Чонталь маялары – Мексиканың Табаско штатындағы ежелгі халық. Өздерін "Йокот'аноб" дейді, Ольмектерден таратылғандығын айтады. Тарихы, мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шонтал майясы – Мексиканың Табаско штатындағы майя халқы. "Шонтал" атауы науатль тілінен келген "чонталли" сөзінен шыққан, ол "сырттан келген" деген мағынаны білдіреді және Мексикадағы түрлі этникалық топтарға қолданылған. Шонталдар өздерін "Йокотаноб" немесе "Йокотан" деп атайды, бұл "Йоко очоко тілін сөйлейтіндер" дегенді білдіреді, бірақ олар туралы жазатын авторлар оларды Сентланың шонталдары, Табаско шонталдары немесе испан тілінде – Чонталес деп атайды. Олар өздерін ольмектердің ұрпақтары санайды және Оахака шонталдарымен туыс емес.
The Chontal Maya are a Maya people of the Mexican state of Tabasco. "Chontal", from the Nahuatl word for chontalli, which means "foreigner", has been applied to various ethnic groups in Mexico. The Chontal refer to themselves as the Yokot'anob or the Yokot'an, meaning "the speakers of Yoko ochoco", but writers about them refer to them as the Chontal of Centla, the Tabasco Chontal, or in Spanish, Chontales. They consider themselves the descendants of the Olmecs, and are not related to the Oaxacan Chontal.
Орналасқан жері
Йокотан халқы "ла Чонталпа" деп аталатын үлкен аймақтағы 21 қалада қоныстанған, бұл аймақ Табаско штатының бес муниципалитетіне – Сентла, Эль-Сентро, Хонута, Макуспана және Накахукаға – таралады. Накахукада олар халықтың көпшілігін құрайды. Жер бедері тым әртүрлі, ешқандай бір түрі басым емес, және көптеген су нысандары бар. Аймақты маусымдық су тасқынына ұшырайтын өзендер кесіп өтеді, сондай-ақ көптеген көлдер, лагуналар мен батпақтар кездеседі. Климаты ылғалды және тропикалық, ал жануарлар әлемі тропикалық аймақтарға тән болған, бірақ адамның өнеркәсіптік әрекеттері салдарынан қоршаған орта өзгерген. Мангр – өсімдіктердің басым түрі.
The Yokot'an inhabit 21 towns in a large area known as "la Chontalpa" that extends across five municipalities of Tabasco: Centla, El Centro, Jonuta, Macuspana, and Nacajuca. In Nacajuca, they form a majority of the population. The terrain is highly varied — no single landform dominates — and it has many bodies of water. The land is traversed by seasonally flooding rivers, and there are numerous lakes, lagoons, and wetlands. The climate is humid and tropical, and the fauna was typical of tropical regions until the environment was altered by human industrialization. The mangrove is the predominant form of vegetation.
Тарих
Йокотан аумағы шамамен б.з.д. 1400 жылдан б.з. 400 жылға дейін өмір сүрген ольмектер өркениетінің алғашқы ошағы болды. Мая өркениеті шамамен біздің заманымыздың 300 жылында гүлденді. Осы кезде Йокотан халқы да мәдени өркендеудің шыңына жетті. Испан Юкатанды жаулап алған кезде олардың құлдырауы басталған еді және олар Берналь Диас дель Кастильо мен Эрнан Кортестің естеліктерінде айтылады. 1518 жылы Хуан де Гриальва Йокотан жеріне келді, бірақ оны қонақ күтпеді. Келесі жылы Кортестің экспедициясы Табаскоға жетіп, Табскоб және басқа да басшылармен кездесті, олар кейін Дона Марина немесе Ла Малинче деп танылған аудармашыны Кортеске ұсынды. Диастың айтуынша, "Кетуге алдында Кортес көптеген жылы сөздерімен басшыларды өз тарапына тартып алды, императордың оған бағынышты көптеген билеушілері бар екенін және олардың да оған бағыну керектігін айтты; оларға қажеттінің бәрін біз береміз деді. Барлық басшылар оған көп рахмет айтып, өздерін Ұлы императордың вассалдары деп жариялады, Жаңа Испанияда бірінші болып оның билігіне бағынды. 1614 жылы Накахукада алғашқы шіркеу салынды, ол кезде Йокотан әлемінің орталығы саналды. Накахука отарлық кезеңнен аман қалған жалғыз қалалық орталық болды, бұл ішінара мал шаруашылығының енгізілуіне байланысты, ол егіс алқабын шектеді.
