Сардар Асаад Бахтиари: Қазақстан Конституциялық революциясының қайраткері
Ali-Qoli Khan Bakhtiari
Сардар Асад Бахтиари (1856-1917) – ирандық революционер, Бахтиари тайпасының басшысы. Парсы конституциялық революциясының маңызды тұлғасы. Тарихы мен өмірі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран революционері (1856–1917 жж.)
Iranian revolutionary (1856–1917)
Сардар Асаад Бахтияри (шамамен 1856–1917 жж.) (лури/парсы: سردار اسعد بختیاری), сондай-ақ Хадж Али Голи Хан, Сардар Асаад II (шынайы аты Али Голи Хан) – ирандық революционер және Бахтияри Хафт Ланг тайпасының басшысы. Хосейн Голи Хан Ілханидің үшінші ұлы, ол Парсы конституциялық революциясының маңызды тұлғаларының бірі болды. Ол Нажаф Қоли хан Бахтиари Самсам Ол Салтанех, Биби Марям Бахтиари Сардар Биби және Хору хан Бахтиари Сардар Зафардың бауыры болды.
Sardar Asaad Bakhtiari (c. 1856–1917) (Luri/Persian: سردار اسعد بختیاری), also known as Haj Ali Gholi Khan, Sardar Asaad II (born Ali Gholi Khan) was an Iranian revolutionary and a chieftain of the Bakhtiari Haft Lang tribe. The third son of Hossein Gholi Khan Ilkhani, he was one of the primary figures of the Persian Constitutional Revolution. He was the brother of Najaf Qoli Khan Bakhtiari Samsam Ol Saltaneh, Bibi Maryam Bakhtiari Sardar Bibi, and Khorou Khan Bakhtiari Sardar Zafar.
Ерте өмір
1856 немесе 1857 жылы Бахтияри Чахармахал провинциясының Гармсир қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Хосейн Голи Хан Илхани Бахтияри тайпаларын біріктіріп, оларды Қажар Иранының соңғы кезеңіндегі ең күшті кланға айналдырды. Оның анасы Биби Мехри Жан, Ілияс хан Бахтияридің немересі және Нажаф хан Бахтияридің қызы болды. Әли Ғоли хан көшпелі жасөспірімдерге тән емес білім алды, парсы тілімен қатар араб және француз тілдерін үйренді. 1876 жылы Бахтияри руының ақсақалдарының бірінің қызы Биби Маддашанмен үйленді. 1881 жылы ол әкесі мен ағасы Эсфендияр ханмен бірге Насер Эддин Шахтың шақыруымен Тегеранға келді, себебі Қажар монархы Бахтияри кланының күшейіп келе жатқан ықпалынан алаңдады. Одан кейін әкесі уланып, ол және ағасы түрмеге қамалды. Әли Ғоли хан өзінің "Тарих и Бахтияри" кітабында осы оқиғалар туралы айтады. Бір жыл түрмеде өткенде, оның отбасы қиындықтар мен оқшаулыққа ұшырады. Түрмеден босатылғаннан кейін Әли Ғоли хан Тегеран сотына барымта ретінде жіберілді және ағасы Эсфандиарға қарсы күш ретінде пайдаланылды, ол әкесінен кейін Бахтияри тайпасының Илхани [Лорд-шеф] лауазымын мұрагерлік еткен еді. Қажар сотында Әли Ғоли хан саясат және әдеп-ғұрыптарды үйреніп, елдің саяси элитасымен байланыс орнатты. Ол сондай-ақ Бахтияри билігінің орналасқан оңтүстік-батыс Иранға қызығушылық танытқан шетелдік дипломаттармен, әсіресе Британ елшілігімен байланыс жасады. Уильям Нокс Д'Арси Бахтияри басшылығымен келісімшартқа отырып, Таяу Шығыста алғаш рет мұнай іздеуге рұқсат алды, бұл оқиға бүкіл аймақтың тарихын өзгертіп жіберді.
