Кіріспе

Үлі теңізге жақын Иорданиядағы өзен, Киелі кітаптағы байланыстарымен және танымал табиғи қорығымен әйгілі. Уди-Муджиб (وادي الموجب, Wadi el Mujib), сондай-ақ Арнон ағысы (ивритше: נַחַל ארנון) деп те аталады. Өзен Өлі теңізге теңіз деңгейінен төмен құяды. Көне заманда бұл өзен Моаб мемлекетінің солтүстік шекарасы болған. Бүгінде Уди-Муджибті жеті сала құрайды. Өзеннің батыс бөлігі Муджиб биосфералық қорығы орналасқан, ол әсем жартастар арасында жаяу серуендеуге және каньонмен жүзуге танымал.

География

Соңғы мұз дәуірінде Өлі теңіздің су деңгейі теңіз деңгейінен төмен, қазіргі деңгейден жоғары болды. Ол өз жағалауындағы каньондардың төменгі бөліктерін су басып, олар шығанақтарға айналып, шөгінділер жинауға кірісті. Климат жағдайларының өзгеруімен, шамамен 20 000 жыл бұрын, көлдің су деңгейі төмендеді, соның салдарынан қайта пайда болған каньондар көлдің маржасымен тосылды. Көптеген каньондар бұрынғы тоқылған шығу орындарын кесіп, төменгі ағыстарын жалғастыра алды. Дегенмен, Уди-Муджиб бұрынғы арнасын тастап, құмтастың жарығы арқылы өтіп шықты. Бұл тар жарық 143 780 тонна тұнба шығаратын үлкен су жинау алабының тар жеріне айналды. Жылдар бойы жарық тереңдеп, Уди-Муджиб шатқалы қалыптасты. Мұжиб тоғаны 2004 жылы шатқалдың түбінде, қазіргі тас жол өзенді кесіп өтетін жерде салыныс аяқталды. Соның нәтижесінде үлкен көл пайда болды.

Муджиб қорығы

Уди-Муджиб қорығы Өлі теңіздің шығысында, Иордан алқабының оңтүстік бөлігінде, шамамен Амманның оңтүстігінде орналасқан. 1987 жылы Табиғатты қорғау жөніндегі Корольдік қоғам бұл жерде қорық құрды. Қорық өңірлік және халықаралық маңызы бар, әсіресе ол қамқорлық көрсететін құстар үшін маңызды. 2011 жылы ЮНЕСКО Муджибті биосфералық қорық деп жариялады. Қорық таулы, жартасты және сирек өсімдік жамылғысы бар шөлді (биктігі ), жартастар мен шатқалдармен тілген жазықтардан тұрады. Көктемгі сулармен толы мәңгілік өзендер Өлі теңіздің жағалауына құяды. 300-ден астам өсімдік түрі, 10 түрлі етқоректі жануар және көптеген тұрақты және көшпенді құстар тіркелген. Жолақ гиена мен сириялық қасқыр сияқты көптеген етқоректілер Муджибтегі әртүрлі өсімдік аймақтарында мекендейді. Муджибте жиі кездесетін тағы бір жануар – Нубиялық ибекс, ол шектен тыс аң аулаудың салдарынан қауіп төмендеген ірі тау ешкісі.

Темір дәуірі мен Киелі кітаптағы оқиғалар

Вади Муджиб немесе Киелі кітапта Арнон ағысы деп белгілі болған, әрқашан маңызды шекаралық сызық болды. Еврей Киелі кітаптарында айтылғандай, ол бір кезде моавтықтарды аморлықтардан бөліп тұрған (Сандар 21:13, 26 (NKJV); 3:8 (NKJV); 11:18 (NKJV)). Израильдіктер қоныстанғаннан кейін, ағыс Моавты Рубен және Ғад тайпаларынан бөлді, кемінде теория бойынша (Сандар 3:12, 16 (NKJV)). Бірақ шындығында Моав Арнонның оңтүстігі де, солтүстігі де орналасқан. Мысалы, солтүстікте Ароер, Дибон, Медеба және басқа да моав қалалары болды. Омри мен Ахав Моав территориясының бір бөлігін басып алған кезде де, Израиль Арноннан солтүстікке қарай шамамен он шақырымдағы Атароттан асып өткен жоқ. Моав патшасы Меша өзінің жазуында (Меша тас тақтасы, 10-жол) бұрын Ғадтықтардың (Рубендіктердің емес) Атаротты басып алғанын, ал ол олардан Израиль халқын қуғандарын айтады. Ол (26-жол) Арнон бойында жол салғанын да еске алады. Өзеннің және оның маңындағы қалалардың ежелгі маңызы, оның үстінде немесе жанында табылған көптеген көпірлердің, бекіністердің және ғимараттардың қираған қалдықтарымен дәлелденеді. Оның өткелдері Ишая кітабында айтылған. Ал биіктіктері, басшылардың қамалымен безенген, өлеңдерде де жырланған (Ишая 21:28 (NKJV)).

Эллиндік және римдік кезеңдер

Рим дәуірінде III Альпинорум когортасының гарнизоны болған, Апуд Арнона деп белгілі бір бекініс, Via Nova тас жолы Арнон өзенін кесіп өткен жерге жақын орналасқан. Өзеннің салаларының бірі – Сейль-Хейдан, римдіктер заманында Айдонас деп аталған.