Сирек кездесетін батпақ бақасы

Кіріспе

Рептилиялар түрі

Батпақ торнайы (Glyptemys muhlenbergii) – өте сирек кездесетін, құрып кетуге жақын түр.

1829 жылы Ричард Харлан торнайдың атын Emys muhlenbergii деп өзгертті. Кейіннен 1857 жылы Луи Агассис бұл түрді Calemys muhlenbergii деп, ал 1906 жылы Генри Уотсон Фаулер Clemmys muhlenbergii деп атады. Синонимдердің ішінде 1824 жылы Томас Сей Филадельфия маңынан табылған бір торғайдың негізінде Emys biguttata деп атауы, сондай-ақ 1917 жылы Дунн Солтүстік Каролина штатының Линвилл аймағынан сипаттаған Clemmys nuchalis бар. Бүгінде батпақ торнайының түрлі атаулары қолданылады, олардың ішінде сазды торғай, батпақты торғай, сары басты торғай және шағыр торғай (көбінесе осы атпен аталатын шағыр торғаймен шатастырмау керек) сияқтылары бар. Нуклеотидтік тізбектеу және рибосомалық ДНК талдаулары батпақ торнайы мен ағаш торнайының жақын туыс екенін көрсетті, бірақ олардың екеуі де дақты торғайлармен тікелей байланысты емес, сондықтан Glyptemys туысы бөлінді.

Сипаттама

Бұл Солтүстік Америкадағы ең кішкентай тасбақа түрі. Оның айқын тұмсығы жоқ. Дақ көбінесе екіге бөлінген, артқа қарай бағытталған. Қабықшаларында сәулелі сызықтар да болуы мүмкін. Жалпы қара түсті болғанымен, кейде әрбір қабықшада каштан түсті күн нұрының өрнегі кездеседі. Бұл тасбақаны мойнындағы ерекше түсті дағы арқылы басқа тасбақалардан оңай ажыратуға болады. Ол, дақты тасбақадан басты айырмашылығы – оның қабығының үстіңгі жағында түс болмайды, ал дақты тасбақаның қабығында болады. Ересек ата тасбақалардың орташа ұзындығы – ал аналықтарының орташа ұзындығы – (қабықтың тік сызығы бойынша өлшенген). Бұл, көбінесе, жұптасу кезінде үлкен аталардың таңдалуына байланысты. Ата тасбақаның клоакасы құйрығының соңына жақын орналасса, аналықтың клоакасы пластронның ішінде орналасқан.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл батпақ бақасы тек АҚШ-тың шығысында ғана таралған, көбінесе 20-дан аз жеке басқана топтарда тіршілік етеді. Олар әктасқа толы ылғалды жерлерді (сыртқы ортаны) жақсы көреді, оның ішінде шалғындар, батпақтар, саздақтар және көктемгі булақтар бар, мұнда ылғалды және құрғақ аймақтар кездеседі. Олардың мекендеу орындары көбінесе орманның шетінде орналасқан. Бұл батпақ бақасының сүйікті мекені, кейде "фен" деп аталатын, жыл бойы жоғары су деңгейіне және сәл қышқыл ортаға ие. Үнемі сумен қанығу оттегінің азаюына алып келеді, нәтижесінде анаэробтық жағдайлар пайда болады. Батпақ бақасы жыртқыштардан және ауа райынан қорғану үшін жұмсақ, терең лайға тығынады. Көктемгі булақтар мен жер асты сулары қысқы ұйқыға түсу үшін ең қолайлы орындар болып табылады. Жеке бастың аумағының мөлшері жынысына байланысты, еркектер үшін орташа алғанда, ал аналықтар үшін шамамен. Батпақ бақасының таралу аймағы оның туысы – орман бақасымен кеңінен үйлеседі. Екі аймақта да батпақ бақасының колониялары кеңінен шашыраңқы жерлерде орналасқан. Оңтүстік популяциясы әлдеқайда аз санды (барлығы 96-ға жуық колония табылды). Бұл популяциядағы бақалар солтүстік популяциядағылардан одан да шашыраңқы және биіктеп орналасқан, .

