Кіріспе

Бағб (باب) термині ерте шиит исламда қазіргі имамның үлкен шәкірттері мен толық өкілеттік алған орынбасарлары үшін қолданылған. Сирек жағдайларда, бұл термин имамдардың өзіне де, сондай-ақ Мұхаммед пен исламның басқа пайғамбарларына да қолданылады.

Шығу тегі

Бұл термин 9-шы ғасырда пайда болды, имамның өкілетті өкілі ретінде жұмыс істеген аға шәкіртін белгіледі. Имамдардың құдайдан шабыттанғандығына сенгендер үшін бұл шәкірт имамға және оның құпия біліміне "есік" болды. Алғашқы мұндай адам – персиялық Салман, Мұхаммедтің серіктерінің бірі деп есептеледі. Бұл концепцияның гностицизмде тамыры бар, және кейінірек жазылған әдебиеттерде 8-шы ғасырдың экстремистік прото-Исмаили тобы – Мұхаммисаға жатқызылады, бірақ бұл 8-шы ғасырдың өзіндегі мәтіндермен дәлелденбейді.

Исмаилизм

Бұл термин ертедегі исмаили қозғалысында "миссионерлік қозғалыстың иерархиясындағы ислам аянның эзотерикалық түсіндірілуіне қатысқан тұлға" ретінде қолданылған. Ертедегі исмаили миссионері және жазушысы Джафар ибн Мансур әл-Яман бұл терминді имамдардың тағайындалған мұрагерлеріне және Мұхаммедтің мұрагері ретінде Әли ибн Әби Талибке де қолданған. 909 жылы Фатимид халифалығы құрылғаннан кейін, бұл термин ресми исмаили діни иерархиясында (дәстүрлі) дәреже болды. Фатимид дәуіріндегі бұл лауазым Фатимид имам-халифасынан кейін екінші орынды иеленді, сондай-ақ "бас шақырушы" деген атаумен де белгілі. Соңғы термин тарихи дереккөздерде жиі қолданылады, ал исмаили дереккөздері бұл терминді артық көреді. Бұл лауазым имам мен сенушілер қауымы арасындағы делдал ретінде жұмыс істеді. Оның басшылығында он екі "мөр" ("хатам") болды, олар қауымның істерін жүргізді. Бұл лауазым Фатимид халифалығының аяқталуынан кейін біртіндеп төмендеп, мүлдем жоғалып кетті. 13-шы ғасырда Низари исмаили мемлекетінің иерархиясын жазған Насир әл-Дин әл-Түси, бұл лауазымға тең дәрежедегі атқарушының бар екенін айтады; бірақ бұл дәреже кейінгі дереккөздерде енді еске алынбаған.

Он екілік шииттер

10 ғасырдағы исмаили жазушысы Ибн әл-Хайтам он екі имамның өздерінің имаматтарын басқарушыларын, тағайындалған мұрагерлерінің ересек болмаған кезінде белгілі бір атақпен тағайындағанын хабарлайды, бірақ бұл қолданыс замандас он екі имамдық дереккөздерде кездеспейді. Он екілік дереккөздерде бұл термин тек имамдардың өзіне ғана қолданылады, он екілік ғалым Мұхаммед ибн Якуб әл Кулайнидің сөздерімен айтқанда, олар – «(Құдайдың) біліміне жететін қақпалар». Сондықтан Әли жиі «пайғамбардың қақпасы» деп аталады, ал ол өз кезегінде «Құдайдың қақпасы» болып табылады. Хадисте Мұхаммедтің: «Мен білім қаласымын, ал Әли – қақпа. Сіздер қалаға қақпасы арқылы кірмейсіздер ме?» дегені айтылған. Бұл термин он екінші және соңғы имам Мұхаммед әл-Махдидің төрт орынбасары үшін де қолданылды: Әбу Амр Усман ибн Саид, оның ұлы Әбу Джафар Мұхаммед, Әбу әл-Қасим әл-Хусейн ибн Рух әл-Нәүбахти және Әбу әл-Хасан Әли ибн Мұхаммед әл-Самарри. Осы кісілер – сондай-ақ осы лауазымға таласқан бірнеше адамдар 873–940 жылдары жасырын он екінші имамның өкілдері ретінде «қақпалар» қызметін атқарды. Содан кейін имамның толық жасырылуы тұжырымы қабылданды, нәтижесінде орынбасарлық лауазымнан бас тартылды. Кейіннен он екілік теологтар, мысалы Насир әл-Дин әл-Туси, имам үшін «қақпа» рөліндегі шәкірт тұжырымын, исмаилилер сияқты, секталарға тән деп санады.

Алавиттер

Алавиттердің арасында, олардың космологиясы да гностикалық тамырларға ие, Алла – құдайлық үштіктің кіші құдайлық жаратылысы, Құдайдың өзі немесе "Нұр" және "Есім" немесе "Жамылғы". Алавит діні бойынша, бұл үштік кезекті тарихи циклдерде жанына кіреді; оның рөлімен бірге, – "Жасырын" – құдайдың шын мәнін "жасыру" үшін: – "Үнсіз" Имам, – "Ашық", "сөйлейтін" Имам, ал – Имамға жол. Осылайша, қазіргі ислам циклында Әли – нағыз Құдай, Мұхаммед оны өзінің "Жасырын" ретінде, ал парсы Салман оны өзінің "Ашық" ретінде жасырады. Әрбір он бір Имамның өзінің "Жасырын" болған, ол Имам мен сенушілер арасында делдалдық қызмет атқарады. Алавит сектасының негізін қалаушы Ибн Нүсейр он бірінші Имам Хасан әл Аскаридің "Жасырын" болғаны үшін құрметке ие.

Друздар

Дрюздер космологиясында "Ақыл" – Дрюздер космостық иерархиясында тікелей Құдайдан төмен орналасқан Әлемдік интеллектінің (ақыл-ойының) жанындағы бейнесі. Сондықтан Дрюз дінінің негізін қалаушы Хамза ибн Әли ибн Ахмад өзін Құдайдың жанындағы бейнесі, халифа әл-Хаким би Амр Аллаға елші деп жариялады.

Бабизм

XIX ғасырдың басында Ирандағы он екіліктердің бір бөлігі шейх Ахмад әл-Ахсаиді, шейхтік дінінің негізін қалаушысы, және оның ізбасары Казим Раштиді Жасырын Имамның елшісі деп есептеді. Осы дәстүр Баб атағын өз негізін қалаушысы Али Мұхаммед Ширазиге бергеннен кейін Бабизм дінінің негізін құрады.