Кіріспе

Тепе Сиалк (تپه سیلک) – Иранның орталық бөлігіндегі Исфахан провинциясының Кашан қаласының шетінде, Фин бағына жақын орналасқан ірі ежелгі археологиялық ескерткіш (тепе, "төбе, қорған"). Бұл аймақты мекендеген мәдениет Зайандех өзені мәдениетімен байланыстырылған.

Тарих

Иранның Мәдени мұра ұйымы, Лувр және Ирандағы Француз зерттеу институты арасындағы бірлескен зерттеу Сиалктағы ең көне қоныстардың шамамен б.з.д. 6000–5500 жылдарға дейін жететінін растайды. Сиалк зиггураты шамамен б.з.д. 3000 жылы салынған. Сиалк және оның төңірегіндегі барлық аймақ жақын маңдағы мол су көздерінің арқасында пайда болған деп саналады, бұл су көздері бүгінге дейін сақталып қалған. Шешемех е Сулейман (Соломон қайнар көзі) мыңдаған жылдар бойы осы аймаққа жақын маңдағы таулардан су жеткізіп келеді. 17 ғасырда қазіргі түрінде салынған Фин бақшасы – танымал туристік орын. Сафавид әулетінің патшалары астаналарынан алыс демалыс үшін осы жерге келіп отырған. Сондай-ақ, осы жерде екінші халифа Омар ибн әл-Хаттабты өлтірген періс Әбу Лулуа Фируздың жерленгеніне сенетін көптеген адам бар. Бұл қалдықтардың бәрі Сиалк орналасқан жерде шоғырланған.

Солтүстік үйінді

Солтүстік үйінді (Тепе) ең ежелгісі; осы жердегі қоныс VII мыңжылдықтың соңына дейін жетеді. Үйінді екі деңгейден тұрады: I (ең ежелгісі) және II. Сиалк I деңгейінің сәулеті салыстырмалы түрде қарапайым. Ішінде керамикалық ыдыстар бар қабірлер табылды. Керамика алғашқыда дөңгелектелмеген, бірақ уақыт өте келе сапасы жақсарады. Тепе Сиалк I-дің төменгі қабаттарында (1–2) Загех архаикалық суреттелген ыдыстары (б.з.д. 6000–5500 жж.) кездеседі. Бұл Қазвин жазығындағы Тепе-Загехте алғаш қазылған ертедегі суреттелген керамика. 3, 4 және 5-ші кезеңдерде ыдыстардың беті тегіс, суретпен әшекейленген. Тас немесе сүйек құралдар да қолданылды. Сиалк II деңгейінде металлургияның алғашқы белгілері пайда болады. Осы кезеңдегі ғимараттардан табылған археологиялық материалдар сыртқы әлеммен байланыстардың күшейгенін көрсетеді.

Оңтүстік үйінді

Оңтүстік төбе (Тепе) Сиалк III және IV деңгейлерін қамтиды. Біріншісі жеті кезеңге бөлінеді, ол бесінші мыңжылдыққа және төртінші мыңжылдықтың басына сәйкес келеді (шамамен б.з.д. 4000 жыл). Бұл кезең алдыңғы кезеңмен үзіліссіз жалғасады, архитектураның (құйылған кірпіштер, тас қолданылуы) және қолөнердің, әсіресе металлургияның күрделілігін көрсетеді. Алғашқы қазба жұмыстары кезінде бес протоэлам тақташасы табылды. Протоэлам жазуы бар басқа шеткі орналасқан қоныстар сияқты, ол кейін уақытша тоқтатылды. Жақындағы зерттеулер оңтүстік төбеде протоэлам кезеңіне жататын қоныс іздерін анықтады. Таппе Сиалк қаласында әлемдегі күміс өндірісінің ең көне дәлелі табылды, мысалы, литарж сынықтары мен кесектер. "Литарж сынықтары табылған пештердің бірінен алынған көмірдің бөлшектері радиокөміртектік талдау бойынша б.з.д. 3660-3520 жылдарға жатса, бұл оларды ежелгі әлемдегі осындай процестің ең көне белгілі қалдықтары ретінде көрсетеді". Ирандағы басқа да көне қоныстарда да күміс өндірісінің іздері табылды, мысалы, Арисман және Таппе Хиссар. Бұл қоныстар Сиалк III-IV және Хиссар II-III кезеңдеріне жатады.

Мәдениетті дамыту

IV деңгейі IV мыңжылдықтың екінші жартысынан басталады. IV Сиалк деңгейінің ең ерте кезеңдері Месопотамияның Урук және Жемдет Наср өркениеттерімен байланысты. Кейіннен материал Суза III (протоэламиттік деңгей) материалына ұқсас, сондықтан протоэламиттік горизонт Сиалкта осы жерде орналасқан, және бұл жерде протоэламиттік саз тақташалардың табылуымен де дәлелденеді. Әлемдегі ең көне зигкураттың қираған қалдықтары осы Сиалк IV деңгейінде табылған. Бұл кезең үшінші мыңжылдықтың басындағы қоныс ортасының уақытша тасталуымен аяқталады.

Б. з. б. екінші мыңжылдық

Мың жылдан астам уақыт бойы тасталып кеткеннен кейін, Сиалк орны екінші мыңжылдықтың екінші жартысында қайтадан қоныстанды. Осы орнының соңғы қоныстану кезеңі екі дәуірге бөлінеді: Сиалк V және Сиалк VI. Бұл екі деңгейге қатысты археологиялық материалдардың көп бөлігі А және В некропольдары деп аталатын екі жерлеу орнынан табылған. Біріншісі Сиалк V деңгейін көрсетеді. Мұнда қоладан жасалған қару-жарақ және басқа да заттар, сондай-ақ әшекейлер мен кейбір темір бұйымдары табылды. Төңкергіштер күлгін-қара немесе қызыл түсті, кейде геометриялық өрнектерден тұратын әшекейлермен безендірілген, оларды Горган аңғарындағы (Түрең Тепе мен Тепе Хисардың кейінгі деңгейлері) орналардан табылған заттармен салыстыруға болады.