Кіріспе

Гилгамеш эпосынан шабыттанған шығармалар

Гилгамеш эпосы тарих бойында әдебиет, өнер, музыка және халық мәдениетінің көптеген түрлеріне тікелей әсер етті. Орта Шығыста қола және темір дәуірлерінде бұл эпос өте ықпалды болды, бірақ классикалық антик дәуірінде ұмытылуға бет бұрды. Бұл оқиға 19 ғасырда қайта жаңғырылып, 20 ғасырда танымалдылығын және ықпалын қайта арттырды.

Ежелгі қабылдау

Тарихшы Вольфганг Рёллигтің айтуынша, Гилгамеш жырлары адамзат мәдениетінің жаратылыс, өлім, достық, жаулық, мақтаныш, жоғарыпарсылық, қарапайымдық және сәтсіздік сияқты көптеген негізгі мәселелері мен маңызды тақырыптарын қамтыды. Бұл тақырыптар уақыт өте келе адамдар үшін маңыздылығын сақтап келді, осының нәтижесінде жырлардың әсері мен танымалдылығы артты. Гилгамеш жырлары б.з.д. үшінші мыңжылдықта Гилгамеш тұлғасына байланысты әңгімелер жинағы ретінде пайда болды. Бұл әңгімелер ақырында Sîn lēqi unninni арқылы біртұтас мәтінге жинақталды, бірақ жинақтың әртүрлі нұсқалары таралды. Жырлардың ең танымал нұсқасы Жаңа Ассирия империясынан шыққан; бұл мәтін қазіргі нұсқалардың ең маңызды негізі болып табылады. Жырлар негізінен ауызша дәстүр арқылы таратылды, бұл Гилгамештің ежелгі замандағы халықтық мәдениетке тигізген нақты әсерін анықтауды қиындатады. Дегенмен, оның әңгімелерінің жазба фрагменттері Таяу Шығыс аймағында табылды, бұл жырлардың әртүрлі нұсқалары кеңінен таралғандығын көрсетеді. Сонымен қатар, Гилгамеш туралы әңгімелер Киелі кітап, "Иллиада" және "Одиссея" сияқты басқа да жырларға әсер еткен болуы мүмкін. Гилгамеш жырлары өте танымал болғанымен, олар клинописьпен байланысты болды және ежелгі грек немесе ежелгі арамей сияқты басқа жазу жүйелерін қолданатын тілдерге аударылмаған сияқты. Осыған байланысты, клинописьтің төмендеуі Гилгамештің жұрттан жоғалуымен бірге жүрді. Аңыздар 19 ғасырда археологтармен қайта ашылды, және оның көптеген элементтері мен қосымша әңгімелері біртіндеп өнер мен танымал мәдениетте кең таралған тақырыптарға айналды.

