Кіріспе
Біріккен Корольдіктегі құқық көздері Біріккен Корольдік заңнамасын, сондай-ақ децентрализацияланған парламенттер мен ассамблеялар қабылдаған заңнамаларды, екіншілік заңнаманы және патшалық құқықтарды сілтемелеу жүйесін қамтиды. Бұл жүйе Біріккен Корольдіктегі заңнама көздерінің алуандығы және Біріккен Корольдікті құрайтын елдердің тарихи даму жолдарының ерекшелігіне байланысты салыстырмалы түрде күрделі.
Citation of United Kingdom legislation includes the systems used for legislation passed by devolved parliaments and assemblies, for secondary legislation, and for prerogative instruments. It is relatively complex both due to the different sources of legislation in the United Kingdom, and because of the different histories of the constituent countries of the United Kingdom.
Жалпы бастапқы заңнамаға сілтеме жасау
Ұлыбритания Парламенті ("Вестминстер") қабылдаған әрбір заң жобасы Парламент Актісі деп аталады. Парламент Актісінің әрқайсысының атауы (сонымен қатар "ұзын атау" деп аталады) және қысқа атауы бар. Қысқа атау жеке Актіні атауға ыңғайлы атау береді, мысалы, "Жамайка Тәуелсіздігі туралы акт 1962". Ұзын атау ауқымы кеңірек, кейде Актінің ережелерін өте егжей-тегжейлі сипаттап, ыңғайлы сілтеме жасау үшін тым ауыр болады; мысалы, 1990 жылғы Қоршаған ортаны қорғау туралы актінің ұзын атауы шамамен 400 сөзден тұрады. Бұл акт кейбір өндірістік және басқа да процестерден туындайтын ластануды жақсартуға, 1974 жылғы Ластануды бақылау туралы актінің құрлықтағы қалдықтарға қатысты ережелерін өзгертуге, сондай-ақ осындай қалдықтарды жинау және жоюға қатысы бар реттеуші және басқа да органдардың функцияларын өзгертуге, осыған байланысты қосымша ережелерді енгізуге, заңда белгіленген зиянды жағдайларды қайта бекітуге және олармен жұмыс істеудің жеңілдетілген рәсімдерін жақсартуға, зиянды сауда немесе бизнеске қатысты қолданыстағы бақылауды тоқтатуға, Таза ауа актілерін белгіленген газдарға дейін кеңейтуге, қоқысқа қатысты заңға өзгерістер енгізуге және қоғамдық орындарды қоқыстан таза ұстауға және тазалауға қатысты міндеттерді енгізуге немесе беруге, ашық ауада тасталған арбаларды бақылауға қатысты өкілеттіктерді беруге, 1960 жылғы Радиоактивті заттар туралы актіге өзгерістер енгізуге, генетикалық түрлендірілген организмдерді бақылауға қатысты ережелерді енгізуге, Табиғатты сақтау кеңесін таратуға және оның функцияларын орындайтын жаңа кеңестер құруға, сондай-ақ Уэльс үшін Табиғатты сақтау комиссиясының функцияларын орындауға, белгіленген заттар мен материалдарды импорттау, экспорттау, пайдалану, ұсыну немесе сақтауды бақылауға қатысты қосымша ережелерді енгізуге, әлеуетті қауіпті заттар туралы ақпарат алуға өкілеттік беруге, жерде, үстінде немесе астындағы қауіпті заттарды бақылауға қатысты заңға өзгерістер енгізуге, 1989 жылғы Су туралы актінің 107(6) бабына және 1974 жылғы Ластануды бақылау туралы актінің 31(7)(a), 31A(2)(c)(i) және 32(7)(a) баптарына өзгерістер енгізуге, 1985 жылғы Тамақ және қоршаған ортаны қорғау туралы актінің теңізге қалдықтарды төгуге қатысты ережелеріне өзгерістер енгізуге, кемелерден мұнай ластануын болдырмауға қатысты қосымша ережелерді енгізуге, иттерді анықтау және бақылауға қатысты ережелерді енгізуге, егіс қалдықтарын өртеуді бақылауға өкілеттік беруге, қоршаған ортамен байланысты мақсаттарға арналған қаржылық немесе басқа да көмек көрсетуге, Groundwork Foundation қызметкерлерінің зейнетақысын және Ішкі су жолдарының эстетикалық кеңесшілік кеңесінің төрағасын сыйақылауға қатысты ережелерді енгізуге, сондай-ақ осы мақсаттармен байланысты мақсаттарға қатысты ережелерді енгізуге арналған акті болып табылады. Бүгінгі таңда актілер үш топқа бөлінеді: жалпыхалықтық актілер, жергілікті актілер және жеке актілер, және олар сәйкес түрде сілтеме жасалады. Әр топтағы әрбір акті (шартты) заң кітабының тарауы ретінде анықталатын тарау нөмірімен рет-ретімен нөмірленеді. 