Кіріспе
Аниндлиаква (Amamalya Ayakwa) – Австралияның Солтүстік территориясындағы Карпентария шығанағындағы Грот Эйландт және Бикертон аралдарында Аниндлиаква халқы қолданатын австралиялық абориген тілі. Аниндлиаква – көптеген жіктеу префикстері бар тіл, онда барлық дәстүрлі есімдер, сын есімдер, жеке және көрсету есімдіктері тұлға, сан және жыныс бойынша префикстеледі. 2021 жылғы Австралия халық санағы бойынша, Аниндлиаква тілінде ана тілі ретінде 1516 адам сөйлейді, бұл 2006 жылғы 1283 адамнан артық.
Anindilyakwa (Amamalya Ayakwa) is an Australian Aboriginal language spoken by the Anindilyakwa people on Groote Eylandt and Bickerton Island in the Gulf of Carpentaria in the Northern Territory of Australia. Anindilyakwa is a multiple classifying prefixing language in which all traditional nouns, adjectives, personal and demonstrative pronouns are prefixed for person, number and gender. According to the 2021 Australian Census, Anindilyakwa was spoken natively by 1,516 people, an increase from 1,283 in 2006.
Аттар
Жергілікті аниндлиаква халқы бұл тілді Амамалья Аяквa деп атайды (Амамалья – «шын», ал Аяквa – «сөздер»). Дегенмен, Аниндлиаква тілі қазір де кеңінен қолданылады. Тіл білімі мамандары жазу жүйесін белгілемес бұрын, адамдар Аниндлиаква тілін әртүрліше жазып келген. Олардың ішінде Андилжангва, Андильяугава, Анинхдильягва, Эниндлиаугава, Эниндхильягва, Ваниндлиаугава, Ингура және Ингуру сияқты жазбалар болған. Бұл тіл өзі орналасқан айманының атымен – Groote Eylandt деп те белгілі.
Әуелі дауыстылар
Аниндлиаква тілінің дауыстыларын талдау әртүрлі интерпретацияға мүмкіндік береді. Стокс оны 4 фонемалық дауыстыға ие деп талдаса, Лидинг оны тек 2 дауыстыға ие деп талдайды, олардың аллофондары [i ɪ u ɯ ə o a] және [a æ aɪ æɪ e eɪ ɒ aʊ] болып табылады.
Фонотактика
Аниндлиаква тіліндегі сөздердің көпшілігі әрқашан "а" дауыстысымен аяқталады. Сөздердің ішінде "ngw" сияқты 3 консонанттан тұратын тіркестер кездесуі мүмкін.
Сифаттар
Өлшем дәрежесі екі түрде жасалады: оң және кішірткіш (warrngka), бірақ бұл сөзді қайталау күшейту үшін қолданылуы мүмкін. Бұрын «Грут Эйландт тіл білімі» деп белгілі болған, Шіркеу Миссионерлік Қоғамы 2006 жылға дейін бұл бөлімді басқарды. CMS латын әрпін қолданып, Киелі кітап мәтіндерін Аниндлиаква тіліне аударды. Қазіргі уақытта орталық Аниндлиаква жер кеңесінің «Мәдениетті сақтау» бөліміне қарасты. GELC «Барлық нәрсе туралы кітап» – Eningerriberra langwa jurra Аниндлиаква тілінің сөздігін жинақтап, жариялады, сондай-ақ Австралиялық сауаттылық және сандық білім беру қорының көмегімен онлайн сөздік және веб-қосымша жасады. Олар сонымен қатар Аниндлиаква тіліндегі бейнелер мен ресурстардың мазмұнын кеңейтетін YouTube арнасын жүргізеді.
Макассаның ықпалы
Сулавеси (қазіргі Индонезия) аймағынан Макасар халқы 1700 жылдардың басында немесе ортасында Солтүстік Австралия жағалауына келе бастады. Бұл 1906 жылы "Ақ Австралия" саясаты енгізілгенге дейін жыл сайын қайталанды. Макассандар Грот Эйландқа сауда үшін, әсіресе Оңтүстік Қытай теңізіндегі аса құнды трепанг үшін келіп тұрды. Макассалықтар өздерімен бірге тамариндерді (жамба), қаптал ойыс қайықтарды (маламуква), темекіні (дамбаква) және сыраны (ания) әкелді. Эван сараптамасы бойынша, шамамен 35 Макассар сөзі, көбінесе зат есімдер, Аниндлиаква тіліне сіңген, соның ішінде Умбакумба (малай тіліндегі "толқынның шағылысуы" мағынасындағы "омбак-омбак") және Барталумба шығанағы (Макассар тіліндегі "үлкен тас" мағынасындағы "бату-ломпоа") сияқты көптеген жер аттары бар. "Yilila" – Нүмбулуардан шыққан топ. Топтың жетекші әншісі Грант Нундирибала – дәстүрлі музыканың шебері, беделді әнші және биші. Топ өзінің музыкасын Вубуй, Аниндлиаква, Макассар және ағылшын тілдерінде орындайды. Басқа да көзге түсетін топтар: Нүмбулуардан келген "Mambali", Ангуругудан келген "Groote Eylandt Band" және Умбакумбадан келген "Salt Lake Band".
Кино және теледидар
Соңғы толқын (АҚШ-та Black Rain деп шығарылды) — Питер Вейрдің 1977 жылғы австралиялық құпия драмалық фильмі, онда ақ адвокат кісі өлтіруге айыпталған аборигендер тобын қорғайды. Сондай-ақ, Йолнгу адамы Дэвид Гулпилил, жергілікті аниндлиаквалық Нандживарра Амагула, Уолтер, Рой Бара, Седрик Лалара және Моррис Лалара сотталып жатқан адамдарды сомдайды. Бакала — 2017 жылғы марапатқа ие болған, сценарийін және режиссурасын Николас Лахаччак жасаған, толығымен аниндлиаква тілінде түсірілген қысқаметражды фильм. Бұл аниндлиаквалық Стив «Бакала» Вуррамараның тарихы, ол Мачадо-Жозеф ауруына (MJD) шалдыққан, бұл мұралық нейродегенеративті ауру, ол жоғарғы және төменгі аяқ-қолдардың қозғалысын бақылау және үйлестірудің жоғалуына әкеледі. Анижа — 2011 жылғы марапатқа ие болған, Дэвид Хансеннің сценарийін және режиссурасын жасаған қысқаметражды фильм. Фильм негізінен аниндлиаква тілінде түсірілген және алкогольге тәуелділіктің салдарымен күресіп жатқан бір отбасының басынан өткен оқиғаларды көрсетеді. Фильм 2011 жылы Австралия Медиа Мұғалімдерінің (ATOM) сыйлығында «Ең үздік абориген ресурсы» атағын жеңіп алды. Аниндлиаква тілі Дисней арнасындағы «Сөзді тарату» атты аборигендердің австралиялық тілдеріне арналған бағдарламада көрсетілді. Бағдарламада аниндлиаква тіліндегі «Нгаррарндиррарджана» сөзі қолданылды, ол «ағаштан бір нәрсені алу үшін тепкілеу» деп аударылады.
Еске алу
2019 жылы Австралия Корольдік Монетасы Халықаралық Түпкілікті Тілдер Жылын тойлауға арналған 50 цент монета шығарды, онда Австралияның түпкілікті тілдерінен "ақша" деген 14 түрлі сөз келтірілген, оның ішінде Аниндiлiква тіліндегі awarnda сөзі де бар. Монетаны Александра Стокич түпкілікті тілдерді сақтаушы топтарымен кеңесе жасаған.