мәлімдеді. Жағдайға байланысты көрші Рагуза Республикасының билігі алаңдады. Косача мен Радивой Рагузадан Томасты патша деп танудан бас тартуды сұрады, бірақ олардың тілегі орындалмады. Сонымен қатар, Германның немересі Ульрих II Босния тағына талап етуін жалғастырып, Томастың қарсыластарының арасында қолдау іздеді. Осы себепті Томас өзінің таққа отырғанын шетелдік билеушілерге, соның ішінде Ульрихтің қарсыласы, неміс патшасы Фредерик IV-ке, Рагуза және Венеция биліктеріне дереу хабарлап, мойындауды күтті. Ульрих Фредерикпен болған жанжалмен және Венгриядағы мұрагерлік күреспен айналысты, онда ол өзінің туысы, Люксембургтің жесір ханышасы Елизавета мен оның кішкентай ұлы Ладислав жағын алды, ал Владислав I билікте болды. Бұл Томастың қимылдарына кең мүмкіндік берді.

Мұрагерлік соғыс

Томас патша өз позициясын нығайту үшін қатаң әрекет етті. 1444 жылдың қаңтарында ол босниялықтардың бақылауындағы Захлумия аймағына еніп кірді, оны Косачалар биледі. Косачаның туысы Иваниш Павлович онымен бірге болды, ал Косачалардың наразы вассалдары Радиовевичтер де оларға қосылды. Олар тез арада Дриеваны басып алып, маңызды кеден қаласын үш онжылдықтан кейін алғаш рет патшалыққа қайтарды. Венециямен бір уақытта соғыс жүргізіп, Осман түріктерінен көмек алмаған Косача наурыз айында бітімге келісті. Екі тарап та болашақ қақтығыстарға дайындалу үшін уақытты пайдалануды үміттенеді. Томас патша Венгрияның өзіне қарсы шабуыл жасауы жағдайында Венециядан көмекке уәде алуға тырысты, тіпті Республикаға өзінің кейбір қалалары мен кен орындарын 25 жылға басқаруға ұсынды. Бірақ мамыр айында Венгриямен сәтті келіссөздер жүргізілген соң, бұл қадам қажет болмады. Янош Хунядидің патша Владислав I-ге жасаған шапағаты арқасында маусым айында Томас Венгрия тарапынан мойындалды, ал оған риза болған Босния патшасы Хунядиге тегін өтуге, баспанаға, жылдық табысқа және кез келген мәселеде көмекке уәде берді. Осылайша, жазға қарай Томас таққа берік орнықты. 1444 жылдың шілдесінде венгр патшасы Томасқа османдықтармен жасалған бітімді бұзу ниеті туралы хабарлады. Томас патша христиандық коалицияға мүше екенін пайдалануды жөн көрді. Мамыр айында ол Османдықтар Сербия деспотатынан тартып алған, ал ол Босниядан алған Srebrenica күміс кенін басып алды. Енді ол бүлікшіл Косачаға қарсы соғысын жаңартуға шешім қабылдады, ол Османның қарауындағы вассал еді. Түріктер герцогқа көмектесуге дайын болды және Боснияға шабуыл жасап, патшаны Козоградтан Бобовацқа қашуға мәжбүр етті, соның арқасында Косача барлық жоғалтқандарын қайтарып алды. Тамыз айында Османдықтар Сербияны Джурад Бранковичке қайтарды, ол Томас патшаға қарсы Косачамен одақтасты. 1444 жылдың қарашасында Варна шайқасында венгр әскерінің талқанға ұшуы, онда король Владиславтың өзі қаза тапты, Томасты әлсіз қалдырды. Тағы да тек Венецияға сүйенуге мәжбүр болған Томас бұрынғы ұсынысын қайталады, бірақ Республика бас тартты және Косачамен бітім жасады. 1445 жылдың сәуір айында Томас Бранковичке Srebrenica мен бүкіл Дрина аймағын жоғалтты. Иваниш Павлович тағы да оған көмекке келді, екеуі Поморьеге қарай жорық жасады. Томас Дриеваны қайта басып алды, бірақ оның жорығы кенеттен тоқтатылды, мүмкін тағы бір түрік шабуылы немесе бітім келісімі салдарынан. Қақтығыстар қыркүйекте аяқталды.

