Кіріспе

Андре Жидтің 1902 жылғы "Антиморальды" романы – Андре Жидтің 1902 жылы Францияда жарық көрген туындысы.

Сюжет

"Әдепсіз" романы – Мишель үш досына баяндайтын оқиғалардың естеліктері. Достарының бірі Мишельге жұмыс табуға көмектесу үшін, Мишельдің өзінің баянының көшірмесін Мессье Д.Р., Кеңес Президентіне жолдаған хатына қосады. Мишельдің әңгімесіндегі маңызды оқиғалар – туберкулезден жазылуы; алжирлік ұлдарға және оның жыл бастығының ұлына деген тартылысы; сондай-ақ өмір мен қоғамға қатысты жаңа көзқарастың қалыптасуы. Осы саяхаты барысында Мишель Меналькіден жақын рухты адамды кездестіреді.

Мишель

Мишель он бес жасқа келгенге дейін анасы мен әкесінің тәрбиесінде өсті, содан кейін анасы қайтыс болды. Ол гугеноттардың қатаң құндылықтарымен тәрбиеленгенімен, өмірінде бұл құндылықтарды сақтамады. Ол өсіп келе жатқан кезіндегі қаталдық пен тәртіпті өз оқуына да қатысты. Жиырма жасқа келгенде француз, латын, грек, еврей, санскрит, парсы және араб тілдерін еркін меңгерді. Осы шамада ол "Фригиялық діни әдет-ғұрыптар туралы эссе" жазды. Эссе әкесінің атымен жарияланды және мақтауға ие болды. Мишельдің әкесі жиырма бес жасында өлім төсегінде жатқанда, әкесінің ризашылығын алу үшін Мишель Марселинге асығыс үйленді. Марселинмен үйленгеннен кейін Мишель және оның әйелі Туниске бал айына кетті. Мишель Эль-Джемдегі алғашқы қираған ескерткіштерді көріп көңілі тоймады. Эль-Джемнен шыққаннан кейін көп ұзамай Мишель ауыр сырқатқа шалдықты. Оған туберкулез диагнозы қойылды және оның аман қалуы күмәнді болды. Марселин оны Алжирдегі Бискраға алып барды, мұнда ол жазылуы мүмкін еді. Мишель әйелінің үздіксіз күтімімен және жергілікті балалармен араласқаннан кейін өмірге деген құлшынысын қайта тапты. Ол жайлап жазылып, жұбайлар Тунис арқылы Солтүстік Африкадан қайтып келді. Тунис, Мальта және Сиракуза арасында саяхаттай келе Мишель өзінің өзгергенін сезді. Сапар Италия арқылы аяқталды. Жұбайлар Мишельге тиесілі Ла Мориньерге оралды. Олар келгеннен кейін көп ұзамай, үйдің қараушысы Бокаж Мишельге үйін көрсетті және оның ұлы Шарль жақын арада Аленсоннан тәжірибелік шаруашылықтан оралатынын айтты. Бастапқыда қызығушылық танытпаса да, Мишель Шарльдың серті және жай мінезіне қызығушылық танытты. Уақыт өте келе Бокаж Мишельге Шарль Аленсонға қайта оралатынын айтты. Содан кейін Мишель мен оның жүкті әйелі Парижге қайта оралды. Мишель Париждің жоғары қоғамынан тез жалықты және ашуланды. Ол лекциялар жасауға уақытын арнады, бірақ олар даулы болып шықты. Мишель мен Менальк осы кезде дос болып, Менальк Мишельдің лекцияларын түсіне алды. Мишель мен Менальк жақын дос болып, Мишель досы Парижтен кеткен күні Меналькпен бірге түндеді. Сол түні Мишель әйелінің түсік тастағанын және қатты ауырып жатқанын білді. Ол оқиғаға қатты ренжіді және өмір жолына күмән келтірді. Марселиннің саяхаттауға күші жеткен кезде Мишель оны Ла Мориньерге көшірді, өйткені ол тауларға барудың орнына Нормандияға қайтуды қалады. Мишель шаруашылық жұмысына тез көңілі тоймады және жұмысшыларын түсінуге тырысты. Ол Хюртевент отбасы және олардың әдепсіз мінез-құлқы туралы білді. Бұзылған және ерекше мінез-құлыққа қызығушылық танытқан Мишель ақырында Бокаждың ұлдарының бірі Алсидені өз жерінде браконьерлік істеп жатқанда ұстауға шешім қабылдады. Ол ақырында Алсиде қосылып, өз жерінде браконьерлік жасады. Алсид пен бірнеше жұмысшылары оны алдап жатқанын білгеннен кейін Мишель ашуға ішінде ыстық сезім пайда болды. Шарльбен, енді Мишельге керек емес, кездескенде Мишель өзінің мүлкін сатты. Ол әйелімен Альп тауларына саяхатқа кетті, онда оның денсаулығы жақсаруы керек еді. Мишель, әйелі әлі де осал болғанына қарамастан, жалықты және Альп тауларынан Италияға кетуге шешім қабылдады. Олар Солтүстік Африка арқылы саяхаттайды, онда Марселиннің денсаулығы нашарлай түсті. Ол Эль-Кантарада қайтыс болып, сол жерге жерленді. Оның қайтысынан кейін үш ай өткен соң Мишель достарына хат жазып, онымен кездесуге шақырды. Ол жаңа ортада жалғыздық пен қажылыққа ұшырады және қоғамға қайта қосылуды қалады.