The territory of the Yokot'an was the cradle of the Olmec civilization, which lived there from about 1400 BCE until about 400 BCE. The Maya civilization reached its height in about the year 300 of the Common Era. At this time, the Yokot'an were also at their cultural apex. They had already begun to decline by the time of the Spanish conquest of Yucatán, and are mentioned in the narratives of Bernal Díaz del Castillo and Hernán Cortés. In 1518, Juan de Grijalva arrived in Yokot'an lands, and was greeted with hostility. The next year, Cortés's expedition reached Tabasco, and he met with Tabscoob and other chiefs, who supplied him the translator who later became known as Doña Marina or La Malinche. According to Díaz, "Before we left, Cortés won the chiefs by his many kind words, telling them how our master, the Emperor, had many grand lords who gave him obedience and that they should also obey him ; that whatever they might need we would give them. All the chiefs thanked him very much and declared themselves vassals of our great emperor, the first in New Spain to give obedience to His Majesty. In 1614, the first church was built in Nacajuca, then considered the center of the Yokot'an world. Nacajuca was the only urban center to survive the colonial period, partly due to the introduction of animal husbandry, which limited the range of cultivation.
Экономика
Дәстүрлі экономика ауыл шаруашылығына, балық аулауға, мал өсіруге және ұсақ жануарларды аулауға негізделген. Терминал классикалық кезеңде Чонтал майя саудагерлері майяның жазықтарындағы өзен және жағалау сауда жолдарына бақылау жасады. Тағы бір кіріс көзі – пальма ағашынан жасалған шеберлік бұйымдары. Бұрын, қабықтан әк жасау маңызды экономикалық қызмет болған, бірақ көптеп өндірілген құрылыс материалдарының қолжетімділігі сұранысты азайтып, оны өндірудің тиімділігін жойды.
The traditional economy is based on agriculture, fishing, the raising of livestock, and the hunting of small game. In the Terminal Classic period Chontal Maya merchants controlled river and coastal trade routes in the Maya lowlands. Another source of income is palm wood artisanry. In the past, the manufacture of oyster shell lime for mortar was an important economic activity, but the availability of mass produced building materials has reduced demand to the point where its production is no longer profitable.
Ауыл шаруашылығы
Йокотанның егіншілігі жан-жақты зерттелді және ежелгі майя аграрлық тәсілдерімен байланысты екені анықталды. Олар минералға толы құнарлы топырақты су басу арқылы байытатын биік таулы жерлерді өңдейді. Басты егістік – жүгері. Мексиканы испандықтар басып алғаннан бері мал шаруашылығының енгізілуінен егіншілік төмендеуде. Жүгері, бұршақ және қабақ маусымды түрде егіледі.
The agriculture of the Yokot'an has been studied extensively and has been shown to be related to ancient Maya agrarian methods. They cultivate high altitude lands that are enriched with mineral rich loam by flooding. The principal crop is maize. Agriculture has been in decline since the Spanish conquest of Mexico, when animal husbandry was introduced. Maize, beans, and squash are planted seasonally.
Балық аулау
Балық аулау Колумбияға дейінгі дәуірде ауыл шаруашылығымен бірдей Йокотан экономикасының маңызды бөлігі болғанмен, бүгінде қоршаған ортаның нашарлауына байланысты бұрынғыдай маңыздылығын жойды. Дегенмен, халық балық аулауды жалғастырып келеді, әсіресе мол жылдары. Балықшылардың үш негізгі тобы бар. "Либре" ("еркін") балықшылар өте қарапайым "шеңбер мен торы" технологиясын пайдаланады және сайланған "жетекші" басқаратын шағын топтарда жұмыс істейді. Ресми кооперативтердің мүшелері ресми ұйымның мүмкіндіктерінен пайдаланады, бірақ көбінесе жалақылары төмен. Үшінші топ – мердігерлермен жұмыс істейтін, жақсы жабдықталған кәсіпкерлерден тұрады.