Мәсіхке қайта оралу және неке

Патша билігін күшпен нығайта алмаған Томас патшалықты тыныштыққа жеткізудің басқа жолын іздестіруді шешті. Косачамен оның қызы Екатеринаға үйлену мүмкіндігі 1445 жылы қарастырылған болуы мүмкін, сол кезде Томас «заңсыздықтың ізін» кетіру және Воячамен жасаған одағын жою үшін Киелі Тақпен қарым-қатынасын жақсартты. Папа Евгений IV 29 мамырда жағымды жауап берді. Сол кезде Томас Рим-католик шіркеуіне өтуді шешкен сияқты көрінеді. 1446 жылдың басында Косачамен келіссөздер күшейді. Содан кейін король Томас, ақыры, Лесина епискобы Томасо Томасини арқылы босниялық христиан дінінен римдік католицизміне ауысты; алайда кардинал Хуан Карвахал тек 1457 жылы крещение рәсімін өткізді. Томас Косачаның қызы Екатеринаға үйлену ниеті сәуір айында жарияланды, олардың жерлері мен шекаралары соғысқа дейінгі жағдайға қайтарылды. Келешек әйел, босниялық христиан, үйлену үшін католицизмге өтуге де міндетті болды. Бұл жағдайлар Иваниш Павловичті және тағы бір вассал, Петар Войсаличті ашуландырды, бірақ олармен ешқандай қақтығыс болған жоқ. Май айының ортасында Милодражда католик салты бойынша өткен патшалық тойға арналған әсем мерекелер ұйымдастырылды, содан кейін Миледе жұбайлардың тәж кигізілуі өтті. Босния патшасына алғаш рет Римнен тәж жіберілді. Фелтр епискобы және Босниядағы папалық легаты, тағы бір Томазо Томазини, шілде айында Спалатодағы Святой Домниус соборынан тәжді алып келді, бірақ ол Томасқа жетпеді. Батыс билеушілерімен одақ құруға және өнер, сәулет, музыка және сән сияқты батыс мәдениетінің әсерімен Боснияға енуге мүмкіндік бергендіктен, Рим католицизмі Томас билігінің басында басым дінге айналды. Көптеген босниялық дворяндар корольдың үлгісімен католицизмге көшті, бірақ кейбіреулері көп ұзамай Босния шіркеуіне қайта оралды; Косача дінге қайта кіруді ойластырғанын, бірақ оны іске асырмағанын жазды. Томас билігінде Боснияда шіркеулер мен францискан монастырлары көбейді, олардың кейбіреулерін патшаның өзі салған. Жақсы католик патша бейнесін көрсетуге тырысқанмен, Томастың діни саясаты бастапқыда соншалықты қатаң болған жоқ. Ол босниялық христиандарды және олардың дін қызметкерлерін өз ізінен келгендер сияқты құрметтеуді жалғастырды, бұл жергілікті францискандармен дауларға әкелді. Папа Евгений саяси себептермен король Томас еретиктерге төзімділікпен қарауы керектігін мойындады.