Қайтадан табылғаннан кейінгі қабылдау

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін ғана эпостың қазіргі тілдерге алғашқы сенімді аудармалары пайда болды. Мысалы, Альберт Шотттың алғашқы неміс тіліне аудармасы 1934 жылы жарық көрді. Бұл аудармалар кең аудиторияға жеткен алғашқы туындылар болды, ал Гилгамеш эпосы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана әртүрлі жанрларда кеңінен таныла бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Ғылғамеш, бұрын тек бірқатар ғалымдарға ғана белгілі болған беймәлім тұлға, біртіндеп қазіргі заманғы оқырмандар арасында танымал бола бастады. Гилгамеш эпосының экзистенциалдық тақырыптары оны соғыстан кейінгі жылдары неміс авторлары үшін ерекше тартымды етті. 1947 жылы шыққан өзінің экзистенциалистік романында Die Stadt hinter dem Strom, неміс романисі Герман Касак эпостың элементтерін Германиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарының метафорасы ретінде бейімдеді, Гамбург қаласын, бомбадан кейін қираған халде, Энкиду арманында көрген қорқынышты жер асты әлемімен салыстырды. Ханс Хенни Джахнның "Жарсыз өзен" (1949–1950) трилогиясының ортаңғы бөлімі, Гилгамеш пен Энкидудің қарым-қатынасын бейнелейтін, жиырма жылдық гомоэротикалық қарым-қатынасы бар композиторға ден қояды, ал оның шедеврі Гилгамеш туралы симфония болып шығады. 1953 жылы Дуглас Джеффри Бридсонның радиоспектаклі "Гилгамештің ізденісі" Британияда эпостың танымалдығын арттыруға көмектесті. АҚШ-та Чарльз Олсон өзінің өлеңдері мен эсселерінде эпосты жоғары бағалады, ал Грегори Корсо оның ішінде қазіргі заманғы моральдық құлдырауды емдеуге қабілетті ежелгі қасиеттер бар деп сенді. Гвидо Бахманның 1966 жылғы постфигуративті романы "Гилгамеш" неміс "квир әдебиетінің" классикасына айналды және Гилгамеш пен Энкидуді гомосексуалдық махаббатқа толы жұп ретінде бейнелеудің ондаған жылдық халықаралық әдеби үрдісін қалыптастырды. Бұл үрдіс соншалықты танымал болды, сондықтан Гилгамеш эпосы 1998 жылы шыққан "Гей әдебиетінің Колумбия антологиясына" осы жанрдың маңызды алғашқы туындысы ретінде енгізілді. 1970 және 1980 жылдары феминистік әдеби сыншылар Гилгамеш эпосын барлық адамзаттың бастапқы матриархатынан қазіргі патриархатқа өтудің белгісі ретінде талдады. Еуропадағы жасыл қозғалыстың кеңдеуімен Гилгамештің оқиғасы экологиялық тұрғыдан қарастырыла бастады, Энкидудің өлімі адамның табиғаттан бөлінуін символдайды. Қазіргі әдебиеттанушы ғалым Теодор Зиолковский "миф, әдебиет және тарихтың көптеген кейіпкерлерінен айырмашылығы, Гилгамеш өзін автономды тұлға ретінде немесе жай ғана есім ретінде орнықтырды, көбінесе ол бастапқыда белгілі болған эпикалық контекстке тәуелсіз" дейді. (Мысал ретінде Минотавр немесе Франкенштейннің монстры туралы ойлауға болады.) Гилгамеш эпосы көптеген әлем тілдеріне аударылған және Американың әлемдік әдебиет сабақтарының маңызды бөлігіне айналған. Көптеген қазіргі заманғы авторлар мен романдар жазушылар, соның ішінде американдық авангардтық театр ұжымы "Гилгамеш тобы" және Джоан Лондон өзінің "Гилгамеш" романында (2001) олардан шабыт алды. Филипп Роттың "Ұлы американдық роман" (1973) "Патриоттық лига" деп аталатын ойдан шығарылған 1930 жылдардағы бейсбол командасының жұлдызды ойыншысы "Гил Гамеш" атты кейіпкерді бейнелейді. Гил Гамеш ешқашан жеңілмейтініне сенгендіктен, төреші оған қарсы шешім қабылдағанда, ашуға еріп, бейсболдан қуылды. Ол Кеңес Одағына қашып кетеді, онда АҚШ-қа қарсы тыңшы ретінде оқытылады. Гил Гамеш романда Иосиф Сталиннің тыңшыларының бірі ретінде қайта пайда болады және американдық әдебиет тарихшысы Дэвид Дамрош "Совет Одағындағы тергеу жаттығуларын қорқынышты бейтараптықпен сипаттайды" дейді. 2000 жылы Австралиядағы Сидней университетінде ассириялық мүсінші Льюис Батростың Гилгамеш мүсіні ашылды. ХХ ғасырдың соңынан бастап Гилгамеш эпосы Иракта қайтадан оқыла бастады. Ирактың бұрынғы президенті Саддам Хусейн Гилгамешке өмір бойы қызығушылық танытқан. Хусейннің алғашқы романы "Забиба мен патша" (2000) - ежелгі Ассирияда орын алған шығанақ соғысына арналған аллегория, ол Гилгамеш эпосы мен Мың бір түннің элементтерін біріктіреді. Гилгамеш сияқты, романның басындағы патша да өз билігін теріс пайдаланып, халқын қанаған қатыгез диктатор, бірақ Забиба есімді қарапайым әйелдің көмегімен ол әділ билеушіге айналады. 2003 жылдың ақпанында АҚШ Хусейнге биліктен кетуін талап еткенде, ол өз генералдарының алдында сөйлеген сөзінде өзін эпостық кейіпкермен салыстырып, бұл идеяны оң көзқараспен қарастырды.