He was born in 1856 or 1857 at Garmsir in the Bakhtiari Chaharmahal province. His father, Hossein Gholi Khan Ilkhani, having united the Bakhtiari tribes, had turned them into the most powerful clan in late Qajar Iran. His mother was Bibi Mehri Jan, the granddaughter of Elias Khan Bakhtiari and daughter of Najaf Khan Bakhtiari. Ali Gholi Khan received an education atypical for a nomadic adolescent, learning Arabic and French alongside Persian. In 1876 he married Bibi Mahdashan, the daughter of one of the elders of the Bakhtiari clan. He was summoned to Tehran in 1881, with his father and older brother Esfandiar Khan, by Naser Eddin Shah out of the Qajar monarch’s concerns over the growing power of the Bakhtiari clan. Shortly after, his father was poisoned and he and his brother were imprisoned. Ali Gholi Khan relates these events in his book Tarikh e Bakhtiari [The History of the Bakhtiari]. During his year in prison, his family endured hardship and isolation. After his release, Ali Gholi Khan was sent as a hostage to the court in Tehran and used as leverage against his brother, Esfandiar, who had succeeded their father as the Ilkhani [Lord Chieftain] of the Bakhtiari clan. At the Qajar court, Ali Gholi Khan learned about politics and court etiquette and established a network within the country’s political elite. He also forged links with foreign diplomats, particularly within the British Embassy, who had interests in southwestern Iran – the seat of Bakhtiari power. William Knox D'Arcy, by contract with the Bakhtiari leadership, obtained permission to explore for oil for the first time in the Middle East, an event which changed the history of the entire region.
Бахтияри басшылығы
1896 жылы мамыр айында Насер әд-Дин шах қаза болғаннан кейін, Әли Голи Ханға Тегеранда тәртіп сақтау міндеті жүктелді. Мұзаффар әд-Дин шахтың билігі тұсында ол патшаны күзетуге тапсырылған Бахтиар әскерінің командирі болып қалды және 1896 жылы бригадир-генерал шеніне көтерілді. Оның адалдығы үшін 1000 томан көлемінде шәкіртақы да берілді. Ағасының денсаулығы нашарлағаннан кейін, Әли Голи Хан шах тарапынан Ильхан-и Бахтиари (Бахтиар тайпасының басшысы) деп мойындалды. Алайда, ол бұл лауазым үшін үлкен ағасы Нажаф Голи Хан Самсам әл-Салтанадан күшті бәсекеге тап болды, өйткені дәстүр бойынша кланның ағасы болу құқығы оған тиесілі еді. Бахтиар басшыларының қысымымен Әли Голи Хан лауазымнан Самсам әл-Салтанаға бас тартты. 1900 жылы Әли Голи Хан Үндістанға сапар шекті, Еуропаға аттану алдында Мысырда қысқа уақыт тұрды. Келесі екі жыл бойы ол Еуропа құрлығын аралап, түрлі астаналарға саяхат жасады және жоғары қоғамда қатысты, бұл оның саясатқа деген қызығушылығын арттырған болуы мүмкін. 1902 жылы Иранға оралып, Тегеранда біраз уақыт тұрды. 1903 жылы үлкен ағасы Эсфендиардың қазасы Ильхани әулетінің екі тармағы арасында – Хосейн Голи Ханның ұлдары (Самсам әл-Салтана және Хосру Сардар Зафар) мен Эмам Голи Ханның ұлдары (Лотф Али Хан Әмір Мофкам, Насыр Хан Сардар Жанг, Сұлтан Мұхаммед Хан Сардар Ашжа және Ғұлам Хосейн Хан Сардар Мохташм) арасындағы алауыздыққа себеп болды. Әли Голи Хан бейбітшілікке ықпал етуші ретінде тараптарды татуластырып, алауыздықты тоқтатты. 1904 жылы премьер-министрдің (Айн әл-Даула) ұсынысы бойынша шах оған Сардар Асад атағын берді және сарайға қызметке қабылдады. Сонымен қатар, ол Лорестан аймағында тәртіпті сақтаумен айналысуға бекітілді.