Бағасы

Бейбітшілік Боснияға ерекше тұрақтылық, ал Томаске қауіпсіздік әкелді. Ол 1446 жылдың күзінде Сребреницаны қайтадан басып алды, содан кейін Бранковичпен қысқа мерзімді келісімге келді, оған сәйкес екеуі де қала мен оның кен байлықтарынан түсетін табысты бөліседі. Бірақ бұл келісім ұзаққа соқпады. Негізсіз әңгімелерге сене келе, венгр ақсүйектері оған Венгрияның қасиетті тәжін сыйлауды ойластырған көрінеді, бұл оның беделінің артып бара жатқанын көрсетеді. Боснияны ішкі дау-жанжалдар арқылы әлсіретуді көздеген Османдықтар патшалықтың тұрақтылығына наразылық білдірді. 1448 жылдың наурыз айында, Дюрадж Бранковичтің өтінішімен түрік әскері король Томасқа тиесілі жеке жерлерге, сондай-ақ оның әкесі мен күйеуінің иелігіне шабуыл жасап, қалаларды тонады және өртеп жіберді. Өзін «Қасиетті Саваның герцогы» деп жариялаған Косача, енді күйеу баласы мен короліне қарсы Бранковичтің жағына қосылуға мәжбүр болды. Қыркүйек айының ортасында Бранковичтің күйеу інісі Томас Кантакузенос, Косача бастаған әскермен король Томасты жеңіске жеңді. Король Томас 1449 жылдың ақпанында Сребреницаны қайта басып алды, бірақ 1451 жылға дейін жаулық әрекеттер тоқтамады, содан кейін король өзінің бағынбас қайын атасымен қайтадан бейбітшілік орнатты. Бұл дау тіпті Венгрия диетасына (парламентіне) дейін жеткізілді. Осы үздіксіз соғысты қаржыландыру және патша сарайын ұстау үшін король Томас белсенді саудамен айналысып, далматин саудагерлерімен келісімдер жасады. Ол күміс кенін өндіруге үлкен мән берді, бірақ тұз саудасының монополиясы оған ең көп пайда әкелді.

Қайын-туыс арасындағы қайшылық

1451 жылы Косача Рагуза Республикасымен соғыс арқылы өз экономикасын жақсартуға тырысқанда, Томас екі тараптың біріне де қосылудан бас тартты, бірақ әкесінің экс-коммуникациясын болдырмау үшін Папа Николай V-ке шара көріп, араласты. Дегенмен, Рагуза табандылық танытып, Томасқа Косачадан Дриеваны, ал түріктерден Ходиджедті алуға көмектесу арқылы жақсылықты қайтаруға уәде берді. Жазда Томасқа тіпті Косачаның отбасы да жүгінді, атап айтқанда, патшаның күйеу інісі Владислав пен енесі Елена, герцог өзінің ұлының сүйкімді Сиеналық келінін сарайлық қызметшісі ретінде алғанына қатты ренжіді. Желтоқсанның ортасында Томас Рагузамен өзінің атақты қайын атасына қарсы одаққа келісті, бірақ соғыс кенеттен аяқталды, себебі Венгрия мен Осман империясы бітімге келді, онда соңғысына Рагузаға шабуыл жасауға тыйым салынды. 1452 жылдың наурыз айында Стьепан Косачаға қарсы ашық көтеріліс басталды. Владислав анасы мен әжесінің көмегімен әскер жинап, әкесінің жерінің көп бөлігін басып алды. Томас, Владиславтың патшасы және күйеу інісі, оның көмекке шақыруына жауап берді және келесі айда әскерімен келді. Рагуза да оларға қосылды. Алайда, Томас патша шабуылға асықпады және көп ұзамай түрік шабуылынан қорғану үшін солтүстікке қайтып кетті. Косача бұл мүмкіндікті пайдаланып, Дриеваны Владиславтан тартып алған Венециядан көмек сұрады және көтерілісшілерге қарсы бүліктерді қоздырды. Томас уәдесін орындап, Дриевадан венециялықтарды қуды және қайнағасының жауларын жеңді. Бірақ, Владислав өзінің мұрасының Томасқа тиесілі деп талап еткен бөлігін, атап айтқанда Дриева мен Благайды бермейтіні анық болған соң, одақ күрт бұзылды, Благай – Косачаның орындығы және Захлюмияның кілті еді. 1453 жылы Венгрия королі атынан Хорватияны басқарған Петар Таловацтың қайтысынан жаңа жанжал туды. Томас та, оның жақында жесір қалған қайын атасы да Таловацтың жесірі Хедвиг Гарайға үйленуді ұсынып, Таловацтың аллодиялық жерін иеленгісі келді; Косача өзін ұсынды, ал Томас ұлы Стивенді ұсынды. Косача күзде түріктерді Боснияға шақырды, бірақ Венеция Таловацтың мұрагерлерін қорғағандықтан, екеуі де жеңе алмады. Олар бітімге келді, себебі Константинопольді жаулап алып, Еуропаны дүрліктірген Осман империясы олардың есігіне де жақын екенін түсінді. Тағы бір алаңдаушылық – бұл кәмелетке толмаған Венгрия королі Ладиславтың регенттігінің аяқталуы, бұл Томастың досы Янош Хунядидің ықпалын азайтты және Косача қолдаған Ульрих Цельскийдің билікке өсуіне әкелді. Ладислав Ульрихті Хорватияның жаңа бані етіп тағайындағаннан кейін, ол хорват қалаларын басып ала бастады, бұл Томастың қатты қарсылығына ұшырады. Босния патшасы Ульрих Таловацтың жерін тартып алып, оның аумағы Косачаның жерімен шектесетінінен қорқыды. Әкесімен татулықты бұзуға ниеті болмаған патша көмек үшін Венецияға жүгінді.