1963 жылдың 1 қаңтарынан бастап әр топтағы тараулар күнтізбелік жыл бойынша ұйымдастырылады. Бір жылда қабылданған алғашқы жалпыхалықтық акті "c. 1", екіншісі "c. 2" және т.б. болып табылады; бір жылдағы алғашқы жергілікті акті "c. i", екіншісі "c. ii" және т.б.; ал бір жылдағы алғашқы жеке акті "c. 1", екіншісі "c. 2" және т.б. (курсивті жазуға назар аударыңыз). 1962 жылғы Парламент актілерін нөмірлеу және сілтеме жасау туралы актіге дейін қабылданған актілердің тарау нөмірлері күнтізбелік жылға емес, тиісті парламенттік сессия өткізілген билік жылдарына сәйкес келеді; осылайша 1962 жылғы Жамайка Тәуелсіздігі туралы акті "10 & 11 Eliz. 2. c. 40" деп сілтеме жасалады, яғни Елизавета II билігінің 10-шы жылы басталған және билігінің 11-ші жылы аяқталған сессияда қабылданған 40-шы акт. Патшалық нөмір – Eliz. 2-нің 2 саны – тарихи түрде римдік сан болғанымен, қазір араб саны болып табылады. Бұрынғы тәжірибеде парламенттік сессияны басталған жылы бойынша белгілеу және кейде оның актілерін осыған сәйкес даталау болған. Мысалы, "Adventurers Act" 1642 жылы 16 Cha. 1 сессиясымен қабылданды және 16 Cha. 1. c. 33 ретінде сілтеме жасалды. Бұл сессия 1640 жылы басталды. Осының салдарынан акті көбінесе 1641 жылғы оқиғаларға жауап ретінде қабылданғанына қарамастан, 1640 жылғы "Adventurers Act" деп аталады. Қысқа атаулар тек XIX ғасырдың ортасында енгізілді және 1890 жылдардың соңында ғана парламенттің әрбір жеке актісінде болды. Кейбір бұрынғы актілер, бастапқыда қысқа атауы болмаған, кейінірек заңнамамен қысқа атау алды, ең бастысы 1896 жылғы Қысқа атаулар туралы актімен; сондай-ақ, 1922 жылы Ирландия мемлекетінің тәуелсіздігінен бастап актінің Ұлыбританияда және Ирландия Республикасында әртүрлі қысқа атауы болуы мүмкін, екі мемлекетте де қабылданған заңнаманың өзгешелігіне байланысты. Ескі актілерде де "conventional" қысқа атаулар болуы мүмкін, мысалы, "Crewe's Act".
Тарихи заңнама
Ұлыбритания Парламенті 1801 жылдың 1 қаңтарында құрылды; осы күнге дейін заңдар Ұлыбритания Парламенті немесе Ирландия Парламенті тарапынан қабылданатын. Сол сияқты, Ұлыбритания Парламенті 1707 жылдың 1 мамырында (ескі стиль бойынша) құрылды; осы күнге дейін заңдар Англия Парламенті немесе Шотландия Парламенті тарапынан қабылданатын. Шотландия Парламентінен басқа, осы парламенттердің әрқайсысы қабылдаған актілер 1963 жылға дейінгі Ұлыбритания Парламенті актілері сияқты, парламенттік сессия және тарау нөмірі бойынша сілтеме жасалады. Шотландия Парламенті қабылдаған актілер күнтізбелік жыл және тарау нөмірі бойынша сілтеме жасалады. Ұлыбритания Парламентінің соңғы сессиясы мен Ұлыбритания Парламентінің бірінші сессиясы қабылдаған актілердің барлығы "41 Geo. 3" деп сілтемеленеді. Нөмірлеу үздіксіз жалғасады, сессияларды біріктіреді: яғни, Ұлыбритания Парламенті актілерінің нөмірлері Англия Парламенті актілерінің нөмірлерімен үзіліссіз байланысты. Осы парламенттердің кейбір жеке актілері актінің басылған нұсқасына байланысты бірнеше рет сілтемеленуі мүмкін. Англия және Ұлыбритания парламенттері үшін қазіргі заманғы практика "Realm жарғыларында" қолданылған сілтемелерді ұстану болып табылады, ал Шотландия үшін қолданылатын сілтемелер Шотландия Парламентінің актілерінде келтірілген (екеуі де заңды түрде авторитетті деп есептеледі). Бұл сілтемелер сондай-ақ, актілердің ресми хронологиялық тізімінде де қолданылады. Бұл парламенттер қабылдаған актілердің тек шағын бөлігіне кейінірек қабылданған заңдармен қысқа атау берілді.
