Кіріспе

Құс түрлері

Үлкен жасыл ара (Ara ambiguus), сондай-ақ Буффон арасы немесе үлкен әскери ара деп те аталады, Орталық және Оңтүстік Америкада Никарагуа, Гондурас, Коста-Рика, Панама, Колумбия және Эквадорда таралған, өте сирек кездесетін попугай. Екі географиялық оқшауланған түршесі бар; атау түршесі, Ara ambiguus ssp. ambiguus, Гондурас пен Колумбия арасында кездеседі, ал Ara ambiguus ssp. guayaquilensis Эквадордың оңтүстік Тынық мұхитының жағалауындағы құрғақ ормандардың қалдықтарына ғана тән. Атау түршесі ылғалды тропикалық ормандардың жоғары жағында тіршілік етеді және Коста-Рикада көбінесе Dipteryx oleifera бадам ағашымен байланысты болады.

Таксономия

Бұл жасыл ара басқа ірі тотуықтарға да жатады. Олардың қатарына қызыл ара, әскери ара, көк және сары ара сияқтылар кіреді. Бұл құсты алғаш рет 1801 жылы француз натуралисі Франсуа Ле Вайлан өзінің "Histoire Naturelle Des Perroquets" еңбегінде "le grand Ara militaire" деген атпен сипаттап, суретін салған. Ол үшін Париждегі Muséum national d'histoire naturelle-де сақталған теріні пайдаланған. Ле Вальянт құстың шынымен де тотықұстың жеке түрі ме, әлде әскери араның нақты тұқымы ма екені белгісіз екенін айтады, бірақ оның бар екені назар аударуға лайық екенін атап өтеді. Кейіннен құсқа Йоханн Маттхаус Бехштейн 1811 жылы жарық көрген "Johann Latham's Allgemeine Uebersicht der Vögel" сериясының төртінші томының бірінші бөлімінде "Psittacus ambiguus" деген ат берді. Бұл ағылшын ғалымы Джон Латамның "A General Synopsis of Birds" еңбегінің неміс тіліне аудармасы еді. Бехштейн Ле Вальянның оны жеке түр деп санауға құлықсыз екенін айтады, бірақ тірі құсты зерттегеннен кейін оны жарамды түр деп санайтынын, мөлшерінің айырмашылығын және өзге де көптеген ерекше белгілерін атап көрсетеді. Шамамен 200 жыл өткен соң, 2004 жылы биномдық атауы "Ara ambigua" емес, "Ara ambiguus" деп өзгертілді, себебі "ара" сөзі әріппен "а"-ға бітіп тұрғанына қарамастан, еркек есімдік екені анықталды (эпицен туралы қараңыз). Қазіргі таңда географиялық тұрғыдан оқшауланған екі түршесі бар: "Ara ambiguus ssp. ambiguus", ең кең таралу аймағына ие (Орталық және Солтүстік Оңтүстік Америкада), және "Ara ambiguus ssp. guayaquilensis", тек Эквадорда ғана кездеседі. Эквадорлық түршесі кейде Чепмен арасы немесе Чепменнің жасыл арасы деп аталады. "ssp. guayaquilensis"-тің морфологиялық айырмашылықтарына байланысты, оның бірқатар үлгілері әскери араға ұқсас болғандықтан, 1996 жылы Берг пен Хорстман, Фьелдса және басқаларға сілтеме жасай отырып, оны "A. militaris"пен теңестіруге болады немесе барлық үш топ арасында гендер алмасу болуы мүмкін екенін айтты. 2015 жылы әскери ара мен осы түрдің әртүрлі топтарының митохондриялық ДНК-сын салыстырған зерттеуде бұл екі түрдің, сондай-ақ Мексикадағы әскери араның әртүрлі топтарының айқын ерекшеліктері анықталды, бірақ "ssp. guayaquilensis" пен негізгі топ арасында генетикалық айырмашылық табылған жоқ (кем дегенде митохондрия бойынша). Бұл осы түрдің екі түршеге бөлінуі таксономиялық тұрғыдан дұрыс емес екенін көрсетеді. Эквадорлық топтардың барлығы да "ssp. guayaquilensis"-ке жатпауы мүмкін.