Христиандық коалиция

1455 жылы Киелі Тақ Томас патшаны өзінің қорғауына алды және егер христиандар Османлыларды жеңсе, түріктер мен оның опасыз магнаттары басып алған жерлерді қайтарып беруге уәде берді. 1456 жылы Томас Папа Калликст III-ге хат жолдап, оның ұлы Стефанға әйел табуды сұрады, сондай-ақ Киелі Тақтың оған хан әулетінен келін табуға көмектесетініне үміттенді. Сол жылдың басында Османлылардың Венгрияға тағы бір шабуыл жасауына дайындық жүргізілді. Осман сұлтаны Мехмед II Босния патшасына және оның ақсүйектеріне – Косачалар мен Павловичтерге ерекше талаптар қойды. Ол Томасқа 10 мың жүк азық-түлік, оның қайын атасынан 8 мың, ал Петар Павловичтен 4 мың жіберуді талап етті. Мехмед сондай-ақ олардан әскерлерін жіберіп, Османлылардың жағында соғысқа қатысуларын сұрады. Ол Томасқа Боснияның ортасындағы екі және Венгрия мен Венециялық Далмациямен шектесетін екі қаланы беруді де талап етті. Бұлардың бәріне бас тартылды. Осы кезде Томас Мехмедтің оның патшалығын да басып алуды көздеп отырғанын сезді. Сондықтан ол түріктерге қарсы христиандық коалиция құруға көбірек қызығушылық таныта бастады және қайын атасымен тығыз ынтымақтастыққа түсті. Османлыларға қарсы тиімді шаралар қабылданбауына кінәні босниялық христиандарға таңды, оларды басқа христиандарға қарағанда мұсылмандарға жақын деп сипаттады. 1456 жылдың шілдесінде белград түбіндегі мажарлардың Османлыларға қарсы жеңісі Томас жағдайын жеңілдетпеді, өйткені Мехмед Боснияға одан да күшті қысым көрсетуге кірісті. Қаржылық зорлық-зомбылықтан өзге, Мехмед өзіне қажет деп санаған күміс экспортын Томасқа тыйым салды. Босния экономикасын осылайша құлату патшалықты тұншықтырып тастады. Венгриядағы жағдай түріктерге қарсы жеңіспен тойланғаннан кейін бірден нашарлады. Жеңіске жеткен қолбасшылардың ішінде Янош Хуняди обадан қайтыс болды, Ульрих Цельский өлтірілді, тіпті жас король Ладислав та келесі жылы күртен қайтыс болды. Қартайған Джурад Бранкович те қайтыс болды, оның деспоттығы ұлы Лазарға өтті. Венгрияның күрт әлсірегенін және солтанның талаптарын қабылдамай, кері қайту мүмкін емес нүктеден өткенін түсінген Томас христиандық коалицияны басқаруға бел буды. 1456 жылдың тамызында Рагуза патшадан құпия ақпарат алды: ол түріктерге соғыс жариялауға ниетті екенін. Ол жеңіске жете алмайтын еді және тіпті 1457 жылдың басында түрік шабуылына ұшырады. Папа Калликст III Томасқа өте мән берді: ол Босния патшасына крестшілер айқасын, папалық туды және крест жорығы қорын тапсыруға бұйырды, осылайша оны 1457 жылдың шілдесінде коалицияның басшысы етіп тағайындады. Алайда Томас өзінің күмәнді күшіне емес, батыс билеушілерінің көмегіне сүйенді. Арагон королі Альфонсо V, Венеция дожы Франческо Фоскари, Милан герцогы Франческо I Сфорца және Бургундия герцогы Филипп I-ге жіберген елшілері көмектен бас тартқанын хабарлады. Кардинал Карвахал Боснияға Томас патшамен кездесуге жіберілді. Кардинал Джованни Кастильоне Карвахалдың Будада қалуы тиімдірек болар еді деп күмәнмен жазды. Шындығында, Карвахал Томас жаумен күресуге лайықты жабдықталмағанын байқады. Папа оның көңілін қалдырып, христиандық коалицияның басшылығын албандық лорд Скандербегке тапсырды.