Эволюциялық тарих

Бағалы батпақ тасбақасының қазба қалдықтары тек екі рет ғана табылды. Палеонтолог және герпетолог, марқұм Дж. Алан Холман, алғаш рет Мэриленд штатының Камберленд үңгірінде (Корриганвиллдің жанында) Ирвингтон дәуіріне (1,8 миллион жылдан 300 мың жылға дейін) жататын батпақ тасбақасының қабық қалдықтарын анықтады. Екінші табылу 1998 жылы Бентели мен Найттың Оңтүстік Каролинадағы Гигант цемент карьерінде (Харливиллдің жанында) жасаған Rancholabrean дәуіріне (300 000 жылдан 11 000 жылға дейін) жататын қабық фрагменттері болды. Батпақ тасбақасының кариотипі 50 хромосомадан тұрады. Солтүстік және оңтүстік популяциялары қазіргі уақытта генетикалық тұрғыдан оқшауланған, бұл Америка Азаматтық соғысы кезінде Вирджинияның Шенандоа аңғарындағы шаруашылық және мекендеу ортасын жою салдарынан болуы мүмкін. Суық күндері батпақ тасбақасы көбінесе тығыз өсімдіктер арасында, су астында немесе лайға көміліп жатады, немесе жер астына түсіп, кейде сумен толған туннельдер желісін пайдаланады. Қыркүйектің соңынан наурыз немесе сәуір айына дейін, әдетте үлкен және ересек еркек жеңіске жетеді. Сонымен қатар, кейбір жекелемелерде қан кетуге және әлсіздікке әкелетін қанқұрттар (Placobdella multilineata және P. parasitica) және паразиттік шыбырлар (Cistudinomyia cistudinis) кездеседі. Олардың қабықтары хищниктерден қорғауды аз қамтамасыз етеді. Батпақ тасбақасының хищникке тап болғандағы басты қорғаныс механизмі – жұмсақ лайға көмілуі. Ол сирек өз аумағын қорғайды немесе жақындағанда шабады. 1982 және 1995 жылдары оңтүстік популяциядағы колониялардан табылған екі өлген мысалдың өкпелерінде бактериялық жиынтықтар (кейде биофильмдер деп те аталады) анықталды.

Қозғалыс

Күн сайын батпақ тасбақасы өте аз қозғалады, көбінесе күнге жатады және жемтігін күтеді. Күн ашық күндері тым белсенді болмаса да, жаңбырдан кейін әдетте белсенді болады. Екі жынысы да ұсталған жерінен бірнеше километр қашықтықта босатылғанда өз үйіне орала алады. Мэриленд штатындағы тасбақалардың мекендейтін аумағының көлемі әртүрлі жылдар мен жерлерде айтарлықтай өзгереді. Бұл тасбақа жартылай сулы және құрлықта да, суда да қозғала алады. Құрлықтағы қозғалыстың қашықтығы мен жиілігі герпетологтарға әртүрлі батпақ тасбақаларының мінез-құлқын, экологиясын, гендер ағынын және табыстылық деңгейін түсінуге көмектеседі. Батпақ тасбақаларының басым көпшілігі 200 метрден аз қашықтыққа қозғалады, ал тек 2 пайызы ғана одан да алысқа саяхаттайды; үлкен, кең сапарлар (мысалы, көршілес сулы-батпақты жерлер арасында) сирек кездеседі. Батпақ тасбақаларының колониялар арасындағы қозғалысы генетикалық әртүрлілікті қамтамасыз етеді. Егер бұл қозғалыс тоқтатылса немесе қандай да бір маңызды жолмен шектелсе, түрдің жойылу қаупі артады, себебі генетикалық әртүрлілік азаяды. Батпақ тасбақаларының қозғалысының әлі де шешілмеген кейбір аспектілері: тасбақаларды табиғи мекенінен тыс жерге қозғалысқа итермелейтін факторлар; жеке тасбақаның күніне, аптасына және жылына қанша қашықтыққа саяхаттайтыны; және шағын топтардың бөлінуі түрдің генетикасына қалай әсер етеді.