Марселин

Марселин жетім, ол Мишельге үйленгенге дейін ағаларымен бірге тұрады. Ол терең діншіл католик, ал оның діндарлығы Мишельдің дінсіздігімен зейінді қақтығыс тудырады. Мишель туберкулезбен ауырғанда Марселин оған ерекше қамқорлықпен және ықыласпен күтім көрсетеді. Оның шыдамдылығы мен күтімі болмаса, Мишель бұл аурудан сауығып шығуы екіталай еді. Марселин жүкті болады, бұл Мишельді уақытша тоқтатып қояды. Айыныштысы, ол түсік тастайды және денсаулығы күрт нашарлайды. Түсік тастағаннан кейін Марселиннің рухы құлап, ол көптеген зиялы күштерін жоғалтады. Марселин Мишельдің саяхаттарына ілесіп жүреді, тіпті ол өзі де туберкулезге шалдыққан кезде де. Ол Мишельдің өзіне қалай қарым-қатынас жасағанына немесе оның ерекше мінез-құлқына шағымданбайды. Өліміне дейін ол Мишельдің бойын алған жаңа сенім туралы айтады және осы сенімде өзіне орын жоқ екенін білдіреді.

Менальке

Меналк – Мишельдің танысы. Оның қоғамға наразы екендігі туралы сыны бар, және осы сыны Мишельді қызықтырады. Меналк тек қазіргі күнмен өмір сүремін деп мәлімдейді және материалдық заттарды жек көретінін айтады. Бірақ, оның сөздеріне қарамастан, Меналктің жеке қызметшілері бар, ол қымбат шараптар мен тағамдарды шексіз пайдаланады, ал ол тұратын қонақ үйдің қабырғалары мен жиһаздарын құнды непал маталарымен жапқан. Екі жүзді болғанына қарамастан, Меналк қоғам мен оның салт-дәстүрлерін сүйсінсіз еріп жүретін адамдардан жалыққан. Ол Мишельмен өз пікірлерін бөліседі, бұл Мишельдің жаңа идеологиялық доктринасының қалыптасуына зор ықпал етеді.

Санаткерлік талдау

Эдвард Саидтың "Мәдениет және империализм" кітабында "Әдепсіз" романы отаршылдық Франция мен Француз Алжирінің азаматтары арасындағы күрделі қарым-қатынастарды бейнелейтін әдеби мәтін ретінде қарастырылады. Осы постколониалдық тұрғыда "Әдепсіз" романының талқылануы оны африканизм және ориентализм дискурстарымен байланыстырады. Африканизм мен ориентализм идеяларын қолдайтындар Африка және Азия халықтарының мәдениетін еуроцентризм көзқарасымен қарастырады. Гидтің романын әдеби африканизм мен ориентализмнің мысалы ретінде келтіре отырып, Саид отарлаушының колонизацияланғандарға қатысты геосаяси билікке айналатын сөздік билікпен күшті екенін көрсетеді.

Бейімделулер

Роман Август пен Рут Гёцтің осы аттас пьесасы бойынша сахналық қойылымға айналдырылды. Пьеса 1954 жылдың ақпаннан мамыр айына дейін Нью-Йорк қаласындағы Рояль театрында Бродвей сахнасында қойылды; режиссерлігін Дэниел Манн жасады, ал басты рөлдерді Джеймс Дин, Луис Журдан және Джеральдин Пейдж сомдады.