Кеңейту жұмыстары

Ақыр соңында сәтсіз аяқталған крест жорықтары Томастың кеңеюді іздеуіне кедергі болмады. Мұрагерсіз Ульрих Цельскінің өлімі Таловац жерлерін басып алу мүмкіндігін қайта ашты, бірақ оның қарындасының күйеуі одан жылдам әрекет етіп, олардың қарым-қатынастарында жаңаша, қысқаша суынуға себеп болды. Дегенмен, 1458 жылдың қаңтар айында Боснияның шығыс шекарасында жаңа мүмкіндік туды. Лазар Бранковичтің өлімінен кейін туған қырқыс Томасқа Лазардың әкесі алдыңғы он жылдықта бағындырған Дрина өзенінің бұрынғы босниялық бөлігін қайтарып алуға, сондай-ақ оның оң жағалауына кеңейтуге мүмкіндік берді. Томас барлығы он бір қаланы басып алды, Сребреница, Зворник және Теочак қалаларын өзі үшін сақтап, қалғандарын оған адалдық серт берген жергілікті ақсүйектерге бөлді. Содан кейін ол Хорватияға назарын бұрды. Ол Венецияға, венгрлер Хорватияға жаңа банды тағайындамағандықтан, өзі мен Республика банды өздері араласып бөлісу керектігін ұсынды. Маусым айында ол Венецияны ескертті, егер Хуньядидің ұлы, жаңа венгр патшасы Маттиас Корвин Хорватияны бағындырса, ол Боснияға да, Венецияға да жақсы көрші болмайды. 1458 жылдың ақпан айында түріктердің ірі шабуылы Томасты бұрынғы крест сертіне қарамастан, бітімге келісуге мәжбүр етті, бірақ Мехмет енді төрт қаланы беруді талап етпеді; оның орнына Сербияны бағындыруды көздеді. Сол кезде Томас патша өзінің ұлының Франческо Сфорцаның заңсыз қызына үйлену жоспарын тоқтатты; герцогтың заңсыз қызымен одаспақ корольдің Стефанға деген үміттерінен әлдеқайда төмен болды. Оның орнына ол Лазардың жесірі, Византия ханшайымы Елена Палеологпен Стефанның үлкен қызы Еленамен некелесу туралы сәтті келіссөздер жүргізді. Осылайша Томас императорлық қанмен енесін ғана емес, сонымен қатар Котроманич әулетінің билігін Сербия деспотылығына дейін кеңейтудің жолын тапты, ол қазір Смедерево бекінісі мен оның айналасына дейін қысқарды, өйткені Лазар ұлдары қалдырмаған еді. Томас жоспар туралы өзінің феодалдық билеушісі, Маттиас патшаға қазан айында хабар жіберді. Желтоқсанның басында Томас Матиаспен Сегедте өткен мәжілісте кездесті. Маттиас қатты қуанды және Томасты ұлын мүмкіндігінше тезірек жіберуге шақырды. Томас ұзақ уақыт болмағандықтан, түріктер Боснияға шабуыл жасап, Бобовац пен Врандукты қоршауға алды, бірақ оның ұлы Стефан мен інісі Радивой қашып үлкерді. 1459 жылдың қаңтар айының ортасында Томас Боснияға оралып, шабуылшыларға қарсы күреске кірісті, тіпті оларды Ходиджедтен ығыстыруға тырысты. Сәуірдің ортасында ол Ходиджед маңындағы аудандарға шабуыл жасап, бекіністі қоршауға алды. Осы уақытта Томастың ұлы Лазардың қызына үйленіп, Смедеревоны басып алды. Томас ұлының деспот атанғанымен мақтанды, бірақ Мехметтің үлкен әскері Смедерево қабырғаларының алдына келгенде бұл оқиға аяқталды. Қорқып, Томастың ұлы мен інісі 20 маусымда қала мен бекіністі қауіпсіздікке кепілдік беру шартымен тапсыруға келісті. Томас пен Радивойды венгр патшасы қатты сөккенімен, кінәлады. Маттиас бүкіл Еуропаға Томастың маңызды бекіністі жауларға сатқанын жариялады. Томас өзінің атын ақтауға тырысты, Папа Пий II-ге Смедеревоны қорғау мүмкін емес екенін түсіндірді. Патша шілде айында Мантуя кеңесіне делегация жіберіп, түріктерді тоқтатуға барын салып тырысатынын уәде етіп, көмек сұрады. Томасқа көмек көрсеткен жалғыз билеуші - Милан герцогинясы Бьянка Мария Висконти болды, ол Анкона арқылы 300 сарбаз жіберді.

