Кіріспе

Иран әскери-теңіз күштері дәстүрлі түрде Персия шығанағының аяз суларында орналасқан және әрқашан елдің ең кішкентай әскери күштері болды. Иран әскери-теңіз күштерінің бір немесе екінші түрі б.з.д. 500 жылдан бері Ахеменидтер дәуірінен бастап бар. Финикия теңіз күштері Персия шығанағы мен Үнді мұхитындағы сауда жолдарын қорғау және кеңейтуде парсылардың соңғы антикалық дәуірдегі әскери күш-жігерінде маңызды рөл атқарды. 20 ғасырда Пахлави әулеті Иранның Персия шығанағы мен Үнді мұхитына өзінің күшін тарту үшін күшті әскери-теңіз күштерін құруды қарастыра бастады. Жақындағы жылдары ел, Иранға батыс тарапынан қолдау көрсетілген Ирактың басып кіруіне жауап ретінде, ішкі кеме жасау өнеркәсібіне қатысты, бұл оны басып алу кезінде жеткізушілерсіз қалдырды.

Қажар әулеті (1885-1925)

Қазіргі Иран әскери-теңіз күштері 1885 жылы Персеполис және Суза бу кемелері Перс шығанағында қызметке енген кезде құрылды.

Пахлави әулеті (1925-1979)

Императорлық Иран Әскери-теңіз күштері (IIN) – Пахлави Иранының әскери-теңіз күштері. 1932 жылдың 5 қарашасында құрылып, 1979 жылдың 11 ақпанында Иран революциясынан кейін таратылды. 1941 жылға қарай IIN бірнеше шлюптер мен патрульдік қайықтардан тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыста Иранға жасалған ағылшын-советтік басқыншылық кезінде IIN-ге одақтас күштер шабуыл жасап, оны тез жеңіп алды, соның салдарынан IIN командирі Тимсар Голамали Баяндор қаза тапты. Корольдік теңіз күштері мен Австралия Корольдік теңіз күштерінің шабуылдары нәтижесінде IIN-нің екі шлюпі мен екі патрульдік қайығы жойылды, олардың кейбіреулері әлі де өз порларында тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін IIN эсминецтер, фрегаттар және көптеген кіші кемелерді, оның ішінде моторлы қайықтар мен аэроглиссерлерді сатып алып, флотының күшін арттыра бастады. Олардың көпшілігі Америка Құрама Штаттарында немесе Ұлыбританияда жасалды. 1970 жылдары IIN теңіз күшін Үнді мұхитына дейін кеңейтуді жоспарлады, бірақ бұл мақсат Иран революциясымен тоқтатылды, ал одан кейінгі Иран-Ирак соғысы IIN-нің күшін кеңейту мүмкіндігін одан әрі әлсіретті. IIN кемелері 1971 жылдың 30 қарашасында британдық күштер аймақтан шыққаннан кейін Абу Муса және Ұлы және Кіші Тумб аралдарын басып алды. Осы кезеңде IIN авиациялық бөлімше құрып, шетелдік көздерден ұшақтар сатып алды, олардың көпшілігі американдықтар болды. Иран революциясына дейін IIN британдық және американдық өндірушілерден қосымша жабдықтар сатып алуға тапсырыс берген. 1970 жылдары Swan Hunter компаниясынан бір кемеге тапсырыс берілді. Ирандық «Харг» кемесі 1977 жылы салынды, бірақ 1984 жылға дейін жеткізілмеді. АҚШ-тан төрт модернизацияланған кеме, ал Royal Schelde компаниясынан сегіз модернизацияланған кемеге тапсырыс берілді. Иран революциясы кемелердің ешқайсысы жеткізілмей тұрып болды, сондықтан екі тапсырыс та күшін жойды. Бұл кемелер кейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қызметіне түсті, содан кейін Қытай Халық Республикасының Әскери-теңіз күштеріне берілді, олар әлі де қызметте. 1979 жылға қарай IIN-нің құрамында үш батальон теңізшілер болды.

Иран Ислам Республикасы (1979 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1979 жылғы революцияда шахтың құлауымен Иран Императорлық Әскери-теңіз күштері Иран Ислам Республикасы Әскери-теңіз күштері (IRIN) деп қайта аталды. Одан бастап АҚШ Иранға экономикалық санкциялар мен қару-жараққа тыйым салды, бұл Иранның теңіз күштерін күтіп ұстау және жабдықтау мүмкіндігін күрт шектеді. Шындығында, теңіз күштері Иранның құрлық әскеріне немесе әуе күштеріне қарағанда ауыррақ зардап шекті. Иранның бірнеше кемелері қолданыстан шығарылды. 1979 жылдан бері Иран Ислам Республикасы Әскери-теңіз күштеріндегі теңізшілердің саны екі теңіз бригадасында, әрқайсысы үш батальоннан тұратын 2600 адамға жетті. Бұл екі бригада IRIN құрамындағы үш батальон ретінде де көрсетілген (бұл Иран Ислам Республикасы армиясының құрамында болуы мүмкін).

