Кіріспе

Өзбекстанның археологиялық орны Сармышсай (; сонымен қатар Сармыш шатқалы деп те аталады) Өзбекстанның Навои облысының Нурата ауданындағы Қаратау тау жотасында орналасқан. Шатқалда тас дәуірінен бастап археологиялық қалдықтар сақталған, оның ішінде 10 000-ға жуық ежелгі тас өрнектері бар екі петроглифтер орны бар. ЮНЕСКО мәліметінше, бұл Өзбекстандағы ең ірі және маңызды тас өнер ескерткіші.

География және табиғи тарих

Каратау тау жотасы – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып саналатын Батыс Тянь-Шаньның оңтүстік тармағы. Зарафшан аңғары мен Қызылқұм шөліне жақын орналасқан Қаратау аймағы ежелгі заманнан бері адамдар мен жануарлардың маусымдық көші-қондарының тоғысқан жері болып келген. Сармыш шатқалын Сармыш өзені құмтас тау жыныстарын кесіп өтіп қалыптастырған, ол бүгінде шағын тау арнасы. Шатқалдың беткейлері ағаштар мен бұталардың тығыз тоғайларымен, сондай-ақ көктемдегі құмырсқалар мен басқа да жабайы гүлдермен жабылған. Аймақта шамамен 650 түрге жуық өсімдіктер кездеседі. Осы жерде табылған үш түр Өзбекстанның сирек және қорғалатын жануарлардың Қызыл кітабына енгізілген: Орталық Азиялық кобрасы, қара қарға және Северцов қойы. Скиф тайпалары Темір дәуірінде Сармишсайға қоныс аударып, б.з.д. 9-2 ғасырларда осы аймақты мекендеген. Олардың мәдениетінде жылқының маңызды болғанын білеміз, себебі олар оны аң ауру көріністерін бейнелейтін петроглифтерде салған. Ежелгі суретшілер қара түсті тастардың бетін тегістеп, оны сурет салуға қолданған. Алғашқыда олар өнер туындыларын тас кескіштер мен басқа да қарапайым құралдармен ойып жасаған. Барлық суреттер де нақты емес: үш өркеші бар түйе және екі басы бар адам бейнеленген. Сонымен қатар, туристер үшін тау юрталарынан тұратын лагерь де бар.