Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы құнарлы жазық
Fertile Plain in Turkey
a plain in Turkey
Çukurova немесе Киликия жазығы (көне заманда Киликия Педиясы), Түркияның оңтүстігіндегі Киликия аймағындағы кең және құнарлы жазық. Жазық Мерсин провинциясының шығыс бөлігінің, Адана провинциясының оңтүстік және орталық бөліктерінің, Османия провинциясының батыс бөлігінің және Хатай провинциясының солтүстік-батыс бөлігінің аумағын қамтиды.
Çukurova or the Cilician Plain (Cilicia Pedias in antiquity), is a large fertile plain in the Cilicia region of southern Turkey. The plain covers the easternmost areas of Mersin Province, southern and central Adana Province, western Osmaniye Province and northwestern Hatay Province.
Этимология
Чүкүрова түрікше "чұқыр", яғни "қуыс, ойыс" және "ова", яғни "жайлаулар" сөздерінің қосылуынан пайда болған. Түрік тіліндегі ең ерте кездесуі 15 ғасырдың соңындағы Ашықпашазаденің "Тәуарих-и Әл-и Осман" [tr] еңбегінде тіркелген.
Çukurova is a portmanteau of the Turkish words çukur "hollow, depression" and ova "plains". The oldest recorded use of the name in Turkish can be traced back to Aşıkpaşazade's late 15th century work Tevârîh i Âl i Osman [tr].
Тарих
Бұл аймақтың жазба тарихы 6000 жылдан астам уақытқа созылады. Қола дәуірінде аймақ Кидзуватна деп аталған. Оңтүстік-Шығыс Анатолияның туған жері хури тайпалары мен Жерорта теңізінің Анатолия жағалауындағы туған жері лувия тайпаларының арасында орналасқандықтан, бұл аймақ аралас лувия-хури аймағы болды. Сондықтан, Қола дәуірінде Кидзуватнада лувия және хури тілдері кеңінен таралған. Хетттердің Кидзуватнаны жаулап алуының нақты уақыты белгісіз, бірақ ғалымдар бұл аймақ Хетт империясына тіпті I Ḫattušili билік етпес бұрын қосылған деп санайды. Кидзуватна діні хури дініне ұқсас болды, себебі Тешуп және Ḫepat екі пантеондағы да басты құдайлар жұбын құрайды. 1270 жылдардың соңында Хетт Ұлы Патшасы III Ḫattušili-дің Кидзуватна діни қызметкері Puduḫepa-мен некелесуі аймақтағы хури тайпаларының ықпалын күшейтті және Хетт империясының провинциялары арасында аймақтың маңыздылығын арттырды. Išputaḫšu, Šunaššura, Eḫeya, Palliya және Padditaššu – Хетт тақташаларында кездесетін Кидзуватна патшаларының есімдері. Хетт империясы құлағаннан кейін, аймақта Ḫiyawa деп аталатын жаңа хетт патшалығы пайда болды. Киликиядағы армян халқының болуы б.з.д. I ғасырға дейін жетеді, осы кезде Тигран Ұлы басшылығымен Армения Корольдігі қысқа мерзімге кеңейіп, Леванттағы кең аумақты жаулап алды. Б.з.д. 83 жылы қанды азамат соғысынан әлсіреген Селевкид Сириясының грек аристократиясы амбициялы армян патшасына адалдықтарын ұсынды. Рим және ерте Византия империялары кезеңінде Киликия провинциясының астанасы Тарс порты болды, онда Марк Антоний Клеопатрамен кездесті, сондай-ақ апостол Павел мен Тарстың Теодорларының туған жері болды. Аймақ ертедегі мұсылман шапқыншылығы кезінде мұсылман және христиан күштері арасындағы алғашқы шайқас алаңы болды, 8 ғасырда жаулап алынып, 962 жылға дейін Аббасид халифатының құрамында болды, содан кейін Византия күштері қайта басып алды. Одан кейін, 1080 жылы Рубен Киликия Армян Корольдігін құрды. Армян кезеңі бойы аймақты Лампрон әулетінен шыққан армян патшалары биледі. 12 ғасырда Сәлжұқ түркілері аймақты жаулап алған кезде көптеген түркімендер, соның ішінде Юрегир, Афшар және Чепни тайпаларына жататын Оғұз тайпалары Рамазанидтердің басшылығымен аймақтың солтүстік бөлігіне қоныстанды. Көшпенді өмір салтын сақтағандар Йүрүк деп аталды. 