Иран-Ирак соғысы

Иран-Ирак соғысы 1980 жылдан 1988 жылға дейін жалғасты. Иран Ислам Республикасының Әскери-теңіз күштері осы соғыста белгілі бір рөл атқарды. Осы кезеңде Ирак және АҚШ-пен болған шайқастар Иранның дәстүрлі теңіз күштеріне нұқсан келтірді. "Морварид" операциясы – 1980 жылғы 28 қарашада Иран Ислам Республикасының Әскери-теңіз және Әуе күштерінің Ирак Әскери-теңіз және Әуе күштеріне қарсы жүргізген операциясы. Бұл операцияға себеп, Ирактың "Аль Бакр" және "Хор аль Амайя" мұнай платформаларында Иранның әуе шабуылдарына қарсы радиолокациялық және бақылау жабдықтарын орналастыруы болды. Операция Иранның жеңісімен аяқталды, нәтижесінде екі мұнай платформасы да, Ирак теңіз күштерінің көп бөлігі де жойылды, сонымен қатар Ирак порттары мен әуежайларына елеулі зиян келтірді. 1988 жылғы 18 сәуірде АҚШ теңіз жаяу әскерлері, әскери кемелер мен Иранның теңіз аумағындағы ұшақтары Перс шығанағындағы екі істен шыққан мұнай платформасындағы Иранның теңіз және барлау объектілерін жойды, кем дегенде үш қарулы Иранның жылдам қайығын, бір Иран фрегатын және бір шабуылдық катерді батырып, бір фрегатқа зақым келтірді. Бұл шара Иранның Перс шығанағында мина қоюына және одан кейін АҚШ соғыс кемесіне келген зиянға жауап ретінде жасалды. "Доғалы мантис" деп аталған операция Иранды сол жазда Иракпен келісімге келуге ықпал етті, осылайша Перс шығанағындағы көрші елдер арасындағы сегіз жылдық қақтығыс аяқталды.

Иран-Ирак соғысынан кейінгі кезең

Батыс қару-жарағының орнына Иран Ресейден, Қытайдан және Солтүстік Кореядан жабдық пен қару-жарақ сатып алды, сондай-ақ Пәкістан мен Үндістанмен теңіз жаттығуларын өткізді. 1990 жылдары Иран өз қарауылдық катерлері мен суасты кемелерінің флотын, сондай-ақ жер-жерге, кемеге қарсы зымырандарын дамытуға баса назар аударды. Иранның мақсаты – Перс шығанағында ирандық кемелерге сүйемелдеу қызметін көрсету, сондай-ақ Иран-Ирак соғысында болғандай, жау кемелерінің қозғалысын тоқтату болды. 2011 жылдың 22 ақпанында Иран Ислам Республикасының екі әскери-теңіз кемесі Суэц каналынан өтіп, Сирияның Латакия қаласына оқу миссиясымен бара жатқаны хабарланды. Бұл кемелер – «Харг» танкері және «Альванд» ирандық фрегаты. 1979 жылғы Иран революциясынан бері ирандық әскери кемелерінің Суэц каналы арқылы өтуінің алғашқы жағдайы осы болды. 2012 жылдың 18 ақпанында «Харг» тағы бір ирандық әскери кемесімен бірге Сауд Арабиясының Джидда портына қысқа уақытқа тоқтағаннан кейін қайтадан Суэц каналынан өтті. 2020 жылдың 11 мамырында ирандық «Жамаран» фрегаты ирандық «Конарак» қолдау кемесіне зымыран ұшты. Иранның ресми телеарнасы оқиғада бір адам қаза тапқанын хабарлады, ал бейресми мәліметтер бойынша «Конарак» батып, ондаған адам қаза тапқан. 2021 жылдың 11 маусымында IRIS Sahand, IRIS Makran (теңіздік мақсатта қайта жаңартылған мұнай танкері)мен бірге, ресми ирандық дереккөздерге сәйкес, халықаралық портқа тоқтамай Атлантика мұхитына жеткен алғашқы ирандық әскери кемелері болды. Кемелер мұнай тасымалдап, Венесуэлаға бет алғаны хабарланды.