Кеңес экономисі және саяхатшысы Николай Вознесенский

Кіріспе

Кеңес саясаткері және экономисі (1903–1950)

Николай Алексеевич Вознесенский (Николай Алексеевич Вознесе́нский, 1 желтоқсан 1903 [е.с. 18 қараша 1903] – 1 қазан 1950) – 1941–1945 жылдардағы неміс-совет соғысы кезінде Госпланның (КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті) жұмысын басқарған кеңес саясаткері және экономикалық жоспарлаушы. Андрей Ждановтың қолдауында болған Вознесенский 1940 жылдың мамырында Премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды. Ол соғыс басталғаннан кейін өнеркәсіптің шығысқа эвакуациялануымен байланысты өндірісті қалпына келтіруге тікелей қатысты. Оның 1947 жылғы «Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі КСРО экономикасы» (lang ru) атты еңбегі сол жылдарды баяндайды. Соғыстан кейін Вознесенский 1949–1950 жылдардағы Ленинград ісі кезінде қуғынға ұшырады. Жасырын сотта ол мемлекетке опасыздық жасады деп танылып, өлім жазасына кесілді және дереу атты. 1954 жылы КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны ақтады. Вознесенский Алексей Косыгин және Михаил Родионовтың жақын әріптесі болды.

Ерте өмір

Николай Вознесенский Тула қаласында орман шаруашылығы кеңсесінің қызметкерінің отбасында дүниеге келген. Ол Александр Вознесенскийдің кіші інісі болды. Оның алғашқы жұмысы - құлыпшы шәкірті. Свердлов коммунистік университетін бітіргеннен кейін 1928 жылы Қызыл профессорлар институтының экономика факультетіне оқуға жіберілді, ал кейіннен 1931 жылдан бастап институттың профессоры болды. 1935 жылы экономика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде ол экономиканы соғысқа дайындаумен айналысты. 1942 жылы Мемлекеттік қорғаныс комитетіне мүше болып қосылды және 1942–1949 жылдары тағы да Госплан төрағасы қызметін атқарды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін Вознесенский Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары лауазымына қайта оралды. 1946 жылдың наурыз айында ол соғыстан кейінгі алғашқы бесжылдық жоспарды ұсынды. 1946 жылдың қазан айында, кейіннен Никита Хрущевтің 20-шы партия съезіндегі құпия сөзінің бір бөлігі болған оқиғада, Вознесенский "Шет елдер істері жөніндегі Политбюро комиссиясына" қосылды, оның құзыреті "ішкі құрылыс және ішкі саясатты" қамтуға кеңейтілді. Бұл комитеттің Сталиннің Политбюро мүшелерінің белгілі бір бөлігін, соның ішінде болашақ ізбасары Георгий Маленковті шешім қабылдау процесінен шығару мақсатында құрылғаны болжамдалады, ол сол кезде жағдайы нашарлаған еді. 1947 жылдың 28 ақпанынан 1949 жылдың 7 наурызына дейін Вознесенский Бүкіл Одақтық Коммунистік партиясының Политбюросының толық мүшесі болды. 1947 жылдың желтоқсанында ол өзінің маңызды еңбегін жариялады – "Ұлы Отан соғысы кезінде КСРО-ның соғыс экономикасы", ол оған Сталин сыйлығымен қатар 200 000 рубль көлемінде ақшалай сыйлық әкелді. Онда ол Шығыс Еуропаның кеңестік ықпал аймағына қосылуының нәтижесінде "капитализмнің жалпы дағдарысы күрделенді", АҚШ-та соғыс кезінде қол жеткізілген өнімділік деңгейінен кейін "жаңа, ауыр экономикалық дағдарыс және созылмалы жұмыссыздық" туындайды, ал "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықтың қанымен байыған АҚШ-тың монополиялық капитализмі қазір демократияға қарсы лагердің алдында тұр және империалистік экспансияның бастамашысы болды" деп болжады. Бұл кітап венгр экономисі Эуген Варганың капитализмнің кейбір қатал ерекшеліктерінің жұмсаруын болжаған пікірлерін жоққа шығарды, сондай-ақ Қызыл Армия басып алған Шығыс Еуропа елдері әлемдік капитализм үшін үлкен шығын болмады деген тұжырымын сынады. Варга Вознесенскийдей маңызды тұлға емес еді, бірақ оған өзін қорғауға рұқсат берілді, бұл оның күшті қолдауы бар екенін көрсетеді. Роберт Конквест және Гавриил Раанан сияқты тарихшылар бұл пікірталасты Жданов пен оның Политбюродағы басты қарсыластары Маленков пен Лаврентий Берия арасындағы билік күресінің бір бөлігі деп түсіндірді.

After the war, Voznesensky resumed his position as a Deputy Chairman of the Council of Ministers. In March 1946, he presented the first post war Five Year Plan. In October 1946, in an incident that later formed part of Nikita Khrushchev's seminal Secret Speech to the 20th party congress, Voznesensky was co opted onto the 'Politburo Commission for Foreign Affairs' whose remit was being expanded to include 'internal construction and domestic policy' The implication is that Stalin created this committee as a way of excluding certain members of the Politburo from the decision making process, including his eventual successor, Georgy Malenkov, who was temporarily out of favour. From February 28, 1947, to March 7, 1949, Voznesensky was a full member of the Politburo of the All Union Communist Party. In December 1947, he published his major work, The Wartime Economy of the USSR during the Great Patriotic War, which won him a Stalin Prize, and 200,000 ruble prize. In it, he forecast that as a result of the absorbing of Eastern Europe into the Soviet sphere of influence "the general crisis of capitalism has become more acute", that the high level of productivity achieved in the USA during the war would be followed by "a new devastating economic crisis and chronic unemployment" and that "having waxed fat on the people's blood during the Second World War, monopoly capitalism of the USA stands now at the head the anti democratic camp and has become the instigator of imperialist expansion everywhere." The book was a refutation of the views of the Hungarian economist, Eugen Varga, who forecast a softening of some of the harsher features of capitalism, and argued that the East European countries occupied by the Red Army did not amount to a huge loss to world capitalism. Varga was not an important figure like Voznesensky, but was allowed to defend himself, implying that he had powerful protection. Historians such as Robert Conquest and Gavriel Ra'anan have interpreted the debate as part of a power struggle between Zhdanov and his main rivals in the Politburo, Malenkov and Lavrentiy Beria.

Ленинград ісі

1948 жылы тамызда қайтыс болған Андрей Ждановтың қорғауынан айырылған Вознесенский Лаврентий Берия мен Георгий Маленковпен билік күресінде жеңіліске ұшырады. 1949 жылы 7 наурызда ол КСРО Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары лауазымынан және Политбюродан алынған. Орталық Комитет қабылдаған қаулыда Вознесенский "КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетіндегі құпия құжаттардың жоғалуына" қасақана жауапты деп айыпталды. 1949 жылы 27 қазанда тұтқындалып, 1950 жылы 30 қыркүйекке қараған түні өлім жазасына кесілді. Үкім жарияланғаннан кейін көп ұзамай оққа ұсырылған деп саналады. Вознесенский 1954 жылы 30 сәуірде Кеңес Одағының Жоғарғы Сотының Әскери алқасымен өлімнен кейін ақталып, Кеңес Одағының Коммунистік партиясына мүшелігі қайта орнатылды.