18 ғасырдан бастап Осман империясы осы халықтарды тұрақты қоныстарға орналастыру саясатын жүргізді. Бұл процесс 19 ғасырда толыққанды аяқталды, бірақ көптеген қиындықтар мен, әсіресе Осман әулеті үшін, шиеленістер тудырды. 1832 жылғы Күтахия келісімінде Ыбырай Пашаның Египетінің әкімшілігіне тиесілі болған аумақтық пайдалары 1841 жылғы Лондон конференциясына дейін шешілді. Египеттің әскери-теңіз флоты үшін ағашқа үнемі қажеттілігімен қозғалған Египет билігінің кезеңі салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, ол өнеркәсіптік ауқымдағы мақта өндірісін енгізу және аймақтың халқына жаңа келгендер сияқты салаларда маңызды іздер қалдырды. Чукурованың мақташылары әлі күнге дейін жұмыс күндерін Ибрагим Пашаның естелігіне дұға етумен бастайды, ал жергілікті ықпалды Менменсиоглу әулеті, біздің күнімізге дейін белгілі ұрпақтары бар, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Түркияның сыртқы істер министрі болған Нуман Менменсиоглу, Пашаның делдалы ретінде әрекет ету арқылы танымал болды. Бүгінгі күні де танымал және мақта өнімінің өркендеуімен көтерілген басқа отбасылардың арасында Козаноғлу, Гүвелоғлу, Керимоғлу, Карсантиоғлу, Кучукалиоғлу отбасыларын атауға болады. 1869 жылы Алеппо провинциясынан бөлінгеннен кейін Адана вилайеті (Адана провинциясы) құрылды. Адана вилайетінің шекарасы бүгінгі Чукурова аймағына ұқсас. Осман билігінің соңғы жылдары аймақ Осман Әскери-теңіз флотының маңызды базасы болды. Мерсиннің ірі порт ретінде дамуы да осы кезеңде басталды. Нәтижесінде аймақтың қалалары сауда, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптің маңызды орталықтарына айналды. Бүгінде Адана Түркияның 5-ші ірі қаласы және мақта сияқты көптеген ауыл шаруашылығы өнімдерінің маңызды орталығы болып табылады.
The region's recorded history dates back over 6,000 years. During the Bronze Age, the region was known as Kizzuwatna. As an area located between the native Hurrian lands of Southeastern Anatolia and the native Luwian lands of the Mediterranean coast of Anatolia, it was a mixed Luwian Hurrian region. Hence, these two indigenous languages, Luwian and Hurrian were prevalent in Kizzuwatna during the Bronze Age. The exact time of the Hittite conquest of Kizzuwatna is unknown but the scholars think that the region was incorporated into the Hittite Empire even before the reign of Ḫattušili I. Kizzuwatna plain was also known as Adaniya at the time. Kizzuwatnan religion was similar to Hurrian religion as Tešup and Ḫepat form the main couple of gods in both pantheons. In the late 1270s BC Hittite Great King Ḫattušili III's marriage to the Kizzuwatna priestess Puduḫepa strengthened the Hurrian influence in the region and also increased the importance of the region among the provinces of the Hittite Empire. Išputaḫšu, Šunaššura, Eḫeya, Palliya and Padditaššu are the names of the Kizzuwatna kings that can be found in Hittite tablets. After the collapse of the Hittite Empire, a neo Hittite kingdom called Ḫiyawa emerged in the region. Armenian presence in Cilicia dates back to the first century BC, when under Tigranes the Great, the Kingdom of Armenia briefly expanded and conquered a vast region in the Levant. In 83 BC, the Greek aristocracy of Seleucid Syria, weakened by a bloody civil war, offered their allegiance to the ambitious Armenian king. During the Roman and early Byzantine Empires, the capital of the