Кіріспе

Шонтал майясы – Мексиканың Табаско штатындағы майя халқы. "Шонтал" атауы науатль тілінен келген "чонталли" сөзінен шыққан, ол "сырттан келген" деген мағынаны білдіреді және Мексикадағы түрлі этникалық топтарға қолданылған. Шонталдар өздерін "Йокотаноб" немесе "Йокотан" деп атайды, бұл "Йоко очоко тілін сөйлейтіндер" дегенді білдіреді, бірақ олар туралы жазатын авторлар оларды Сентланың шонталдары, Табаско шонталдары немесе испан тілінде – Чонталес деп атайды. Олар өздерін ольмектердің ұрпақтары санайды және Оахака шонталдарымен туыс емес.

Орналасқан жері

Йокотан халқы "ла Чонталпа" деп аталатын үлкен аймақтағы 21 қалада қоныстанған, бұл аймақ Табаско штатының бес муниципалитетіне – Сентла, Эль-Сентро, Хонута, Макуспана және Накахукаға – таралады. Накахукада олар халықтың көпшілігін құрайды. Жер бедері тым әртүрлі, ешқандай бір түрі басым емес, және көптеген су нысандары бар. Аймақты маусымдық су тасқынына ұшырайтын өзендер кесіп өтеді, сондай-ақ көптеген көлдер, лагуналар мен батпақтар кездеседі. Климаты ылғалды және тропикалық, ал жануарлар әлемі тропикалық аймақтарға тән болған, бірақ адамның өнеркәсіптік әрекеттері салдарынан қоршаған орта өзгерген. Мангр – өсімдіктердің басым түрі.

Тарих

Йокотан аумағы шамамен б.з.д. 1400 жылдан б.з. 400 жылға дейін өмір сүрген ольмектер өркениетінің алғашқы ошағы болды. Мая өркениеті шамамен біздің заманымыздың 300 жылында гүлденді. Осы кезде Йокотан халқы да мәдени өркендеудің шыңына жетті. Испан Юкатанды жаулап алған кезде олардың құлдырауы басталған еді және олар Берналь Диас дель Кастильо мен Эрнан Кортестің естеліктерінде айтылады. 1518 жылы Хуан де Гриальва Йокотан жеріне келді, бірақ оны қонақ күтпеді. Келесі жылы Кортестің экспедициясы Табаскоға жетіп, Табскоб және басқа да басшылармен кездесті, олар кейін Дона Марина немесе Ла Малинче деп танылған аудармашыны Кортеске ұсынды. Диастың айтуынша, "Кетуге алдында Кортес көптеген жылы сөздерімен басшыларды өз тарапына тартып алды, императордың оған бағынышты көптеген билеушілері бар екенін және олардың да оған бағыну керектігін айтты; оларға қажеттінің бәрін біз береміз деді. Барлық басшылар оған көп рахмет айтып, өздерін Ұлы императордың вассалдары деп жариялады, Жаңа Испанияда бірінші болып оның билігіне бағынды. 1614 жылы Накахукада алғашқы шіркеу салынды, ол кезде Йокотан әлемінің орталығы саналды. Накахука отарлық кезеңнен аман қалған жалғыз қалалық орталық болды, бұл ішінара мал шаруашылығының енгізілуіне байланысты, ол егіс алқабын шектеді.

Экономика

Дәстүрлі экономика ауыл шаруашылығына, балық аулауға, мал өсіруге және ұсақ жануарларды аулауға негізделген. Терминал классикалық кезеңде Чонтал майя саудагерлері майяның жазықтарындағы өзен және жағалау сауда жолдарына бақылау жасады. Тағы бір кіріс көзі – пальма ағашынан жасалған шеберлік бұйымдары. Бұрын, қабықтан әк жасау маңызды экономикалық қызмет болған, бірақ көптеп өндірілген құрылыс материалдарының қолжетімділігі сұранысты азайтып, оны өндірудің тиімділігін жойды.

Ауыл шаруашылығы

Йокотанның егіншілігі жан-жақты зерттелді және ежелгі майя аграрлық тәсілдерімен байланысты екені анықталды. Олар минералға толы құнарлы топырақты су басу арқылы байытатын биік таулы жерлерді өңдейді. Басты егістік – жүгері. Мексиканы испандықтар басып алғаннан бері мал шаруашылығының енгізілуінен егіншілік төмендеуде. Жүгері, бұршақ және қабақ маусымды түрде егіледі.

Балық аулау

Балық аулау Колумбияға дейінгі дәуірде ауыл шаруашылығымен бірдей Йокотан экономикасының маңызды бөлігі болғанмен, бүгінде қоршаған ортаның нашарлауына байланысты бұрынғыдай маңыздылығын жойды. Дегенмен, халық балық аулауды жалғастырып келеді, әсіресе мол жылдары. Балықшылардың үш негізгі тобы бар. "Либре" ("еркін") балықшылар өте қарапайым "шеңбер мен торы" технологиясын пайдаланады және сайланған "жетекші" басқаратын шағын топтарда жұмыс істейді. Ресми кооперативтердің мүшелері ресми ұйымның мүмкіндіктерінен пайдаланады, бірақ көбінесе жалақылары төмен. Үшінші топ – мердігерлермен жұмыс істейтін, жақсы жабдықталған кәсіпкерлерден тұрады.