After Naser Edin Shah was assassinated in May 1896, Ali Gholi Khan was given the task of maintaining order in Tehran. During the reign of Muzaffar al din Shah, he remained the commander of the Bakhtiari Cavalry entrusted with guarding the King and in 1896 was promoted to the rank of brigadier general. As a reward for his loyalty, he was also a given a stipend of 1,000 Tomans. When his older brother became incapacitated, Ali Gholi Khan was acknowledged by the Shah as the Ilkhan e Bakhtiari (Lord Chieftain of the Bakhtiari). However, he faced fierce competition for this title from his older brother, Najaf Gholi Khan Samsam al Saltanah, who by tradition had the right to be the patriarch of the clan. Under pressure from Bakhtiari leaders, Ali Gholi Khan relinquished the title to Samsam al Saltanah. In 1900 Ali Gholi Khan travelled to India and briefly resided in Egypt before embarking to Europe. For the next two years, he travelled across the European continent, visiting different capitals, and participating in high society, which may have peaked his interests in politics. He returned to Iran in 1902 and settled for a time in Tehran. The death of Esfandiar, his oldest brother, in 1903 led to a feud between the two main branches of the Ilkhani family: the sons of Hossein Gholi Khan (Samsam al Saltanah and Khosrou Sardar Zafar) and the sons of Emam Gholi Khan (Lotf Ali Khan Amir Mofkham, Nasir Khan Sardar Jang, Sultan Mohammad Khan Sardar Ashja, and Gholam Hossein Khan Sardar Mohtashm). Playing a peacemaker, Ali Gholi Khan managed to reconcile the different factions and ended the feud. n 1904, at the suggestion of the Prime Minister (Ain al Dawlah), the Shah awarded him with the title of Sardar Assad and promoted him to a courtier. At the same time, he was charged with maintaining order in the Lorestan region.
Ирандық конституциялық революция
1904 жылға қарай Сардар Асадтың конституциялық қозғалыспен ынтымақтастығы толыққанды жолға қойылған еді. 27 мамырда ол Сүлеймен ханның жеке бағында конституциялық көшбасшылардың кездесуін өткізді, ол кейін Микдех бақ қауымдастығы деп аталды. Келесі бірнеше жылда ол Оңтүстік Иранға дейін қолдаушылар желісін кеңейтті және Еуропаға сапар шегіп, эмиграциядағы оппозиция басшыларымен кездесті. 1909 жылдың 16 мамырында Иранға оралып, Бахтияри аймағына кіргеннен кейін Хузестан арабтарын білдіретін Кашкай басшысы шейх Хазалмен келісімге келді. Бойер Ахмад провинциясының Кәрім Хан Бахадурынан басқа, Сардар Асад астанаға жорық жасауға дайындалу үшін Оңтүстік Ирандағы барлық маңызды тайпа басшыларының қолдауын алды. Бахтияри басшыларының сүйемелдеуімен ол алдымен 700 атты әскерді Исфаханға бастап, содан кейін Каджар астанасына қарай жылжыды. 1909 жылдың 22 шілдесінде Сардар Асадтың Бахтияри атты әскері Саттар хан мен Бахер хан басқарған солтүстік көтерілісшілерімен кездесті. Бадамекте кеңескеннен кейін екі әскер Тегеранға бірлесіп кірді. 1909 жылдың 16 шілдесінде паттыдастардың капитуляциясымен қарсылық тоқтатылды. Шах 500 сақшысымен, отбасы мүшелерімен және туыстарымен бірге Ресей елшілігіне синып қалды. Ұлттық Мәжілістің билігі қайта орнатылып, ол барлық топтарды қаруларын тастауға шақырды. Саттар хан мен Бахер хан қарусызданудан бас тартқанда, Сардар Асад Саттар ханға Конституцияны сақтауға Бадамекте берген антын еске түсіріп, ультиматум жіберді. Бірнеше сағаттан кейін Сардар Асадтың ұлы Жафар Ғоли хан басқаратын 1000-ға жуық Бахтияри атты әскері Атабек саябағын қоршап алды. Соңынан болған шайқаста 150 солтүстік және 12 Бахтияри атты әскері қаза тапты. Ұлттық Мәжіліс атынан қоғамдық тәртіпті қалпына келтіріп, Сардар Асад 350-ге жуық паттыдас пен көтерілісшілерді түрмеге қамады. Ол елдегі жоғары дәрежелі шиит дін ғалымы, конституционалистерге қарсы шахпен одақтасқан шейх Фазлулла Нұридің өліміне қол қойғандардың бірі болды.