Province of Cilicia was the important seaport of Tarsus, where Mark Antony met Cleopatra, and birthplace of Paul the Apostle and Theodore of Tarsus, among other important missionaries. The region became an early battleground between Muslim and Christian forces during the early Muslim conquest of the Levant, and was conquered in the 8th century and remained part of the Abbasid Caliphate until reconquered by Byzantine forces in 962. Shortly after, in 1080, Ruben founded the Armenian Kingdom of Cilicia. Throughout the Armenian period, the region was ruled by members of the royal Armenian House of Lampron. When the Seljuk Turks captured the region in the 12th century, many Turkomans, including Oğuz clans of Yüreğir, Afshar and Chepni settled in the region's northern parts under the direction of Ramadanids. Those who preserved the nomadic lifestyle were named Yörüks. As of the 18th century, the Ottoman Empire pursued a policy aimed at settling these populations in permanent settlements; the process was more or less complete in the 19th century, although it involved many difficulties and much tension especially for the Ottoman dynasty. Between the 1832 Convention of Kütahya leaving the territorial gains acquired by Ibrahim Pasha of Egypt to his administration till the 1841 London Conference convened to settle the question, Çukurova remained under the rule of the Khedive of Egypt. Although the period of Egyptian rule, motivated by Egypt's perennial need, timber for the navy, was relatively short, it left important marks in such areas as the introduction of industrial scale cotton production and new arrivals into the population tissue of the region. Cottonpickers of Çukurova still start their workday with prayers for the memory of İbrahim Pasha, and the locally influent Menemencioğlu family, with notable descendants till our day, including Turkey's foreign minister during the Second World War, Numan Menemencioğlu, rose to notability by acting as middlemen for the Pasha. Among other families still prominent today and that had risen with the cotton boom, Kozanoğlu, Güveloğlu, Kerimoğlu, Karsantıoğlu, Küçükalioğlu families can be cited. In 1869, the Vilayet of Adana (Adana Province) was incorporated after splitting up Aleppo Province. The borders of the Vilayet of Adana are similar to today's Çukurova region. Throughout the last remaining years of Ottoman rule, the region served as an important base for the Ottoman Navy. The development of Mersin as a major port also began during this period. As a result, the cities of the region became prominent centers of trade, farming and industry. Today, Adana is the 5th largest city of Turkey, and a vital center of many agricultural products such as cotton.
География
Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақты хетттер Кизуватна деп атаған және ол екі бөлікке бөлінген: Уру Адания (жазық Киликия) және батыс Киликия (Тарза), сонымен қатар таулы Киликия деп те аталған. Құқыровадан Тавр таулары арқылы Орталық Анатолия алқабына өтуге мүмкіндік беретін ежелгі Киликия қақпалары бүгінде Гүлек асуы деп аталады. Аймақты оңтүстік-шығысқа (Хатай провинциясындағы қазіргі Dörtyol ауданына) жалғастыратын Белен асуы және Сертавул асуы да маңызды өту нүктелері болып табылады. Бұл аймақ Түркияның Жерорта теңізі аймағына кіреді, солтүстікке қарай Орталық Анатолиямен (тарихи Каппадокиямен) және шығысқа қарай Оңтүстік-Шығыс Анатолиямен шектеседі.