Сипаттама

Үлкен жасыл ара – табиғи ареалдағы ең ірі тотықұстар, салмағы бойынша екінші ауыр ара түрі (бірақ олар қызыл және жасыл ара сияқты басқа ірі араларға қарағанда салыстырмалы түрде қысқа құйрықты, сондықтан сәл кішкентай), және әлемдегі үшінші ең ауыр тотықұс түрі. Бұл түрдің ұзындығы және салмағы орташа есеппен шамамен ... және ... құрайды. Олардың көп бөлігі жасыл түсті, маңдайлары қызғылт, ал артқы жағы, құйрығы және жоғарғы құйрық қауырсындары ашық көк түсті. Құйрығы қоңыр-қызыл түсті, ұшы өте ашық көк түсті. Ересек және аналық құстардың жалаңаш беті кішкентай қара қауырсындармен өрнектелген, олар ересектерде және аналықтарда қызғылт түсті. Жастардың көздері қара емес, сұр түсті, түсі солғын, құйрықтары қысқа және ұштары сары. guayaquilensis подвидінен морфологиялық айырмашылығы – оның кішкентай, тар мундздығы. Колумбияда, екі түр де кездесетін жерде, ол жақын туысы – әскери араға қарағанда ылғалды ормандарды ұнатады. Коста-Рикада көбейетін ортасы – жыл бойына шамамен он ай жауын жауатын мәңгі жасыл ормандар, жылына 1500-3500 мм жауын-шашын және жылдық орташа температура 27°C. Коста-Рикада көк аралар көбейетін жерлерде бадам (Dipteryx oleifera) және Pentaclethra macroloba ағаштары басым, ал екіншілік ретінде рафия пальмалары (Raphia spp.) өсетін су батпақтары орналасқан. Эквадордағы популяция елдің батыс жағалауындағы екі жекелеген аймаққа бөлінген деп есептеледі: оңтүстік-батыс Эквадордағы Кордильера-де-Чонгонның жағалау таулары және батыстан Колумбиямен шектесетін Рио-Верде кантоны, Эсмеральдас провинциясының орталық жағалауында, шығысқа қарай Имбабура провинциясына дейін созылады. Бұл құс Эквадорда өте сирек кездеседі. Колумбияда ол Дариен аймағында және Панама шекарасына жақын Урабба шығанағында кең таралған, сонымен қатар Тынық мұхитының жағалауындағы Серрания-де-Баудо тауларының солтүстігінде, Батыс Андыда және Кариб теңізі жағалауындағы Жоғарғы Сину аңғарының құрғақ ормандарында кездеседі. Панамада ол Кариб теңізінің беткейлері сияқты кейбір аймақтарда және Дариен ұлттық паркінің бөліктерінде, мысалы, әйгілі Кана құс бақылау орнында, Алто-де-Нике тауында және Колумбиямен шектесетін аймақта жиі кездеседі. Сондай-ақ, Панамада Панама қаласының жанындағы Серрания-де-Маже тауларында және оңтүстік Серро-Хоя тауларында кездеседі. 2007 жылға дейін тағы бір популяция Панаманың солтүстік шекарасына жақын, Ескі Порт пен Сиксола арасындағы төбелерде белгілі болды.

Кірісілген диапазон

Бұл Сингапурда сирек таралған, әкелінген түр, оны Сентоса аралында және Анг Мо Кио қаласының Батыс саябағында кездестіруге болады.

Экология

Табиғи тарих туралы білімді арттыру мақсатында Коста-Рикадағы үлкен жасыл ара туралы зерттеулер жүргізу үшін Джордж В. Н. Пауэлл радиотелеметрия қолданып, ірі саяхат ұйымдастырды, ал 1994 жылдан 2000 жылға дейін зерттеушілер тобы оны жүзеге асырды. Басты мақсаттар – A. ambiguus-тің қоныс аумағын анықтау, оның таралған ортасын сипаттау, сондай-ақ оның тамақтану әдеттері, экологиялық байланыстары, саны, көбею және ұя салу ерекшеліктері туралы толығырақ білу болды. Коста-Рикада бұл түр жазықтарда көбейеді, бірақ одан кейін биік тауларға таралады. Бұл аралар ағаштардың жоғарғы жағында демалады және тамақтанады. Қапазда ұсталған құстар дауыстап, ырылдап, сықырлап, арық қылықтар жасайды. Оның тұмсығы ірі жаңғақтарды қақпаға арналған. Коста-Рикада көбею маусымында D. oleifera негізгі тамақ көзі болып табылады, 2004 жылғы зерттеуде Коста-Рикада тамақ іздеп жүрген құстардың 80% осы ағашта кездесті (бірақ бұл аймақта осы ағаш ең көп таралған). BirdLife International ұйымының мәліметінше, Колумбияның орталық бөлігінен алынған хабарламада Эквадордағы макау жұбы орхидея жеп жатқаны байқалған.

