Кіріспе

Жаңа Мексика сарбазы Мануэль Антонио Чавес немесе Чавес (18 қазан 1818 ж.? – 1889 ж., қаңтар), «Эль-Леонсито» (кішкентай арыстан) атымен белгілі, Мексика армиясында қызмет еткен сарбаз, кейін Нью-Мексикода шаруа болып қоныстанды. Оның өмірі оқиғаларға толы болды, ал оның батылдығы мен оқ ату шеберлігі өз заманында аңызға айналды. Тарихи құжаттарға сәйкес, ол американдық сарбаз ретінде Глориетта өткеліндегі Азамат соғысы шайқасында жеңіске жетуге көмектесті және Навахо соғыстарындағы маңызды шайқасқа басшылық етті. Мексикалық сарбаз ретінде ол техастық Санта-Фе экспедициясының көп бөлігінің тапсырылуы туралы келісімдер жүргізген болуы мүмкін.

Өмірбаян

Дон Хуан де Онате бастаған испан конкистадорының бірінің тікелей ұрпағы Шавес, Испания империясының бөлігі болған Альбуркеркеден батысқа қарай орналасқан Атриско ауылында дүниеге келді. Ол шамамен он алты жасында Навахо жеріне сауда экспедициясына немесе құлға салу үшін жасалған шабуылға қатысты. Оның шамамен елу адамнан тұратын тобы мыңдаған навахолардың салтанатты жиналысына тап болды, бұл оқиға, мүмкін, Canyon de Chelly-де болған, және олардың үстінен шықты. Шавес, жебелерден ауыр жарақат алып, жалғыз аман қалған адам ретінде, ешқандай азық-түліксіз, шамамен 200 мильдік қашықтықты жалғыз өзі басып өтті. Тарихшы Марк Симмонс Шавестің алғашқы ресми әскери тәжірибесі 1837 жылдың тамызында, Санта-Федегі көтерілісті басып, өзін тәуелсіз Мексиканың провинциясы болған Жаңа Мексиканың губернаторы етіп қойған өзінің туысы Мануэль Армихоның басшылығымен болған болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, 1839 жылы Шавес ауылдық атты жасақта алфрейтор (альферес) шеніне тағайындалды. 1841 жылы ол Техас Санта-Фе экспедициясының шамамен жартысының тапсырылуы туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін. Twitchell (1909) мәліметтеріне сәйкес, Шавес сол қызметі үшін Мексика үкіметінен құрмет белгісін алды.