Historically, the region was known as Kizuwatna by the Hittites and it was divided into two parts, Uru Adaniya (flat Cilicia) and western Cilicia (Tarza), which was also known as the mountainous Cilicia. The gates which allow passage from Çukurova into the Central Anatolian Plateau through the Taurus Mountains, the Cilician Gates of antiquity, is called Gülek Pass today. Belen Pass which connects the region to the southeast (to the modern district of Dörtyol in Hatay Province) and Sertavul Pass constitute other important points of passage. The region is included in the Mediterranean region of Turkey, and it borders Central Anatolia (historical Cappadocia) to the north, and Southeastern Anatolia to the east.
Ауыл шаруашылығы
Чукурова жазығы әлемдегі ең құнарлы топыраққа ие, онда жыл сайын үш рет егін жинауға болады. Аймақ әлемдегі екінші ең бай флораға ие және Түркияның тек құрғақ жаңғақ пен темекіден басқа барлық ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіреді. Чукурова соя, жержаңғақ және жүгері егісі бойынша Түркияда көш бастап, жеміс-жидек пен көкөніс өндірісінде маңызды рөл атқарады. Түркияның цитрус экспортінің жартысы Чукуровадан шығады. Анамур – Түркиядағы банан, манго, киви және басқа да субтропикалық өнімдерді өндіруге қолайлы жалғыз субтропикалық аймақ. Чукурова, Мұғла-Айдын аймағынан кейін, Түркиядағы екінші ірі бал өндіруші болып табылады. Самандағ, Юмурталық, Қаратас және Бозязы – аймақтағы балық аулау негізгі табыс көзі болып табылатын қалалардың кейбіреуі. Сұр балық, қызыл балық, теңіз басы, лагос, кальмар және алтынбас – аймақтағы ең танымал балық түрлері. Ақіятан, Ақяған, Юмурталық көлдерінде және Сейхан су қоймасында аквакультуралық шаруашылықтар бар. Басқа ауыл шаруашылығы түрлерімен салыстырғанда кең таралмаған болса да, аймақ бойынша сүт және мал өнімдері де өндіріледі.
The Çukurova plain has some of the most fertile soil in the world in which 3 harvests can be taken each year. The region has the second richest flora in the world and it is the producer of all agricultural products of Turkey except hazelnut and tobacco. Çukurova leads Turkey in soy, peanuts and corn harvest and is a major producer of fruits and vegetables. Half of Turkey's citrus export is from Çukurova. Anamur is the only sub tropical area of Turkey where bananas, mango, kiwi and other sub tropical produce can be harvested. Çukurova is the second largest honey producer in Turkey after the Muğla–Aydın region. Samandağ, Yumurtalık, Karataş and Bozyazı are some of the towns in the region where fishing is the major source of income. Gray mullet, red mullet, sea bass, lagos, calamari and gilt head bream are some of the most popular fish in the region. There are aquaculture farms in Akyatan, Akyağan, Yumurtalık lakes and at Seyhan Reservoir. While not as common as other forms of agriculture, dairy and livestock are also produced throughout the region.
Тау-кен өндірісі
Мырыш және қорғасын: Козан Хорзум тігісі негізгі көзі болып табылады. Хром Аладағлар маңында табылады. Барит кендері Мерсин және Адана аймақтарында орналасқан. Темір Фек және Саймбейли маңында кездеседі. Асбест кендері көбінесе Хатай провинциясында орналасқан. Чукуровада әктас қоры өте мол. Аймақта төрт әк өндіру орны бар. Помза (күңгірт тас) ресурстары Түркиядағы ең байы. Еліміздің 14% қоры Чукуровада орналасқан.
Zinc and lead: Kozan Horzum seam is the major source. Chrome is found around Aladağlar. Baryte resources are around Mersin and Adana. Iron is found around Feke and Saimbeyli. Asbestos mines are mostly in Hatay Province. Limestone reserves are very rich in Çukurova. The region is home to four lime manufacturing plants. Pumice resources are the richest in Turkey. 14% of the country's reserves are in Çukurova.