Децентральді органдар қабылдаған негізгі заңдар
Әр түрлі өкілеттік парламенттер мен ассамблеялар қабылдаған барлық заңдардың қысқа тақырыбы мен толық тақырыбы болады.
Солтүстік Ирландия Парламенті (1921-1972 жылдар)
Солтүстік Ирландияның бұрынғы Парламенті (Стормонт) қабылдаған әрбір заң жобасы Парламент Актісі деп те аталады. Солтүстік Ирландия Парламентінің актілерін сілтемелеу жүйесі Вестминстер Парламентінікіне өте ұқсас, бірақ күнтізбелік жыл бойынша нөмірлеуге көшу ертерек (1943 жылдан бастап) болды, және Солтүстік Ирландия актілері Вестминстер заңнамасында тарау нөміріне "(N. I.)" деп қоса тіркеледі. Солтүстік Ирландияда қабылданған актілер мен Вестминстерде қабылданған, бірақ Солтүстік Ирландияға қатысты актілердің атауларында айырмашылық бар. Мысалы, 1923 жылғы Қылмыстық дәлелдеме туралы заң (Солтүстік Ирландия) Стормонтта қабылданған, ал 1930 жылғы Қылмыстық шағым (Солтүстік Ирландия) туралы заң Вестминстерде қабылданған (екі заң атауындағы "Солтүстік Ирландия" сөздерінің орналасуына назар аударыңыз).
Солтүстік Ирландия Ассамблеясы (1999 жылдан бері)
Солтүстік Ирландия Ассамблеясы қабылдаған заңдар күнтізбелік жыл мен тарау нөмірі арқылы сілтеме жасалады.
Шотландия Парламенті (1999 жылдан бері)
Шотландия Парламентінің әрбір заңы күнтізбелік жылмен және "asp" аббревиатурасымен белгіленеді; мысалы, Феодалдық иелікті жою туралы және т.б. (Шотландия) заңы 2000 жылғы "2000 asp 5" болып аталады.
Уэльстің Ұлттық Ассамблеясы (1999 жылдан бері)
Уэльс Ұлттық Ассамблеясының (2003–2011) шаралары күнтізбелік жыл бойынша және "nawm" аббревиатурасымен белгіленеді; мысалы, 2011 жылғы Уэльс тілі (Уэльс) шарасы "2011 nawm 1" ("2011 mccc 1" уэльс тілінде). Уэльс Ұлттық Ассамблеясының актілері (2012–2020) күнтізбелік жыл және "anaw" аббревиатурасымен белгіленеді; мысалы, 2012 жылғы Уэльс Ұлттық Ассамблеясы (ресми тілдер) туралы заң "2012 anaw 1" ("2012 dccc 1" уэльс тілінде). Сенат Күмрудің (2020–) актілері күнтізбелік жыл және "asc" аббревиатурасымен белгіленеді; мысалы, 2020 жылғы Жабайы жануарлар және цирктер (Уэльс) туралы заң "2020 asc 2" ("2020 dsc 2" уэльс тілінде).
Англия шіркеуінің заңнамасы (1920 жылдан бастап)
Англия шіркеуінің Бас Синоды (бұрынғы шіркеу ассамблеясы) қабылдаған шаралар Вестминстер заңнамасындағы нөмірлеу ережелерін сақтайды, бірақ әрбір шараның тарау санының орнына "Номері" болады. Мысалы, 1943 жылғы Жаңа приходтар шарасы "6 & 7 Geo. 6 № 1" деп сілтеме жасалады.
