Жаңа Мексиканың батыры: Мануэль Антонио Чавес өмірі мен ерліктері
Manuel Antonio Chaves
Мексикалық әскерде болған Мануэль Антонио Чавес – «Шағын Арыстан» лақабымен белгілі, батылдығымен танымал, АҚШ Азамат соғысы мен Навахо соғыстарында ерлік көрсеткен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Мексика сарбазы Мануэль Антонио Чавес немесе Чавес (18 қазан 1818 ж.? – 1889 ж., қаңтар), «Эль-Леонсито» (кішкентай арыстан) атымен белгілі, Мексика армиясында қызмет еткен сарбаз, кейін Нью-Мексикода шаруа болып қоныстанды. Оның өмірі оқиғаларға толы болды, ал оның батылдығы мен оқ ату шеберлігі өз заманында аңызға айналды. Тарихи құжаттарға сәйкес, ол американдық сарбаз ретінде Глориетта өткеліндегі Азамат соғысы шайқасында жеңіске жетуге көмектесті және Навахо соғыстарындағы маңызды шайқасқа басшылық етті. Мексикалық сарбаз ретінде ол техастық Санта-Фе экспедициясының көп бөлігінің тапсырылуы туралы келісімдер жүргізген болуы мүмкін.
New Mexican soldier
Manuel Antonio Chaves or Chávez (October 18, 1818? – January, 1889), known as El Leoncito (the little lion), was a soldier in the Mexican Army and then became a rancher who lived in New Mexico. His life was full of incident, and his courage and marksmanship became literally legendary in his own time. In documented history, as an American soldier he helped win the American Civil War Battle of Glorieta Pass and was in command during an important fight in the Navajo Wars. As a Mexican soldier he probably negotiated the surrender of a large part of the Texan Santa Fe Expedition.
Өмірбаян
Дон Хуан де Онате бастаған испан конкистадорының бірінің тікелей ұрпағы Шавес, Испания империясының бөлігі болған Альбуркеркеден батысқа қарай орналасқан Атриско ауылында дүниеге келді. Ол шамамен он алты жасында Навахо жеріне сауда экспедициясына немесе құлға салу үшін жасалған шабуылға қатысты. Оның шамамен елу адамнан тұратын тобы мыңдаған навахолардың салтанатты жиналысына тап болды, бұл оқиға, мүмкін, Canyon de Chelly-де болған, және олардың үстінен шықты. Шавес, жебелерден ауыр жарақат алып, жалғыз аман қалған адам ретінде, ешқандай азық-түліксіз, шамамен 200 мильдік қашықтықты жалғыз өзі басып өтті. Тарихшы Марк Симмонс Шавестің алғашқы ресми әскери тәжірибесі 1837 жылдың тамызында, Санта-Федегі көтерілісті басып, өзін тәуелсіз Мексиканың провинциясы болған Жаңа Мексиканың губернаторы етіп қойған өзінің туысы Мануэль Армихоның басшылығымен болған болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, 1839 жылы Шавес ауылдық атты жасақта алфрейтор (альферес) шеніне тағайындалды. 1841 жылы ол Техас Санта-Фе экспедициясының шамамен жартысының тапсырылуы туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін. Twitchell (1909) мәліметтеріне сәйкес, Шавес сол қызметі үшін Мексика үкіметінен құрмет белгісін алды.
Chaves, a lineal descendant of one of the Spanish conquistadores led by Don Juan de Oñate, was born in the village of Atrisco, just west of Alburquerque, then part of the Spanish Empire. At the age of about sixteen, he participated in a trading expedition or slave taking raid to the Navajo country. His party of approximately fifty ran into a ceremonial gathering of thousands of Navajos, probably at Canyon de Chelly, and was overwhelmed. Chaves, severely wounded by arrows and the only survivor, made his way home alone and without provisions, a journey of almost 200 miles. The historian Marc Simmons speculates that Chaves's first formal military experience may have been in August 1837, under the command of his cousin Manuel Armijo, who put down an uprising in Santa Fe and made himself governor of New Mexico, by then a province of an independent Mexico. At any rate, in 1839 Chaves was commissioned as an ensign (alférez) in the rural mounted militia. In 1841, he probably negotiated the surrender of about half of the Texas Santa Fe Expedition. According to Twitchell (1909), Chaves received the cross of honor from the Mexican government for that service.