Поп музыкасы

Гиругамеш, жапондық рок-топтың атауы – Гилгамештің транслитерациясы, олардың кейбір әндерінің атаулары да эпосқа сілтеме жасайды. "Мезопотамиялықтар" ("The Mesopotamians") әнінде Гилгамеш, Саргон, Хаммурапи және Ашшурбанипал (Мезопотамияның басқа билеушілері) суреттеледі. "He Who Saw the Deep" альбомы, iLiKETRAINS тобының альбомы, атауын Гилгамеш эпосының түпнұсқалық нұсқасынан алған. "Гилгамеш" – рэп-орындаушы Баба Бринкманның "Rapconteur" альбомынан эпостың хип-хоп стиліндегі заманауи қайтажаралуы. Гилгамеш, 2010 жылы австралиялық Gypsy & The Cat альтернативтік поп дуэті шығарған альбом. Гилгамеш, 2015 жылы ирактық Acrassicauda хэви-метал тобының эпосқа негізделген альбомы. "Gilgameš", экстремалды металл тобы Rotting Christ-тің "Κατά τον δαίμονα εαυτού" альбомынан. "Golem II: The Bionic Vapour Boy" Майк Паттонның Mr. Bungle тобының "California" альбомынан Гилгамешті еске түсіреді. Гилгамеш – 1970 жылдардағы британдық джаз-фьюжн тобының атауы. "The Edge of the World" – ағылшын DragonForce пауэр-метал тобының "Reaching into Infinity" альбомынан. "Гилгамеш", 2020 жылы шыққан американдық әнші Суфжан Стивенстің "Ascension" альбомынан. "Lost in the Cedar Wood", 2021 жылы британдық әнші-күйші Джонни Флинн мен британдық табиғат жазушысы Роберт Макфарлейн шығарған альбомы, Гилгамеш эпосының тақырыптарын COVID-19 пандемиясы аясында қазіргі заманмен салыстыруды мақсат етеді.

Театр

1988 ж. Гиругамешу, жапон ғалымы Такеши Умехараның пьесасы. Осы пьеса 1997 жылғы Хаяо Миядзакидің «Мононоке ханшайымы» аниме эпосын шабыттандырды. 1989 ж. Нью-Йорк драматургы Рори Уинстонның «Гилгамеш» пьесасы. 2007 жыл (қыркүйек/қазан). Блейк Боуден бейімдеген «Гилгамеш Урукта: Ирактағы GI». Режиссері – Реджина Пью, Гремми сыйлығына ие болған Стив Гоерстің музыкасы, ал қуыршақтарды Арретта Баумгартнер жасады. 2007 жыл (шілде). Роберт Стиллердің Гилгамеш аудармасы мен бейімдеуі негізінде жазылған «Жылнамалар – жоқтау салты». Режиссері – Грегорц Брай, алғашқы музыкасы албан және грек полифониялық жоқтауларына негізделген. Польшаның «Ешкі әні» театрының қойылымы. 2007 жыл (сәуір). Юсеф Комюняка және Чад Грасия бейімдеген «Гилгамеш». Бастапқы музыкасын Билли Этвелл орындады. Бұл жоба Нью-Йорк гуманитарлық институтының «Соғыс музыкасы фестивалі» аясында өткізілді. Харлем классикалық театрының қойылымы. 2007 жыл (наурыз/сәуір). Стивен Сакс бейімдеген «Гилгамеш». Режиссерлері – Сакс және Джессика Кубзанский. Пасаденадағы «Бостон соты» театрының қойылымы. 2017 жылғы қазан. Пирс Бекли бейімдеген «Гилгамеш». Режиссері – Рэй Шелл. Лондон, Кеннингтондағы «Ақ аю» театрының қойылымы. 2017 жылғы қазан. Фин Кеннедидің «Сынған тастар» пьесасы. Режиссері – Сет Розин. Филадельфиядағы «Интеракті» театрының қойылымы. Шынайы оқиғаға негізделген, бұл мета-театрлық пьеса Ирак соғысы кезінде Бағдад мұражайын (Ирак мұражайы) тонаудан қорғау үшін әскери ережелерді бұзған бұрынғы АҚШ армиясының резервисінің тағдырын баяндайды. Мұражайда Гилгамеш тақталары сақталған, ал оқиға Гилгамеш туралы әңгімелермен байланысты. Бұрынғы солдат Голливуд сценарисіне өзінің қайғылы оқиғасын айтқанда, оның әңгімесі көбірек ұнайтын нұсқаға өңделеді.