Бүкіл екіншілік құқықтарды келтіру
Солтүстік Ирландияның екіншілік заңын қоспағанда, 1948 жылдан бері Ұлыбританияда қабылданған әрбір екіншілік заң заңдық акті (немесе SI) ретінде нөмірленді. Көптеген жеке SI-лерде жалпы түрде «қысқа атау» болады (бірақ ешқайсысының «ұзақ атауы» жоқ). Әрбір SI орталықтан тіркеліп, нөмірленеді; нөмірлеу әр күнтізбелік жылдың басында «1»-ден басталады. Осылайша, Солтүстік Ирландия келіссөздері (референдум) 1998 жылғы жарлығы «SI 1998 № 1126» немесе жай ғана «SI 1998/1126» деп көрсетіледі. Іске қосылу жарлықтары да «C» кіші сериясының бөлігі ретінде жеке нөмірленеді; бұл нөмір негізгі нөмірге қоса тіркеледі. Шотландияға қатысты заңдық актілер шотландтық заңдық актілер сериясы басталғанға дейін «S» кіші сериясының бөлігі ретінде ұқсас нөмірленді (толығырақ төменде қараңыз). 1894 жылдан 1947 жылға дейінгі заңдық ережелер мен жарлықтар жүйесі осыдан кем болды. Дегенмен, орталықтан тіркелген және нөмірленген құжаттар бірдей үлгіні сақтайды; сондықтан Тринидад және Тобаго (Конституция) 1950 жылғы Кеңестің жарлығы «SI 1950 № 510» деп нөмірленді. 1961 жылға дейінгі SI-лердің жылдық жинақтары және барлық SR&O-лар құжаттар нөмірі бойынша емес, тақырып бойынша ұйымдастырылды. Бұл осы құжаттарға нөмір мен бет нөмірінің екеуі де көрсетілуі керек екенін білдіреді; осылайша Тринидад және Тобаго (Конституция) 1950 жылғы Кеңестің жарлығына толық сілтеме «SI 1950 № 510 (SI 1950, II том, 1156 бет)» болады. Кейбір патшалық құжаттары SI-лердің жылдық жинақтарына қосымшаларда жарияланады. Бұл құжаттар нөмірленбегендіктен, бет нөмірі бойынша ғана сілтеме жасалады; мысалы, 1950 жылғы Фиджи (Приви кеңесіне шағымдану) жарлығы «SI 1950, II том, 1555 бет» деп көрсетіледі. Ескі екіншілік заңдарда көбінесе қысқа атау болмайды. Мұның салдарынан дұрыс емес сілтеме мысалын 2006 жылғы Кремация (өзгерістер) ережелерінің (SI 2006/92) 3-тармағында табуға болады. «Жанау ережелері (1930)» деп сілтеме жасалған, бірақ заңдық актілерді дайындауды қадағалайтын Заңды комитет бұл ережелерге дұрыс сілтеме жасау жолы «Мемлекет хатшысының Кремация туралы 1902 жылғы 7-бабы және 1926 жылғы туу және өлімді тіркеу туралы 10-бабы бойынша жасаған ережелері» екенін атап өтті. Бұл ұзақ сілтеме нысаны 1930 жылғы ережелерді 2008 жылғы Кремация (Англия және Уэльс) ережелерінің 2-қосымшасымен (SI 2008/2841) жойған кезде қолданылды.
Шотландияның заңдық актілері
Шотландия үкіметі шығарған заңдық құжат Шотландия заңдық актісі (немесе SSI) деп аталады. Олардың әрқайсысы жеке-жеке нөмірленеді, әр күнтізбелік жылдың басында нөмірлеу "No. 1" нөмірінен басталады; осылайша, 2011 жылғы радиоактивті заттардан босату туралы (Шотландия) жарлық "SSI 2011 No. 147" деп, немесе қарапайым түрде SSI 2011/147 деп сілтеме жасалады. Сессиондық соттың шығарған Седерунт актілері немесе Жоғары сот төрелігінің Аджурнал актілері Шотландия заңдық актілері ретінде нөмірленеді.
Уэльстің заңдық актілері
Уэльс үкіметі жасаған заңдық акті Уэльс заңдық актісі деп аталады. Олардың әрқайсысы Ұлыбританияның заңдық актілерінің (SI) тізбесінде нөмірленеді, сонымен қатар "W" сериясының бөлігі ретінде жеке нөмірленеді, әр жыл басында "W. 1" нөмірінен бастап нөмірлеу қайта жаңарады. Осылайша, 2012 жылғы Англси аралының (сайлау шаралары) жарлығы "SI 2012 No. 2676 (W. 290)" ("OS 2012 Rhif 2676 (Cy. 290) валли тілінде) деп сілтеме жасалады.