While fishing may have been as an important part of the Yokot'an economy as agriculture in Pre Columbian times, today, due to environmental degradation, it doesn't have the same importance. The people continue, however, to fish, especially during periods of abundance. There are three main groups of fishermen. The "libre" ("free") fishermen use very simple "hoop and basket" technology and work in small groups led by an elected "boss". Members of official cooperatives enjoy the benefits of official organization, but are often underpaid. The third group consists of well equipped business owners who work with contractors.
Мал шаруашылығы
Балық аулаудан өзгеше, мал шаруашылығы экономиканың дамитын саласы болып табылады, көбінесе егіншіліктің есебінен. Көптеген бұрын балық аулауға қолданылған шалқар көлдер жайылымдық жер ретінде кептірілген.
The raising of livestock, unlike fishing, is a growing sector of the economy, often at the expense of agriculture. Many shallow lagoons formerly used for fishing have been drained for use as pastureland.
Аң аулау
Йокотан аң аулауында ақ құйрықты бұғы сияқты үлкен жануарлар да кездеседі, бірақ шағын аңдарға көбірек мән беріледі.
The Yoko'tan hunt game such as the White tailed deer, but small game has much more importance.
Қолөнер
Шапкалар пальмадан тоқылады, ал петат деп аталатын ұйықтайтын төсеніштер канита, Cyperus giganteus өсімдігінің талшықтарынан тоқылады. Бірақ Йокотан халқының басты қолөнері – қазылған каноэ және оның кіші нұсқасы – каюко, олар балық аулауға және егін салу үшін пайдаланылатын көптеген аралдарға жетуге қолданылады.
Hats are woven from palm and sleeping mats called petates are woven from the fibers of cañita, the Cyperus giganteus, but the primary craft of the Yoko'tan people is the dugout canoe and its smaller counterpart, the cayuco, which is used for fishing and to reach the many islands used for planting.
Тұрғын үй
Дәстүрлі үйлер тікбұрышты пішіндес, пальма ағашынан және ағаштан салынады, алтыдан сегізге дейін тіреу бағаналарымен тұрғызылады. Шатырлары ауыр жаңбырдың әсерін азайту үшін тік болып келеді, оларды жалданып келген мамандар салады. Үйлердің айналасында сыртқы жұмыстар үшін кеңеюлер болады. Әдетте, ас дайындау осындай кеңеюлердің бірінің астында жүргізіледі. Үй салуда қолданылатын қазіргі заманғы элементтердің бірі – шегелерді пайдалану.
Traditional houses are rectangular in shape, made of palm, wood and are supported by six to eight posts. The roofs are steep to minimize the effect of the heavy rains, and are built by hired professionals. Houses tend to be surrounded by overhangs for outdoor work. Kitchen work is generally done in under one of these awnings. One modern element of house construction that has been incorporated is the use of nails.
Отбасы
Йокотан отбасы ядролық, моногамды және біте қайнасқан. Ертерек үйленуге бейімділік бар, және гендерлік рөлдер нақты белгіленген. Бірақ, дәстүрлі ауылдардағы әйелдерге, метистер көп тұратын ауылдарға қарағанда, көбірек құрмет көрсетіледі.
The Yoko'tan family is nuclear, monogamous, and cohesive. There is a tendency to marry young, and gender roles are specifically defined. Nonetheless, women are accorded more respect in traditional villages than in villages with high mestizo populations.
Дін
Йокотанның түпнұсқа мифологиясы мен космогониясы зерттеле бастады. Олардың аңыздары табиғаттан тыс күштерге ие су және мангр жаратылыстарымен толы, сондай-ақ Ла Ллорона туралы әңгіме де айтылады. Қоғамдық діни шаралар католик дінін қабылдағандықтан мереке күндеріне орай өткізіледі. Ең маңызды мерекелер – Кармель тауындағы Әйел, Таза ұғым (8 желтоқсан) және Архангел Михаил (29 қыркүйек). 29 сәуір – су тасқыны маусымын тойлау күні. 1980 жылдары католик шіркеуі аймақта алкоголизмге және "ла кустумбраға", яғни дәстүрлі майя діни практикаларына қарсы күрескен протестант миссионерлерінің ықпалын азайтуға тырысты. Жауап ретінде католик шіркеуі жергілікті катехистерден қатал ұстанымды ұстанатын топтар құрды. Олар католик Евангелиясын оқып үйретті, жаңа үй салғанда немесе сатып алғанда әулиелерге арналған құрбандықтарды (офердаларды) жасауға қарсы болды. Тіпті музыка мен биге де тыйым салды. Католиктердің "ла кустумбраға" қарсы осы қатал ұстанымы халықтың шіркеуге қызмет етуден жалпыға бірдей бас тартуына және мерекелерді орталықтандырылмаған түрде тойлауға әкеп соқты. Қазір мерекелер жеке, отбасы шеңберінде тойланады.
