Кіріспе

3-ғасырдағы Шу Ханның дипломаты, жазушы және шенеунігі И Цзи (200-жылдары – 221), әдептік аты Джибо, Қытайдың Үш Патшалық дәуірінде Шу Хан мемлекетінде қызмет еткен қытай дипломаты және саясаткері. Ол бұрын Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде Лю Бяо әскербасына қызмет еткен, кейін Шу Ханның негізін қалаушы императоры Лю Бейге қызмет етті. И Цзи керемет дебатшы ретінде танымал болды және Шудың заң кодексі – Шу Кэ (蜀科) құрамын жазуға көмектесті, осы жұмыста Жуге Лян, Фа Чжэн, Ли Ян және Лю Ба да қатысты.

Өмір

И Джи Шанян командалығында (山陽郡) дүниеге келді, ол қазіргі Шандоң провинциясының Джуе округінің аймағын қамтиды. Жастығынан ол Шаняннан шыққан Лю Бяоның, Цзин провинциясының (қазіргі Хубэй мен Хунаньды қамтиды) губернаторының қызметіне кірді. Ол кезде Лю Бяо Ли Цзюе хунтасының бергенімен Оңтүстікке күзетші генерал (鎮南將軍) шеніне ие болды, сондықтан қызметінің басталуы ең ерте 192 жылға дейін жетеді. 200-ші жылдардың басында, әскербасшы Лю Бей өзінің қарсыласы Цао Цао Рунанға шабуыл жасағаннан кейін Лю Бяодан пана сұрады. Лю Бяо оған Цзин провинциясының солтүстігіндегі Синье округінде тұруға рұқсат берді. И Джи сол кезде Лю Беймен бірнеше рет кездесіп, оның танысы болды. 208 жылы Лю Бяо қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басып алған кіші ұлы Лю Конг, Цао Цао Оңтүстік Қытайға жорыққа шыққанда Цао Цаоға бағынды. И Джи Лю Бейге оңтүстікке қарай Сиакоуға (夏口; қазіргі Ухань, Хубэй) сапар жасауға қосылды, ол Лю Бяоның үлкен ұлы Лю Цидің басқаруында болды және Цао Цаоның билігінен тәуелсіздігін сақтап тұрды. Содан бері И Джи Лю Бейдің адамы болды және оны И провинциясына (қазіргі Сычуань мен Чунцинді қамтиды) ертіп барды. 214 жылдың шілде айында Лю Бей И провинциясын губернаторы Лю Чжаннан басып алғаннан кейін, И Джи Лю Бейді И провинциясының астанасы Чэндуға ертіп барды. Сол кезде Хан орталық үкіметі тарапынан номиналды түрде Сол жақ генерал (左將軍) қызметіне тағайындалған Лю Бей, И Джиді өзінің үй шаруашылығының көмекшісі (從事中郎) етіп тағайындады. Лю Бей И Джиге Цзян Ён, Сунь Цян және басқалардан кейін екінші орында құрмет көрсетті. Кейін Лю Бей И Джиді Цзяндунға (немесе Вуға) Сунь Куанмен кездесуге жіберді, ол Цао Цаоға қарсы соғыста Людің одақтасы болды. Сунь Куан бұрын И Джидің дебаттасу қабілеті туралы естіген еді және оны сынап көргісі келді. И Джи Сунь Куанмен кездескенде, оған құрмет көрсету үшін тізе бүкті. Сунь Куан: «Сендер басыбайлы билеушіге қызмет етуден жалықты ма?» - деп сұрады. И Джи дереу: «Мен тек тізе бүгіп құрмет көрсетуім керек, содан кейін тұрамын. Бұл маған қиындық тудырмайды» - деп жауап берді. И Джидің ойы әрқашан осылай шапшаң болды. Сунь Куан оның зекілігіне қатты таң қалды. 220 жылы Хан әулеті құлағаннан кейін, И Джи Лю Бейдің 221 жылы құрған Шу Хан мемлекетіне қызмет етті – Үш патшалық дәуірінде. Ол Даңқты жазудың генералы (昭文將軍) шеніне көтерілді. Ол Жуге Лян, Фа Чжэн, Лю Ба және Ли Янмен бірге Шу заңдарын жасады. Оның өмірінің жазбалары Шу Ке, Шу заңдары туралы еңбегімен аяқталады.