Солтүстік Ирландияға қатысты жарғылық актілер
Солтүстік Ирландия үшін негізгі заңнама ретінде Кеңес қаулысымен жасалған заңдық актілер Ұлыбританияның негізгі SIs сериясының бөлігі ретінде нөмірленеді, бірақ сонымен қатар "NI" сериясының бөлігі ретінде жеке нөмірленеді, әр күнтізбелік жылдың басында "NI 1" нөмірлеуі қайта басталады. Солтүстік Ирландия Ассамблеясы қабылдаған заңнамада осы актілер тек "NI" нөмірімен сілтеме жасалады. Солтүстік Ирландияның атқарушы органы жасаған қосалқы заңнама Солтүстік Ирландияның заңдық ережелерінің бөлігі ретінде тізбектеп нөмірленеді, нөмірлеу әр күнтізбелік жылдың басында "No. 1" белгісімен қайта басталады. Нөмірлеу Ұлыбританияның негізгі SIs сериясы үшін қолданылатын нөмірлеу жүйесін қайталайды; осылайша, 2011 жылғы Жол қозғалысына тыйым салу (Ардойн, Белфаст) бұйрығы (Солтүстік Ирландия) "SR 2011 No. 270" деп көрсетіледі. Бұрын осы типтегі қосалқы заңнама "Заңды ережелер мен бұйрықтар (Солтүстік Ирландия)" деп нөмірленген.
Бастапқы заңнама
Парламент актісіндегі әрбір "заңнамалық акті" бөлім ("s." деп қысқартылады, көпше түрі "ss.") деп аталады. Әрбір бөлім "s. 1" (бірінші бөлім) бастап үздіксіз ретпен ерекше нөмірге ие. Егер бөлімге ішкі бөлімдер болса немесе бағынышты элементтері бар болса, олар кіші бөлімдер деп аталады, олардың әрқайсысы жақшадағы нөмірмен белгіленеді; мысалы, "s. 1(4)" – 1-бөлімнің 4-кіші бөлімі. Кіші бөлімдер өз кезегінде абзацтарға бөлінеді, олар мүсінделген әріптермен белгіленеді; мысалы, "s. 1(4)(c)". Абзацтар кіші рим әріптерімен белгіленеді; мысалы, "s. 1(4)(c)(viii)". Бөлім белгісі цитатада қолданылмайды. Парламент актісінің қосымшаларындағы әрбір жеке нөмірленген элемент параграф деп аталады (қысқартылып "параграф"), ол өз кезегінде кіші параграфтарға бөлінеді. Ұзақ немесе күрделі актілердегі бөлімдер жинақталып, бір бөлімді құруы мүмкін. "Бөлім" өз кезегінде "тарауларға" бөлінуі мүмкін. Кейде басқа да топтамалар кездеседі. Егер актіге түзету енгізілгенде, сандық тізбек ортасында жаңа бөлім енгізілуі қажет болса, тиісті саннан кейін тізбектелген әріптер қолданылады; осылайша, s. 1 мен s. 2 арасына енгізілген жаңа бөлім "s. 1A" деп нөмірленеді. Децентрализацияланған парламенттер мен ассамблеялардың актілері мен шараларының құрылымы үшін қолданылатын терминология Вестминстер заңнамасында қолданылатын терминологияға сәйкес келеді.
Парламент заң жобалары
Вестминстер Парламенті арқылы қабылдану барысында, заң жобасын құрайтын әрбір ұсынылған ереже "бап" деп, "бөлім" деп емес аталады. Шотландия заңнамасында, Шотландия Парламенті актілеріндегідей, заң жобалары үшін де "бөлім" термині қолданылады.
Екіншілік құқық
Парламент Актісінің бөлімдеріне екіншілік заңнамада сәйкес келетін терминология қолданылатын құралдың түріне байланысты; алайда, нөмірлеу жүйесі бірдей схеманы сақтайды. Терминдер мен аббревиатуралардың салыстыруы төмендегі кестеде көрсетілген.
Салыстырмалы кесте
Жоспарға енгізілген ережелердің аталуы мен сілтемесі барлық заңнама түрлерінде Вестминстер заңнамасында қолданылатын жүйемен бірдей, сондықтан бұл кестеден алынып тасталды. Заңнаманың түріНегізгі бөлім (1-деңгей) Кіші бөлім (2-деңгей) Кіші бөлім (3-деңгей)ЗаңБөлімдер. 1Ішкі бөлімдер. 1(1)Тараулар. 1(1)(a)ЖарлықтарСтатьяart. 1Тарауart. 1(1) немесе параграф 1Ішкі тарауart. 1(1)(a)Мемлекеттік хатшының бұйрығыСтатьяart. 1Тарауart. 1(1) немесе параграф 1Ішкі тарауart. 1(1)(a)ЕрежелерЕрежеrule 1Тарауrule 1(1)Ішкі тарауrule 1(1)(a)ҚағидаларҚағидаreg. 1Тарауreg. 1(1)Ішкі тарауreg. 1(1)(a)