Мал шаруашылығы

Балық аулаудан өзгеше, мал шаруашылығы экономиканың дамитын саласы болып табылады, көбінесе егіншіліктің есебінен. Көптеген бұрын балық аулауға қолданылған шалқар көлдер жайылымдық жер ретінде кептірілген.

Аң аулау

Йокотан аң аулауында ақ құйрықты бұғы сияқты үлкен жануарлар да кездеседі, бірақ шағын аңдарға көбірек мән беріледі.

Қолөнер

Шапкалар пальмадан тоқылады, ал петат деп аталатын ұйықтайтын төсеніштер канита, Cyperus giganteus өсімдігінің талшықтарынан тоқылады. Бірақ Йокотан халқының басты қолөнері – қазылған каноэ және оның кіші нұсқасы – каюко, олар балық аулауға және егін салу үшін пайдаланылатын көптеген аралдарға жетуге қолданылады.

Тұрғын үй

Дәстүрлі үйлер тікбұрышты пішіндес, пальма ағашынан және ағаштан салынады, алтыдан сегізге дейін тіреу бағаналарымен тұрғызылады. Шатырлары ауыр жаңбырдың әсерін азайту үшін тік болып келеді, оларды жалданып келген мамандар салады. Үйлердің айналасында сыртқы жұмыстар үшін кеңеюлер болады. Әдетте, ас дайындау осындай кеңеюлердің бірінің астында жүргізіледі. Үй салуда қолданылатын қазіргі заманғы элементтердің бірі – шегелерді пайдалану.

Отбасы

Йокотан отбасы ядролық, моногамды және біте қайнасқан. Ертерек үйленуге бейімділік бар, және гендерлік рөлдер нақты белгіленген. Бірақ, дәстүрлі ауылдардағы әйелдерге, метистер көп тұратын ауылдарға қарағанда, көбірек құрмет көрсетіледі.

Дін

Йокотанның түпнұсқа мифологиясы мен космогониясы зерттеле бастады. Олардың аңыздары табиғаттан тыс күштерге ие су және мангр жаратылыстарымен толы, сондай-ақ Ла Ллорона туралы әңгіме де айтылады. Қоғамдық діни шаралар католик дінін қабылдағандықтан мереке күндеріне орай өткізіледі. Ең маңызды мерекелер – Кармель тауындағы Әйел, Таза ұғым (8 желтоқсан) және Архангел Михаил (29 қыркүйек). 29 сәуір – су тасқыны маусымын тойлау күні. 1980 жылдары католик шіркеуі аймақта алкоголизмге және "ла кустумбраға", яғни дәстүрлі майя діни практикаларына қарсы күрескен протестант миссионерлерінің ықпалын азайтуға тырысты. Жауап ретінде католик шіркеуі жергілікті катехистерден қатал ұстанымды ұстанатын топтар құрды. Олар католик Евангелиясын оқып үйретті, жаңа үй салғанда немесе сатып алғанда әулиелерге арналған құрбандықтарды (офердаларды) жасауға қарсы болды. Тіпті музыка мен биге де тыйым салды. Католиктердің "ла кустумбраға" қарсы осы қатал ұстанымы халықтың шіркеуге қызмет етуден жалпыға бірдей бас тартуына және мерекелерді орталықтандырылмаған түрде тойлауға әкеп соқты. Қазір мерекелер жеке, отбасы шеңберінде тойланады.

Тіл

Йокотанның көпшілігі екі тілді. Йоко очоко тілінің жойылу қаупі туған, бірақ 1980 жылдары мемлекеттік сақтау жұмыстарынан кейін дамыды.

Қоршаған орта

Экологиялық құлдырау мал өсіру енгізілген кезде, жайылымдық жерлерге айналдырылған сайырық көлдерді кептіруден басталды. Бұрын егіншілікке пайдаланылған жерлер де мал жаюға қолданылды. Соңғы кезде Pemex Табасконың солтүстігіндегі суларды кең көлемде ластады және судың тұздылығын өзгерту сияқты, экологиялық қауіп төндіретін басқа да өзгерістерге себеп болды. Кейбір түрлер жойылып қалды, ал басқалары зардап шеккен жерлерді тастап кетті, нәтижесінде орташа аулау көлемі азайды. Мангр тоғайлары кері шегінді, осылайша орман ресурстарын аз қамтамасыз етті. Бұл әрекеттер Pemex және оның мердігерлеріне қарсы жергілікті халықтардың қозғалысын күшейте түсті.

Әлеуметтік және экономикалық

Табиғаттың нашарлауы көптеген йокотандықтарды, әсіресе ер адамдарды, жұмыс табу үшін қалаларға көшіруге мәжбүр етті. Осының салдарынан отбасылық байланыстар әлсіреп, дәстүрлер, әсіресе дәстүрлі шаруашылыққа қатыстылары, бұрынғыдай сақталмайды. Сонымен қатар, Мексика қоғамының бағытына бейімделудегі қиындықтар мен қалаға жаңадан келгендердің салыстырмалы байлығынан туындаған алкоголизм мәселесі де бар.