Діни қуғын-сүргін

Сол кездегі Балқан мемлекеттері сияқты, Босния саясаты дінмен үстемдік етілмеді, ал оның билеушілері де, қарапайым халқы да басқалардың діни сенімдеріне мүлдем бейжай қарады. Алайда, 1459 жылы Османдық қаупі күшейген кезде бұл өзгерді. Папа Пий II Томаске Босния шіркеуіне төзімділік көрсетілгенше ол оған көмектеспейтінін мәлімдеді. Томас, мажарлардың христиандықты сатқандығы туралы айыптауларынан кейін, өзін жақсы католик ретінде көрсетуге тырысты. 1459 жылы Томас қабылдаған шешім оны діни сенімдері үшін адамдарды қуғынға салушы алғашқы босниялық билеуші етті – бұл саясатты папалар Ұлы Рим Папалығы арқылы ұзақ уақыттан бері талап етіп келген. Босния шіркеуі католиктердің, содан кейін тіпті православиеліктердің де насихаттауынан және өзінің төмен моральдық рухынан құлдырап қалған еді. Томас дін қызметкерлеріне дінін өзгерткені немесе оның иелігінен кеткені жайлы бұйрық бергеннен кейін олардың көптеген мүлкі тәркіленді, бұл оған қиын шешім қабылдауға көмектескен болуы мүмкін. Қуғынға салу шамамен екі жылға созылды. 12 000 адам күштеп дін өзгертті, ал дін қызметкерлерінің қырқы оның қарындасының күйеуінің иелігіне қашып кетті. 1461 жылы ол ересіздікке айыпталған үш адамды Римдегі кардинал Хуан де Торкемадаға сұраққа алу үшін жіберді. Осылайша, Босния шіркеуі король Томаспен толығымен жойылды. Қуғынға салу Томасқа католик Еуропасында беделді болуына көмектеспеді. 1459 жылы бұрынғы Таловацқа қарасты Чaчвина қамалының иелігі үшін қайын атасымен келесі дау туғанда, Косача оны өз жерін тонаған түріктерді шақырды деп айыптады. Бұл айып Папа Пийге жетті, ол христиандық мүдделерге қарсы осындай ауыр қылмыс дәлелденсе, корольді қауымнан шығаруға бұйырды. Томас түрік шабуылшыларын шақырған болса да, ол ешқашан қауымнан шығарылмады.