АҚШ-тың басып кіруі және одан кейінгі кезең
1846 жылы АҚШ шабуыл жасаған кезде Чавес тағы да Армихо үшін жасақ офицері ретінде соғысуға барды, бірақ Армихоның қарсыласуы Санта-Фе шайқасын басталар алдында аяқтады. 1847 жылы Чавес (Санта-Феде сәтсіз көтеріліске көмектескені күдігімен түрмеде біраз уақыт өткеннен кейін) АҚШ-қа адалдық серт берді. Ол офицерлік шеннен бас тартып, Таос көтерілісін басуға аттанған АҚШ әскерінің қатарлы сарбазы болып тіркелді. Пьюбло-де-Таос қоршауында ол өзінің капитаны Серан Сент-Врайнды, Сент-Врайнмен күрескен пуэблолыққа мылтығымен соққы беріп құтқарып қалды. Келесі он жылды Чавес шаруа, кәсіпкер (басқалармен сауда жасаған) және үндістерге қарсы күрескен ретінде өткізді. 1860 жылы ол Навахо және апачи тайпаларына қарсы шайқасу үшін жаңадан құрылған Жаңа Мексиканың екінші ерікті жасағының подполковнигі болды. Келесі жылы, ол Форт-Фонтлеройдың (кейін Форт-Вингейт) қолбасшысы болғанда және Навахо тайпасымен келісімге келгенде, ат жарысында алдау жасады деген айыптамалар оның әскерлері мен келген Навахо тайпасы арасында қақтығысқа әкелді, нәтижесінде бірнеше Навахо қаза тапты. Бұл оқиға 1863 жылы Навахоның мәжбүрлі түрде жасалған Ұзақ жорығына әкелген жаңадан басталган соғыстың себебі болды (Данлей 2000). Кит Карсон шайқастан кейін Чавесті қамауға алды, бірақ өлтірудің мән-жайы белгісіз болғандықтан және Азамат соғысы жүріп жатқандықтан полковник Эдвард Канби екі айдан кейін үй қамауын тоқтатты. 1862 жылы генерал Генри Сибли Техас әскерлерін бастап, Жаңа Мексиканы Конфедерация үшін басып алуға тырысты. Одақ жағында екенін жариялаған Чавес өзінің жасағымен Вальверде шайқасында жеңіліске ұшырады. Содан кейін Глориета асуы шайқасында Канби мен майор Джон Чивингтон Чавесті Чивингтоннің әскерін Конфедерацияның жабдықтау колоннасына жетелеуге таңдады. Ұлттық армия сарбаздары мен Жаңа Мексика жасағы жабдықтауды жойды, бұл Конфедерация әскерлерін Техасқа шегінуге мәжбүр етті. Ресми әскери есептерде Чавестің есімі сирек кездеседі (1960 жылғы Одақ армиясының операциялары, Симмонс 1973 жылғы еңбектерінде келтірілген), бірақ замандас куәгерлер оның іс-қимылын сипаттады (Уитфорд 1906, Хейс н. д., Симмонс еңбектерінде келтірілген). 1863 жылы (Армия вагондарын жеке пайдалану үшін сатты деген айыптамалар жоққа шығарылғаннан кейін) Чавес құрметпен отставкаға жіберілді. Сол жылы ол кейіннен өзінің ең үлкен шайқасы деп атаған шайқасқа қатысты. Навахо тайпасы Сокорро маңындағы Рио-Гранде аңғарында шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтіріп, ірі қара, жылқы және қойларын айдап әкетті. Олар Матиас Контрерас, жергілікті беделді азаматтың ұлын тұтқынға алды. Контрерас Форт-Крейгтен келген әскерлерді күтпегендіктен, Чавес 15 азаматты 100-ден астам Навахоға қарсы алып барды. Навахо тайпасы Охо-де-ла-Моника деген бұлақ маңында Чавестің тобына шабуыл жасап, мылтықпен барлық қашырларды өлтіріп, оларды жасырынуға мәжбүр етті. Чавес ең жақсы мерген болғандықтан, ол өзінің мылтығынан және басқалардың мылтығынан, олар қайта зарядтағанда атып, оларды қорғады. Түнге қарай Чавес, Контрерас және тағы бір адам ғана тірі қалды. Таң атқанда олар Навахо тайпасының шегінгенін көрді, бірақ Чавестің тек үш оғы қалғанын білмеді. (Контрерас бірнеше айдан кейін ұлын босатып алды.) 1863 жылы Ұзақ жорыс Нью-Мексиконың көп бөлігіндегі үндістер соғыстарын аяқтады. Чавес өмірінің соңына дейін Сан-Матео тауларында мал өсірумен айналысты, үйін Каньон-де-Шеллиден қашқан кезде демалып отырған емен ағаштарынан жүз фут қашықтықта салды. Сол ағаштардың артына ол отбасылық шіркеу салдырды, онда ол әйелі мен балаларымен бірге жерленді.