By 1904, Sardar Assad’s cooperation with the constitutionalist movement was well on its way. On 27 May he hosted a meeting of the constitutionalist leaders in the private garden of Suleiman Khan, which later came to be known as the Mikdeh Garden Association. He expanded his network of supporters across southern Iran over the next several years and, travelling to Europe, met with leaders of the opposition in exile. He returned to Iran on 16 May 1909 and, upon entering the Bakhtiari region, signed an agreement with the Qashqai chieftain, Sheikh Khazal, who represented the Arabs of Khuzestan. With the exception of Karim Khan Bahadur of Boyer Ahmad province, Sardar Assad secured the support of all major tribal leaders in southern Iran in preparation for marching on the capital. Accompanied by Bakhtiari chieftains, he first led a 700 strong cavalry into Esfahan and then advanced towards the Qajar capital. On 22 July 1909 Sardar Assad’s Bakhtiary cavalry came into contact with the northern insurrectionists led by Sattar Khan and Baqher Khan. After conferring at Badamek, the two armies jointly entered Tehran. On 16 July 1909 resistance ended as loyalists surrendered. The Shah, accompanied with 500 guards and members of his family and relatives, took refuge in the Russian Embassy. With the power of the National Assembly restored, the body called on all groups to lay down their weapons. When Sattar Khan and Baqher Khan refused to disarm, Sardar Assad sent an ultimatum to Sattar Khan, reminding him of the oath he took at Badamek to uphold the Constitution. Hours later, 1,000 Bakhtiari horsemen under the command of Jafar Gholi Khan, Sardar Assad’s son, surrounded Atabek Park. 150 northerns and 12 Bakhtiari cavalrymen died in the fighting that ensued. Restoring public order on behalf of the National Assembly, Sardar Assad imprisoned around 350 loyalists and insurrectionists. He one of the signatories of Sheikh Fazlullah Nouri’s death – the highest ranking Shia cleric in the country who had allied himself with the Shah in opposition to the Constitutionalists.
Соңғы жылдары
1909 жылғы 25 шілдеде Мұхаммед Әли Шах тақтан бас тарды, оның орнына он екі жасар ұлы Ахмад Мирза келді. Сардар Асад жаңа құрылған үкіметте алдымен Ішкі істер министрі, кейін Соғыс министрі болып тағайындалды. 1910 жылы ол қызметтен кетіп, көзіне операция жасату үшін Еуропаға сапар шекті. Ол Иранда болмаған кезде Мұхаммед Әли Шах Ресейдің көмегімен тағына қайта оралып, тәуелсіздікті қалпына келтіруге кірісті. Париж қаласында болғанда Ұлттық Мәжіліс мүшелері мен Вице-король Насер-ол-Молк Сардар Асадты Иранға қайта шақырды. 1912 жылғы шілдеде Тегеранға келген ол ағасы Самсам әл Салтанехтің кеңесшісі болды, ол сол кезде премьер-министр еді, және келесі жыл бойы Бахтияри руының таласқан топтары арасында бейбітшілікті сақтауда маңызды рөл атқарды. Содан кейін ол қоғамдық өмірден шеттеді. 20 ғасырдың басындағы иран тарихының ең ықпалды тұлғаларының бірі – Сардар Асад 1917 жылғы 1 қарашада Тегеранда қайтыс болды. Оның денесі Исфаханға жеткізіліп, Тахт-э-Фуладтағы отбасылық мазарға жерленді.
On 25 July 1909 Mohammad Ali Shah abdicated and was succeeded by his twelve year son Ahmad Mirza. Sardar Assad was appointed first Minister of the Interior and then Minister of War in the newly formed cabinet. In 1910 he resigned from his post and travelled to Europe for an eye operation. During his absence from Iran, Mohammad Ali Shah regained his throne, with Russian assistance, and set about restoring autocracy. While he was in Paris, members of the National Assembly and the Viceroy, Naser ol Molk, invited Sarsar Assad to return to Iran. Arriving in Tehran in July 1912, he served as an advisor to his brother Samsam al Saltaneh, who was now prime minister, and was pivotal in maintaining peace between the feuding factions of the Bakhtiari clan over the next year. Thereafter, he retired from public life. One of the most influential figures of Iranian history at the turn of the 20th century, Sardar Assad died on 1 November 1917 in Tehran. His body was transferred to Esfahan and was buried in the family tomb at Takht e Foulad.