Соңғы жылдар

Сербияның құлдырауы Томастың патшалығының шығыс шекарасының христиан әлемінің бекінісі болғанын білдірді. Дегенмен, Босния Мехмет үшін басымдыққа ие емес еді. Томас 1460 жылдың басында солтүстік-шығыс Боснияны, атап айтқанда Усора, Сребреница, Зворник және Теочак аймақтарын беріп қоюға мәжбүр болды, бұл түріктерге Сава өзенінен Славония және Сирмияның венгр аймақтарына өтуге жол ашты. Томас және оның қайын атасы екеуі де Осман империясының Боснияны басып алуының сөзсіз екенін түсінді. Олар сыртқы көмек іздеуді жалғастырды, бірақ сонымен қатар жер аударуға дайындық жасады. Алайда, бұл перспектива олардың арадағы келіспеушіліктерді шешіп, тиімді қорғаныс ұйымдастыруға көмектеспеді. Қайын атасымен қарым-қатынасы уысып қалған Томас 1461 жылдың маусым айында ауырып, Рагузадан дәрігер шақыртты. Ол шамамен 50 жасында шілде айында қайтыс болды. Ол Бобовацтағы корольдік мазарда жерленді. Оның өлімінің мән-жайлары белгісіз. Нюрнбергтік қаругерден бастау алған әңгімелерде патшаның өлімі табиғи болмағаны айтылды. Атап айтқанда, оның інісі Радивой және ұлы Степан оған қарсы құлық жасаған деген күдік туды. Кейінгі әңгімелерде Мехмет пен Матиас та бұл құлыққа қатысқан, ал венгр патшасы оның басты ұйымдастырушысы болған делінді. Бұл әңгімелерді тарихшылар көбінесе жоққа шығарады. Степан оның орнын басып, бұрын патша мен ақсүйектері арасындағы араздықтар шешілген соң, құлдырап бара жатқан патшалыққа үміт сыйлады.

Жеке тұлға және мұра

Томас көптеген қарама-қайшылықтарға толы адам еді. Оның әдемі сыртқы келбеті мен асыл мінез-құлқы замандастарына үлкен әсер етті. 1452 жылы кездескен итальяндық кондотьеро Гаспар Брольо да Лавельо (Анджело Тартальяның ұлы) оған дейін осылай сәнді және қадірлі ханзадамен кездеспегенін, тіпті Брольоның құрмет тұтқаны, интеллектуалды гуманист Федерико да Монтефелтродан да жоғары тұрғанын жазды. Сонымен қатар, Томастың тұрақсыздығы мен қайраттың жетіспеуі наразылық тудырды. Ол зор жомарттық пен ұсақ мінезділікке қабілетті еді. Оның тез өзгеруі шетелдегі беделін жойды, ал діни қуғын-сүргін мен мәжбүрлі түрде дін өзгерткені ел ішінде наразылық тудырды; Осман билігінің алғашқы жылдарында ол босниялық шіркеудің мүлкін тонағаны үшін қарғысқа ұшырады. Томас пен Воячаның одағынан кем дегенде төрт бала дүниеге келді: Стефан (оның орнын басып билеген), Меледаға қажылық сапар барысында бала кезінде қайтыс болған ұл, 1451 жылы венгр ақсұлуына үйленген қыз және тағы бір қыз, ол да 1451 жылы үйленді. Екатеринадан Томас 1449 жылы Зигизмунд есімді ұл, ал 1453 жылы Екатерина есімді қыз өмірге келді.