Фильм

Гилгамеш эпосы немесе осы атауға лайық емес кішкентай шоқ (1985) – Гилгамеш эпосына негізделген Quay Brothers анимациялық қысқаметражды фильмі. Fate/Stay Night фильмінің Unlimited Blade Works бағытының бейімделуінде Гилгамеш, Кирей Котоминмен бірге, Киелі Гральді құру үшін ритуал жасауға тырысатын басты қарсыластың рөлін сомдайды. Бұл бағыт сондай-ақ аниме сериалы ретінде де бейімделген. Fate/Stay Night Heaven's Feel бағытында Гилгамеш Киелі Граль соғысындағы қызметші ретінде екіншілік кейіпкер болып табылады, онда ол батыр әйел Сакура Матуды баурап алған Ангра Майньюдан жеңіледі. Ол тағы екі бағыттың басты кейіпкері, олар екі аниме сериалы мен фильм түрінде бейімделген. Хаяо Миядзакидің 1997 жылғы аниме фильмі «Мононоке ханшайымы» Гилгамеш эпосының «Седр орманы» эпизодына ішінара негізделген. «Гилгамеш» – жарық көре жатқан аргентиналық анимациялық фильм. «Гилгамеш қайда?» (2024) – Карзан Кардози режиссерлік еткен және Ирак Күрдістанында түсірілген Гилгамеш эпосына негізделген күрд көркем фильмі. Сулеймания мұражайынан Гилгамештің құнды тақташасы ұрланғаннан кейін, күзетші оны контрабандистерден қайтарып алу үшін бар күшін салуға ант етеді.

Комикстер

Гилгамеш II, Джим Старлиннің сатирикалық графикалық романы, онда нәресте (өзінің қырылуға тиіс нәсілінің соңғы өкілі) Супермен стилінде Жерге жіберіледі, бірақ оның өмірі Гилгамеш туралы аңыздардың бағытын ұстанады. ASIN B00071S7T8. Гилгамеш эпосы (2018) – Гилгамеш эпосының толық нұсқасын қамтитын графикалық роман; Кент Х. Диксон жасаған, ал суретін оның ұлы Кевин Х. Диксон салған. Mage II: The Hero Defined (1999) комиксінің соңғы санында Мэтт Вагнер Гилгамеш эпосын Кевин Матчстиктің өміріне, бұрын Арыстан патшамен салыстырылған, параллель ретінде пайдаланады. Аргентиналық комикс кітабы "Өлмес Гилгамеш" Гилгамешті өлімсіз жандарға айналдырады, оның өмірі бүкіл адамзат тарихы мен соңғы заманға дейінгі болашаққа созылады. Marvel Comics-те Гилгамеш – Мәңгіліктердің бірі, Олимпиадада өмір сүретін және мыңжылдықтар бойы құдайлар деп қате түсінілген өлмейтін жандардың бір тобы. Гилгамеш көптеген батырлық ерліктер жасаған, және кейде оны Геркулес сияқты басқа батырлармен шатастырады. Ол Зурас, Мәңгіліктердің басшысы, Жердегі барлық адамдардың оны ұмытуына себеп болғандықтан, "Естен шыққан" деп танылады. Карл Кершльдің Abominable Charles Cristopher веб-комиксінде Гилгамешті өршіл патша ретінде көрсетеді, ол Гилгамеш патшалығына жақындаған кезде, білмейтін басты кейіпкерді өлтіруге тырысады. Кейін олардың қарым-қатынасы өзгеріп дамиды. Майк Кэри мен Питер Гросс жазған "Жазылмаған" (The Unwritten) комиксінің 32.5 саны (2012 жылғы ақпан), эпостың бір бөлігін адамзат тарихындағы әңгімелеуді зерттеуге сәйкес келетіндей етіп қайта баяндайды. Фред Ван Ленте жазған және Valiant Comics баспасынан шыққан Archer and Armstrong #0 комиксі, Гилгамеш эпосын серияның басты кейіпкерлерінің бірі, өлмейтін Арам Анни Падданың көзқарасынан қайта баяндайды.