АҚШ-тың басып кіруі және одан кейінгі кезең

1846 жылы АҚШ шабуыл жасаған кезде Чавес тағы да Армихо үшін жасақ офицері ретінде соғысуға барды, бірақ Армихоның қарсыласуы Санта-Фе шайқасын басталар алдында аяқтады. 1847 жылы Чавес (Санта-Феде сәтсіз көтеріліске көмектескені күдігімен түрмеде біраз уақыт өткеннен кейін) АҚШ-қа адалдық серт берді. Ол офицерлік шеннен бас тартып, Таос көтерілісін басуға аттанған АҚШ әскерінің қатарлы сарбазы болып тіркелді. Пьюбло-де-Таос қоршауында ол өзінің капитаны Серан Сент-Врайнды, Сент-Врайнмен күрескен пуэблолыққа мылтығымен соққы беріп құтқарып қалды. Келесі он жылды Чавес шаруа, кәсіпкер (басқалармен сауда жасаған) және үндістерге қарсы күрескен ретінде өткізді. 1860 жылы ол Навахо және апачи тайпаларына қарсы шайқасу үшін жаңадан құрылған Жаңа Мексиканың екінші ерікті жасағының подполковнигі болды. Келесі жылы, ол Форт-Фонтлеройдың (кейін Форт-Вингейт) қолбасшысы болғанда және Навахо тайпасымен келісімге келгенде, ат жарысында алдау жасады деген айыптамалар оның әскерлері мен келген Навахо тайпасы арасында қақтығысқа әкелді, нәтижесінде бірнеше Навахо қаза тапты. Бұл оқиға 1863 жылы Навахоның мәжбүрлі түрде жасалған Ұзақ жорығына әкелген жаңадан басталган соғыстың себебі болды (Данлей 2000). Кит Карсон шайқастан кейін Чавесті қамауға алды, бірақ өлтірудің мән-жайы белгісіз болғандықтан және Азамат соғысы жүріп жатқандықтан полковник Эдвард Канби екі айдан кейін үй қамауын тоқтатты. 1862 жылы генерал Генри Сибли Техас әскерлерін бастап, Жаңа Мексиканы Конфедерация үшін басып алуға тырысты. Одақ жағында екенін жариялаған Чавес өзінің жасағымен Вальверде шайқасында жеңіліске ұшырады. Содан кейін Глориета асуы шайқасында Канби мен майор Джон Чивингтон Чавесті Чивингтоннің әскерін Конфедерацияның жабдықтау колоннасына жетелеуге таңдады. Ұлттық армия сарбаздары мен Жаңа Мексика жасағы жабдықтауды жойды, бұл Конфедерация әскерлерін Техасқа шегінуге мәжбүр етті. Ресми әскери есептерде Чавестің есімі сирек кездеседі (1960 жылғы Одақ армиясының операциялары, Симмонс 1973 жылғы еңбектерінде келтірілген), бірақ замандас куәгерлер оның іс-қимылын сипаттады (Уитфорд 1906, Хейс н. д., Симмонс еңбектерінде келтірілген). 1863 жылы (Армия вагондарын жеке пайдалану үшін сатты деген айыптамалар жоққа шығарылғаннан кейін) Чавес құрметпен отставкаға жіберілді. Сол жылы ол кейіннен өзінің ең үлкен шайқасы деп атаған шайқасқа қатысты. Навахо тайпасы Сокорро маңындағы Рио-Гранде аңғарында шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтіріп, ірі қара, жылқы және қойларын айдап әкетті. Олар Матиас Контрерас, жергілікті беделді азаматтың ұлын тұтқынға алды. Контрерас Форт-Крейгтен келген әскерлерді күтпегендіктен, Чавес 15 азаматты 100-ден астам Навахоға қарсы алып барды. Навахо тайпасы Охо-де-ла-Моника деген бұлақ маңында Чавестің тобына шабуыл жасап, мылтықпен барлық қашырларды өлтіріп, оларды жасырынуға мәжбүр етті. Чавес ең жақсы мерген болғандықтан, ол өзінің мылтығынан және басқалардың мылтығынан, олар қайта зарядтағанда атып, оларды қорғады. Түнге қарай Чавес, Контрерас және тағы бір адам ғана тірі қалды. Таң атқанда олар Навахо тайпасының шегінгенін көрді, бірақ Чавестің тек үш оғы қалғанын білмеді. (Контрерас бірнеше айдан кейін ұлын босатып алды.) 1863 жылы Ұзақ жорыс Нью-Мексиконың көп бөлігіндегі үндістер соғыстарын аяқтады. Чавес өмірінің соңына дейін Сан-Матео тауларында мал өсірумен айналысты, үйін Каньон-де-Шеллиден қашқан кезде демалып отырған емен ағаштарынан жүз фут қашықтықта салды. Сол ағаштардың артына ол отбасылық шіркеу салдырды, онда ол әйелі мен балаларымен бірге жерленді.

Көркем әдебиеттегі бейнелеу

Шавес Вилла Кэтердің «Архиепископқа өлім келеді» романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрінеді, ол Шавестің ұлы Амадомен кеңескен. Шавес архиепископ «Латурдың» (Жан Батист Лами) досы ретінде бейнеленген. Дегенмен, тарихқа белгілі болған Шавес пен Лами арасындағы жалғыз байланыс – Ламидің 1850 жылдардың аяғында Санта-Федегі шапель мен Шавестің үйі арасындағы жер дауы кезінде Шавесті шіркеуден шығарғаны болуы мүмкін. Шавес, оның жартылай бауыры Роман Бака және бір қызметші келесі миссаға толы мылтықтармен келді, бірақ дін қызметкері шіркеуден шығару туралы жарлықты оқымады.