Парктер мен табиғи аумақтар
Ақиятан лагунасы – Африкадан Еуропаға көшіп бара жатқан құстардың тоқтау орны. Жабайы табиғат қоры орман, лагуна, батпақ, құмды және қамысты жерлерден тұрады. Ақиятан көлі – эндемикалық өсімдіктер мен құрып кету қаупі төнген құстардың, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлардың басқа да түрлерінің мекендейтін табиғи керемет. 1990 жылы жүргізілген зерттеуде 250 түрден астам құс тіркелді. Қорғау аймағы Аданадан оңтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта, Тузланың жанында орналасқан. Юмурталық табиғи қорығы Сейхан-Джейхан дельтасының ішінде 16 430 гектар аумақты алып жатыр, оның ішінде көлдер, лагуналар және өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлері бар. Бұл аймақ көптеген көшіп-қоныс жасайтын құстар үшін маңызды орын, олардың саны қыс айларында артады, себебі көлдер басқа солтүстік көлдер мұздаған кезде пана болады. Қаратепе Аслантас ұлттық паркі Осман облысындағы Джейхан өзенінің батыс жағалауында орналасқан. Паркке Каратепе хеттік бекінісі және ашық аспан астындағы мұражай кіреді. Дортйолдан солтүстікке қарай 30 шақырым қашықтықта орналасқан Теккөз Кенгерлидуз табиғи қорығы Жерорта теңізінен өзгеше экожүйесімен танымал. Кенгерлидуз маңындағы басты ағаш түрлері – шырша, емен және бук, ал Теккөз маңында – мүйіз, күл, жағажай, қара қарағай және күміс қайың өседі. Аймақтағы негізгі жануарлар түрлері: жабайы ешкі, қара елік, аю, гиена, жабайы мысық, торғай, қасқыр, шакал және түлкі.
Akyatan Lagoon is a large wildlife refuge which acts as a stopover for migratory birds voyaging from Africa to Europe. The wildlife refuge has a area made up of forests, lagoon, marsh, sandy and reedy lands. Akyatan lake is a natural wonder with endemic plants and endangered bird species living in it together with other species of plants and animals. 250 species of birds are observed during a study in 1990. The conservation area is located 30 km south of Adana, near Tuzla. Yumurtalık Nature Reserve covers an area of 16,430 hectares within the Seyhan Ceyhan delta, with its lakes, lagoons and wide collection of plant and animal species. The area is an important location for many species of migrating birds, the number gets higher during the winters when the lakes become a shelter when other lakes further north freeze. Karatepe Aslantaş National Park located on the west bank of Ceyhan River in Osmaniye Province. The park include the Karatepe Hittite fortress and an open air museum. Tekköz Kengerlidüz Nature Reserve, located 30 km north of Dörtyol, is known for having an ecosystem different from the Mediterranean. The main species of trees around Kengerliduz are beech, oak and fir, and around Tekkoz are hornbeam, ash, beach, black pine and silver birch. The main animal species in the area are wild goat, roe deer, bear, hyena, wild cat, wagtail, wolf, jackal and fox.
Чукурованың танымал мәдениеттегі рөлі
Мәдени тұрғыдан алғанда, Чүкүрованың қарапайым халқының өмірі мен ауыр сынақтары түрік режиссерлерінің, әсіресе Йылмаз Гюнейдің 1970 жылғы "Үміт" шедеврінде көрсетілді. Чүкүрованы аңызға толы бейнеге айналдырған, әлемдік деңгейде танымал жазушы Яшар Кемалды еске алмастан, бұл аймақ туралы сөз қозғау мүмкін емес. Танымал түрік телесериалы "Бір заманда Чүкүрова" Чүкүрова, Аданада өтеді.
Culturally, the life and the hardships faced by the ordinary people of Çukurova was brought to the screen by many Turkish film directors including Yılmaz Güney, especially in his 1970 masterpiece Umut (The hope). It is impossible to make a reference to Çukurova without mentioning the internationally acclaimed author who gave the region legendary dimensions, Yaşar Kemal. The popular Turkish TV series Bir Zamanlar Çukurova is set in Çukurova, Adana.