Көбею

Жасыл араның көбейетін мезгілі Коста-Рикада желтоқсаннан маусымға дейін, ал Эквадорда тамыздан қазанға дейін басталады. Қызыл ара да дәл осындай ұя таңдайды. Аналық 2-3 жұмыртқа туады. Бір ересек құс (көбінесе аналық) жұмыртқаларды күтіп жатыр, ал екіншісі тамақ іздеп, күтіп жатқан құсқа жем береді. Балаларды өсіруде екі ата-ана да қатысады.

Мәдени бірлестіктер

2004 жылғы қаулымен қалалық кеңес Ara ambiguus ssp. guayaquilensis түршесін, қалада Гуаякиль қасқыр құсы деп белгілі, Эквадордағы Гуаякильдің символы деп қарастыруға дауыс берді. Бұл макао 2000 жылдары Никарагуадағы Эль-Кастильо ауылының ресми символы деп жарияланды. Centro Científico Tropical, Fundación del Río және соңғы кезде The Ara Project ұйымдастырған, үлкен жасыл макаоның қорғалуын және екіұлтты қарым-қатынастарды қолдайтын фестиваль 2002 жылдан бері әр жыл сайын Коста-Рика мен Никарагуада кезекпен өткізіліп келеді. Фестиваль барысында ұяларды күтушілерге түрлерді сақтауға көмектескені үшін жүлделер табыс етіледі. 2018 жылғы шара Никарагуадағы Эль-Кастильо қаласында жоспарланған, ал 2017 жылғы фестиваль Коста-Рикадағы Рио-Куарто қаласында өткізілді.

Жергілікті атаулар

Испан тілінде бұл құс гуакамайо верделимон және Никарагуа деп аталады. *Ara ambiguus* ssp. *guayaquilensis* түрінің Оңтүстік Эквадордағы популяциясы жергілікті тұрғындар арасында испан тілінде *papagayo de Guayaquil* деп белгілі. 2002 жылғы Колумбия құстарының Қызыл тізімінде ол "қауіпті түр" деп саналады. Колумбия құстарының 2014 жылғы екінші Қызыл тізімінде, бірқатар себептерге байланысты қалыпты көрсеткіштен 1/4-ке төмен популяция тығыздығын ескере отырып, сол ел үшін 3385 құс тіркелді. Бірақ авторлар бұл санды жоғары бағалау деп санайды және елде 2500 ересек құс болуы ықтимал деп мәлімдейді. Бұл көрсеткішке сол зерттеуде бағаланған Колумбияның Дариен аймағындағы 1700 құс та кіреді. 2007 жылға дейін Коста-Рика ағаш кесушілері заңсыз ағаш жинау үшін шекараны кесіп өтіп, 5500 гектар жерді жойды. 2000 жылы Эквадордың оңтүстігінде *ssp. guayaquilensis* түрінің балаларын ұстап, ұлттық саудаға сату мәселесі сақталды, кейде олар үшін ағаштарды кесіп түбіріп алуға тырысты. Мысалы, 1997 жылы Гуаякильде осы түрге жататын кем дегенде 20 үй құсының тіркелгені туралы мәлімет бар. Cerro Blanco орман аймағының жергілікті тұрғындары макавтардың жүгері егісіне зиян келтіретінін хабарлайды. Олар Эсмеральдас провинциясында, кем дегенде 1990 жылдары ауыл шаруашылығы зиянкестері ретінде өлтірілген. Индио-Маис биологиялық қорығы осы түрдің екі елдегі негізгі панасы болып табылады. Бұл түр, тек осы қаланың жанында ғана кездесетін құрғақ орман экожүйесінің фрагменттерді сақтау үшін "басты түр" ретінде пайдаланылады. 2017 және 2019 жылдар аралығында Jambeli Foundation және Loro Parque Fundación ұйымдарында тұқымдық жағдайда өсірілген *ssp. guayaquilensis* түріне жататын 14 құс, Fundación de Conservación Jocotoco қорына қарасты Esmeraldas провинциясындағы жеке Ayampe қорығына босатылды. Бұл, екі түрдің араласуына әкелуі мүмкін, себебі Эсмеральдастағы бастапқы популяция номиналды түрге жата ма, жоқ па, әлі белгісіз. Солтүстік Эквадордағы популяция негізінен Cotacachi Cayapas экологиялық қорығында қорғалады, онда осы түрдің көп бөлігі шоғырланған деп есептеледі. Сондай-ақ, ол Рио-Кананде қорығында да кездеседі, ол Fundación de Conservación Jocotoco қорына қарасты тағы бір жеке қорық.