The original mythology and cosmogony of the Yokot'an is only beginning to be studied. Their myths are filled with supernatural water and mangrove creatures, and the story of La Llorona is also told. Public religious displays center around feast days due the adoption of the Catholic faith. The most important feasts are of Our Lady of Mount Carmel, the Immaculate Conception (December 8), and the Archangel Michael (September 29). April 29 is celebrated for the flood season. During the 1980s, the Catholic Church sought to decrease the influence of Protestant missionaries, who had established themselves in the region as stalwarts against alcoholism and la costumbre, or traditional Maya religious practices. In response, the Catholic Church formed groups of neighborhood catechists to take a hardline stance. They gave Catholic studies of the Gospel, discouraged the making of ofrendas (dedications to saints upon the building or purchase of a new house). They even discouraged music and dance. This strong Catholic stance against la costumbre prompted a general withdrawal of the people from service to the Church and the decentralization of feast day celebration. Now the feasts are celebrated privately, among the family.
Тіл
Йокотанның көпшілігі екі тілді. Йоко очоко тілінің жойылу қаупі туған, бірақ 1980 жылдары мемлекеттік сақтау жұмыстарынан кейін дамыды.
Most Yoko'tan are bilingual. Yoko ochoco was in danger of dying out, but flourished in the 1980s after official preservation efforts.
Қоршаған орта
Экологиялық құлдырау мал өсіру енгізілген кезде, жайылымдық жерлерге айналдырылған сайырық көлдерді кептіруден басталды. Бұрын егіншілікке пайдаланылған жерлер де мал жаюға қолданылды. Соңғы кезде Pemex Табасконың солтүстігіндегі суларды кең көлемде ластады және судың тұздылығын өзгерту сияқты, экологиялық қауіп төндіретін басқа да өзгерістерге себеп болды. Кейбір түрлер жойылып қалды, ал басқалары зардап шеккен жерлерді тастап кетті, нәтижесінде орташа аулау көлемі азайды. Мангр тоғайлары кері шегінді, осылайша орман ресурстарын аз қамтамасыз етті. Бұл әрекеттер Pemex және оның мердігерлеріне қарсы жергілікті халықтардың қозғалысын күшейте түсті.
Environmental decline began with the draining of shallow lakes for pastureland when the raising of livestock was introduced. Land formerly used for cultivation was also used for grazing. More recently, Pemex has extensively polluted the waters of northern Tabasco and caused other ecologically threatening changes such as altering the water's salinity. Some species have been driven to extinction and others have abandoned the affected habitats, reducing the average catch. The mangrove has receded and has thus been able to provide fewer forest resources. These actions have spurred local peoples movements against Pemex and their contractors.
Әлеуметтік және экономикалық
Табиғаттың нашарлауы көптеген йокотандықтарды, әсіресе ер адамдарды, жұмыс табу үшін қалаларға көшіруге мәжбүр етті. Осының салдарынан отбасылық байланыстар әлсіреп, дәстүрлер, әсіресе дәстүрлі шаруашылыққа қатыстылары, бұрынғыдай сақталмайды. Сонымен қатар, Мексика қоғамының бағытына бейімделудегі қиындықтар мен қалаға жаңадан келгендердің салыстырмалы байлығынан туындаған алкоголизм мәселесі де бар.
The environmental degradation has driven many Yokot'an, especially men, to urban centers for employment. As a result, family cohesion has suffered and traditions, especially those pertaining to the traditional economy, are not as well preserved. There is also a major alcoholism problem caused by difficulty adapting to mainstream Mexican society and the comparative wealth experienced by recent arrivals to the cities.