Өмірлік цикл

Жасы 8-11 жасқа жеткенде, батпақ тасбақалары жыныстық жағынан жетіледі (екеуі де). Олар қысқы ұйқыдан шыққаннан кейін көктемде жұптасады, көбінесе сағат 5–20 минутқа созылатын, әдетте түстен кейін болатын, және құрлықта немесе суда жүзеге асуы мүмкін. Бұл еркек тасбақаның аналықтың жынысын тануымен басталады. Ұсыну кезінде еркек аналықтың басын жұмсақ шағып, итеріп тырмысып жалайды. Жас еркектер көбінесе жұптасу кезінде агрессивтірек болады, ал аналықтар кейде тым агрессивті еркектен қашуға тырысады. Дегенмен, аналық қартайған сайын еркектің агрессивтілігін қабылдауға көбірек бейімделеді, тіпті бастамашы болуы мүмкін. Егер аналық мойынсұнса, алдыңғы аяқтары мен басын кері тартып алады. Барлық процесс аяқталғаннан кейін, ол әдетте 35 минутқа созылады, ұя көбінесе терең және дөңгелек болады. Жұмыртқалары ақ түсті, сопақ пішіндес, орташа ұзындығы және ені шамамен белгілі. Екеуі де, еркек және аналық, жетілуге дейін тез өседі. Жастар алғашқы төрт жылда көлемі шамамен екі есеге ұлғаяды, бірақ бес немесе алты жасқа дейін толыққанды жетілмейді. Орташа өмір сүру ұзақтығы 20–30 жылды құрайды. Батпақ тасбақасының жасы оның қабығындағы сақиналарды санау арқылы анықталады, бірінші сақинаны (туылмас бұрын пайда болатын) есепке алмай. Оларды ұстау, сату немесе экспорттауға тыйым салған ережелерге қарамастан, батпақ тасбақаларын браконьерлер жиі ұстайды. 2011 жылғы IUCN Қызыл тізімінде батпақ тасбақасы жоғары деңгейде қауіпті түр ретінде тіркелді. Жаңа аудандар мен жолдардың салынуы батпақ тасбақаларының сулы жерлер арасындағы қозғалысына кедергі келтіреді, осылайша жаңа колониялардың құрылуына тосқауыл қояды. Пестицидтер, су ағыны және өнеркәсіптік қалдықтар батпақ тасбақаларының мекендеу ортасына және тамақ көзіне зиян келтіреді. Бүгінде батпақ тасбақаларының популяциясының қалпына келуі жеке тұлғалардың араласуына байланысты. Популяцияны бақылау үшін үлкен аумақтарды мұқият зерттеу қажет. Жерді көзбен қарап зерттеуден басқа, қашықтан сезіктеу арқылы сулы жерлер батпақ тасбақаларының колониясына қолайлы немесе қолайсыз екенін анықтауға болады. Бұл батпақ тасбақаларының табысты мекендейтін аймақтары мен болашақта мекендеуге болатын аймақтарды салыстыруға мүмкіндік береді. Қазіргі колониялардың қалпына келуіне көмектесу үшін бірнеше жеке жобалар бастамаға алынды. Бұл жобалар көлеңке беретін ағаштар мен бұталардың өсуін шектеу, жаңа автомобиль жолдары мен аудандар салу және басқа да табиғи және адамның әрекеттерінен туындаған қауіптерді азайтуға бағытталған, сондай-ақ сулы жерлерде және олардың маңында бөгеттер салуды қоса алғанда, сусарлардың белсенділігін арттыруға көмектеседі. Табиғи ортада батпақ тасбақаларын зерттеу оларды сақтау стратегиясын әзірлеуге маңызды көмек көрсетеді. Радио телеметриясы тасбақалардың табиғи мекендеу ортасындағы қозғалысын қадағалау үшін қолданылады.

Bog turtles are sexually mature when they reach between 8 and 11 years of age (both sexes). They mate in the spring after emerging from hibernation, in a copulation session that usually lasts for 5–20 minutes, typically during the afternoon, and may occur on land or in the water. It begins with the male recognizing the female's sex. During the courtship ritual, the male gently bites and nudges the female's head. Younger males tend to be more aggressive during copulation, and females sometimes try to avoid an over aggressive male. However, as the female ages, she is more likely to accept the aggressiveness of a male, and may even take the role of initiator. If the female yields, she may withdraw her front limbs and head. After the entire process is over, which usually takes about 35 minutes, The nest is typically deep and around. The eggs are white, elliptical, and on average long and wide. Both genders grow rapidly until they reach maturity. Juveniles almost double in size in their first four years, but do not become fully grown until five or six years old. and the average lifespan is 20–30 years. The age of a bog turtle is determined by counting the number of rings in a scute, minus the first one (which develops before birth). Despite regulations prohibiting their collection, barter, or export, bog turtles are commonly taken by poachers. The bog turtle was listed as critically endangered in the 2011 IUCN Red List. The development of new neighborhoods and roadways obstructs the bog turtle's movement between wetlands, thus inhibiting the establishment of new bog turtle colonies. Pesticides, runoff, and industrial discharge are all harmful to the bog turtles' habitat and food supply. Today, the rebounding of bog turtle colonies depends on private intervention. Population monitoring involves meticulous land surveys over vast countrysides. In addition to surveying land visually, remote sensing has been used to biologically classify a wetland as either suitable or unsuitable for a bog turtle colony. This allows for comparisons to be made between known areas of bog turtle success and potential areas of future habitation. To help the existing colonies rebound, several private projects have been initiated in an attempt to limit the encroachment of overshadowing trees and bushes, the construction of new highways and neighborhoods, and other natural and man made threats. and promoting beaver activity, including dam construction in and around wetlands. The study of bog turtles in the wild is a significant aid to the development of a conservation strategy. Radio telemetry has been used to track the turtles' movements in their natural habitat.