When the United States invaded in 1846, Chaves again went to fight for Armijo as a militia officer, but Armijo's surrender ended the Battle of Santa Fe before it began. In 1847 Chaves (after having spent some time in jail on suspicion of helping an abortive uprising in Santa Fe) swore an oath of allegiance to the United States. He declined a commission as an officer and enlisted as a private in the U. S. force that put down the Taos Revolt. At the Siege of Pueblo de Taos he saved his captain, Ceran St. Vrain, by clubbing with his rifle a Puebloan with whom St. Vrain was struggling. Chaves spent the following decade as a rancher, businessman (trading with Indians among others), and Indian fighter. In 1860 he became a lieutenant colonel in a militia unit, the Second New Mexico Mounted Volunteers, that had just been formed to fight the Navajos and Apaches. The following year, when he was commander of Fort Fauntleroy (later Fort Wingate) and an armistice had been made with the Navajos, allegations of cheating in a horse race led to a fight between his men and visiting Navajos in which a number of Navajos were killed. This event was crucial in the resumption of hostilities that led to the forced Long Walk of the Navajo in 1863 (Dunlay 2000). Kit Carson arrested Chaves after the fight, but with the circumstances of the killings unclear and the Civil War underway, Colonel Edward Canby suspended the house arrest after two months. In 1862 General Henry Sibley led a force of Texans in an attempt to capture New Mexico for the Confederacy. Chaves, who had declared for the Union, fought with his militia at the Union defeat at Valverde. Then at the Battle of Glorieta Pass, Canby and Major John Chivington chose Chaves to guide Chivington's force to the Confederate supply train. The regular Union soldiers and New Mexico militia destroyed the supplies, which forced the Confederates to retreat to Texas. Although official military records barely mentioned Chaves (Union Army Operations 1960, cited in Simmons 1973), other contemporary accounts described his actions (Whitford 1906, Hays n. d., cited in Simmons). Chaves was honorably discharged in 1863 (after the dismissal of allegations that he had sold Army wagons for his profit). In that year he engaged in what he later called his greatest fight. A group of Navajos were raiding the Rio Grande valley near Socorro, killing many people and driving off herds of cattle, horses, and sheep. They took captive a son of Matías Contreras, a prominent local citizen. As Contreras would not wait for troops from Fort Craig, Chaves led some 15 civilians on muleback against over 100 Navajos. The Navajos attacked Chaves's group at a spring called Ojo de la Mónica, immediately killing all the mules with rifle shots and forcing their pursuers to take cover. As Chaves was the best marksman, he fired his own rifle and also some of the others' while they reloaded his. By nightfall, only Chaves, Contreras, and one other man remained alive. At dawn they found that the Navajos had retreated, not knowing that Chaves had only three bullets left. (Contreras ransomed his son some months later.) In 1863, the Long Walk ended the Indian wars in most of New Mexico. Chaves spent the rest of his life ranching in the San Mateo Mountains, building his home within a hundred feet of oak trees where he had rested in his flight from Canyon de Chelly as a teenager. Immediately behind those trees he built a family chapel, where he was buried along with his wife and children.
Көркем әдебиеттегі бейнелеу
Шавес Вилла Кэтердің «Архиепископқа өлім келеді» романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрінеді, ол Шавестің ұлы Амадомен кеңескен. Шавес архиепископ «Латурдың» (Жан Батист Лами) досы ретінде бейнеленген. Дегенмен, тарихқа белгілі болған Шавес пен Лами арасындағы жалғыз байланыс – Ламидің 1850 жылдардың аяғында Санта-Федегі шапель мен Шавестің үйі арасындағы жер дауы кезінде Шавесті шіркеуден шығарғаны болуы мүмкін. Шавес, оның жартылай бауыры Роман Бака және бір қызметші келесі миссаға толы мылтықтармен келді, бірақ дін қызметкері шіркеуден шығару туралы жарлықты оқымады.
Chaves appears as a minor character in Death Comes for the Archbishop by Willa Cather, who consulted with Chaves's son Amado. Chaves is depicted as a friend of Archbishop "Latour" (Jean Baptiste Lamy). However, the only interaction between Chaves and Lamy known to history is that, probably during the late 1850s, Lamy excommunicated Chaves during a dispute over the property line between a chapel and Chaves's house in Santa Fe. Chaves, his half brother Román Baca, and a servant brought loaded rifles to the next Mass, and the priest did not read the order of excommunication.