Бағалау

Чэнь Шу, И Цзидің өмірбаянын жазғанда, былай деп ескерткен: "Ми Чжу, Сун Цян, Цзянь Ён және И Цзи – ой-пікірлері кеңінен таралған, іздеп-талған және мәдениетті адамдар еді. Олар әдептілік пен қағидаларды жақсы біліп, сақтайтындығымен белгілі болды."

Жазбалардағы түсінікті сөздер

Алғаш рет Иді жаулап алу кезінде пайда болады, оны И Джи наразы Жан Иді Зиууді беруге көндіру үшін жіберді, онда ол Жао Юннан, содан кейін Жан Фейден ұсталды. Чэнду құлағаннан кейін Ма Чао отыз мың сарбазымен келді және Вэй Янды жебемен жарақаттағаннан кейін Лиу Бей И Джиді Ма Чаоны беруге көндіру үшін жіберді. Янпин асуының маңызды қорғаныс нүктесі ретінде тағайындалған Лю Бей, Цао Цао Ханчжунды жаулап алғаннан кейін сол жерге барып, Лю Бейдің жаңа жерлеріне шабуыл жасауға шешім қабылдайды. Ма Чао Ю Джимен бірге Янпинді қорғауға тағайындалады, бірақ Ма Чао мас болғандықтан асу Чжан Ляоның қолына өтеді. Түнде Цао Цаоның қуып жете бастауынан кейін И Джи жүзден аз аттымен Лю Бейге қашып жетеді. Лю Бейдің қайтысынан кейін Юн Кайдың үш оңтүстік қаласында көтеріліс шығарып, патша Менг Хуомен одақтасатыны туралы хабар тарады, бұл Чжугэ Лянның болжаған нәрсесі еді. Чжугэ Лянның үшінші солтүстік жорығы кезінде, Чжугэ Лян мен Сима И Цзитинг маңында тоқтағанда, Чжугэ Лянның бүлік көтергені туралы қауесеттерді жоққа шығарып, император Лю Шанға Чжугэ Лянның адалдығын сынау үшін оны шақыруды ұсынады. Ю Джи күткендей, Чжугэ Лян шақыруға бағынып, бұл Сима Идің амалы екенін айтады. Сунь Куанның қайтысынан кейін И Джи мыңдаған алтын жіптер мен асыл тастар жіберіп, көңіл айтады және Шығыс Вудың араласпауын қамтамасыз етеді.

"Үш патшалықтың романсы"

И-Джи алғаш рет 34-тарауда Лю Бяоның офицері ретінде пайда болады, Лю Бэйді оның Дилу атының қарғысқа ұшырағаны туралы ескертеді, бірақ Лю Бэйдің адам өмірін жылқы емес, тағдыр басқарады деген сөзіне көндіреді. Лю Бэй И-Джиді жақсы көретін, сондықтан Лю Ци И-Джиді Лю Бэйге Лю Бяоның өлімі және Цай әулетінің қастандықтары туралы хабарлау үшін жібереді, бірақ Лю Бей Лю Конгтың Цао Цаоға жіберген елшісін тұтқындағаннан кейін бұл туралы білген еді. И-Джи Лю Бейді Лю Конгты ұстауға шақырды, бірақ Лю Бэй бас тартты және оңтүстікке қашуға дайындалғанда И-Джиді Цзянсяда қорғанысқа дайындалуға бұйырды. Лю Бэй Чибиден кейін Цзиңнің бір бөлігін алғаннан кейін, И-Джи Лю Бейді тауып, оған стратегия үшін Ма Лянды жалдауға кеңес береді, содан кейін Лю Бейдің штабына қосылады. Чжугэ Лян мен Чжан Фэй Иге шабуыл жасау үшін шақырылғанда, Чжугэ Лян И-Джиді Гуан Юдің әкімшілік штабына тағайындайды, Лю Бэй Иді жаулап алған кезде марапатталғандар тізіміне енді. 215 жылы Чжан Лу Ханчжунды Цао Цаоға тапсырды, ал Лю Бэй Цао Цао Иге шабуыл жасамаса деп уайымдады, сондықтан Чжугэ Лян И-Джиді Сунь Куанға Жингті ұсыныспен жіберді, егер Сунь Куан Хефэйге шабуыл жасап, Цао Цаоның назарын Иден аударса, Сунь Куан келісті. 219 жылы Гуан Ю У-дың Цзиндегі базасын басып алғанын біліп, Ма Лян мен И-Джиді көмек сұрау үшін Иге жіберді, бірақ олар келген күні Гуан Юдің өлімі туралы хабар келді. Лю Бэй император болған кезде шені жоғарылатылды.