Бейне ойындар

Namco-ның Tower of Druaga ойын-сауық ролелі ойынында Гилгамеш Гил деп аталады және Киді құтқару үшін Друага мұнарасының қабаттарына көтерілуі керек басты кейіпкер. Бұл ойын Babylonian Castle Saga франшизасын тудырды. Electronic Arts компаниясының Adventure Construction Set, Rivers of Light ойындары Гилгамеш эпосының сюжеті бойынша жасалған. "Серіез Сэм: Екінші кездесу" романында сегізінші деңгей "Гилгамеш аулалары" деп аталды. Final Fantasy видео ойындарының кейбір бөлімдерінде Гилгамеш есімді бас жау және оның "сенімді серігі" Энкиду бар. Final Fantasy-де Гилгамештің бірнеше түрі бар, себебі серияның жалғасқан ғаламдық оқиғасы жоқ, бірақ көбінесе ол қылыштар жинайтын қатыгез жауынгер екендігі айтылады және оның көптеген нұсқаларында алты қолы бар. Гилгамеш - Civilization III Conquests кеңейтуі, Civilization IV Beyond the Sword кеңейтуі және Civilization VI-де шумерлік өркениеттің басшысы. Namco-ның Tales of Phantasia видео ойынында Кресс Альбейннің бірі – Гилгамеш атағы, оны белгілі бір заттарды табу арқылы алуға болады. Capcom компаниясының Devil May Cry 4 видео ойынында Гилгамеш – екінші басты кейіпкер Данте киетін және қолданатын етіктер мен қолғаптар, бұл мүмкін серияның бұрынғы ойындарында көрсетілген ұқсас қаруға сілтеме, ол Беовульф атты тағы бір эпикалық поэманың құрметіне аталған. Sir Tech ойыны Wizardry: Proving Grounds of the Mad Overlord-та ойыншылар Гилгамеш тавернасында өздерінің саяхат тобын құрастырады. Type Moon визуалды романы Fate/stay night-та Гилгамеш – серияның антагонистерінің бірі. Ол сондай-ақ жалғастырушы ойын Fate/hollow ataraxia-да өзінің негізгі түрінде де, балалық нұсқасында да, "Fate/Extra CCC" және Fate/Extella: The Umbral Star-да ойналатын кейіпкер ретінде де пайда болады. Fate/Grand Order мобильдік ойынында Гилгамеш үш түрлі нұсқада шақырылатын қызметкер ретінде пайда болады: бала кезінде, Энкидумен кездеспей тұрған Fate/Stay Night түрінде және Эпостың аяқталуынан кейін патша ретіндегі дана нұсқасында. Ол – Ежелгі Месопотамияда орын алатын ойынның жетінші сингулярлығының басты кейіпкерлерінің бірі. Ойынның аркадтық нұсқасында да вавилондық сингулярлық бар, онда Гилгамеш клондалды және 666 Жәндігі Набуходоносор II-ні оның клонының денесіне шақырды. Гилгамеш сондай-ақ Fate/Samurai Remnant-те Билеуші класының қызметкері ретінде пайда болады. Жапондық коллекциялық карта ойыны Shadowverse-те Гилгамеш – сирек кездесетін ойналатын карта. WonderPlanet Inc. мобильдік ойыны Crash Fever-де Гилгамеш – соңғы сиқыршы квестінде қол жетімді бірлік. Assassin's Creed: Origins (2017) ойынында Месопотамиядан шыққан "Хумбабаның тісі" деп аталатын қылыш Гилгамештің Хумбабаның тісінен жасаған туындысы. Hades (2020) ойынында Малфонның қос тұмсығының төртінші аспектісі – Гилгамеш аспектісі. Smite-та 2021 жылғы екінші вавилондық құдай – Гилгамеш, ол аңызда Тиаматпен шайқасады.

Балалар әдебиеті

Гилгамеш. (1967). Авторы және суретшісі: Бернарда Брайсон. "Генри Холт және компания" баспасының бірінші басылымы қырылып кетті. Инкиду, жабайы бала. (1976). Эндрю Синклер жазған. Лондон, Абелард Шуман, 1976 жыл. Гилгамеш: Адамның алғашқы әңгімесі (2005). Авторы және суретшісі – Бернарда Брайсон Шахн. "Whole Spirit Press" баспасының екінші басылымы, қайта басылды. Патша Гилгамеш (1991). Авторы және суретшісі: Людмила Земан. "Tundra Books". (0 88776 283 2). Иштардың кек алуы (1993). Авторы және суретшісі: Людмила Земан. "Tundra Books". (0 88776 315 4). Гилгамештің соңғы іздеуі (1995). Авторы және суретшісі: Людмила Земан. "Tundra Books". (0 88776 328 6). Батыр Гилгамеш (2003). Джеральдин Маккореанның қайта айтуымен, Дэвид Паркинстің суреттері. Eerdmans жас оқырмандарға арналған кітаптары. Лугалбанда: Соғысқа ілігіп қалған бала (2006). Кэти Хендерсон, Джейн Рейдің суреттерімен. Candlewick. .