Ширван хандығының тарихы

Кіріспе

Күрд әмірлігі

Ширван хандығы – 1761 жылдан 1820 жылға дейін Ширван аймағын басқарған, Иранның басыңқылығында болған Кавказ хандығы.

Өмірбаян

Иранның Сәфәүи әулеті тұсында Ширван жібек өндірісінде жетекші орын алды, ал оның бас қаласы Шамахи сауда үшін маңызды орталыққа айналды. 1724 жылы Константинополь шарты бойынша Ширванның көп бөлігі Осман империясына қосылды. 1734 жылы ирандық әскери қолбасшы Надир Ширванды қайтарып алып, Мұхаммед Мехди ханны оның бегларбегі (генерал-губернаторы) етіп тағайындады. Келесі жылы Мұхаммед Мехди хан провинцияның бүлікші биліктерінң қолынан қаза тапты. Оларды Дарбанд әкімі Морад Әли Сұлтан Остажлу науқастады. Ширванның көрнекті билігі болған және Надирдің ишикағаси баши (бас кеңесшісі) Мохаммад Қасем Бег, Надирден Ширванды кешіруді сұрап өтінді. 1735 жылы Надир Шамахи тұрғындарын Кур өзенінен солтүстікке қарай 18 миль қашықтықтағы Жаңа Шамахиға (Ақсу) көшірді. Одан кейін Сардар хан Қарақұлды Ширванның жаңа әкімі етіп тағайындады, жақын арада Хайдар хан Афшарды Ширван мен Дарбандтың билеушісі етіп бекітті. 1743 жылы Сәфәүи талапкері Сәм Мирза жергілікті көтеріліс ұйымдастырып, Хайдар ханны құлатты. 1761 жылы Занд әулетінің билеушісі Кәрім хан Занд, Ескі Шамахи тұрғындарының Сардар хан Қарақұлды құлатып, Ширван әкімі ретінде өздерінің кандидаттарын, Хажжи Мұхаммед Әли ханны тағайындау туралы өтінішін мақұлдады.

Тарих

Хаджжи Мұхаммед Әли хан Ширванды 1763 жылға дейін басқарды, содан кейін Кубаның Фатх Әли ханы онда ықпалға ие болып, бір туысқанның мүшелері Ағаси Бег пен Аскар Бег сияқты өз әкімдерін тағайындады. Аскар Бег, Ханчобан тайпасының қолдаушыларымен бірге Ескі Шамаққа оралды және көп ұзамай Жаңа Шамаққа билік орнатуға жеткілікті күшті болды. Ағаси Бег пен оның туысы Мұхаммед Саид Кәрім хан Зандтан хан титулын сәтті алды. Отбасы Ширванды 1767 жылға дейін, Куба мен Шаккидің біріккен әскері Ескі Шамахиді басып алғанға дейін басқарды. Кубаның Фатх Әли ханы Мұхаммед Саидты түрмеге қамады, ал Шаккидің Хосейн ханы Ағаси ханның көзін жойды. Содан кейін Ширван Куба мен Шаккиге бөлінді. Дегенмен, Ағаси хан 1774 жылы Ширванды қайтадан бақылауына алды. Кейіннен оның орнын ұлы Мұстафа хан бағындырды. Гянджадағы қырғыннан кейін Мұстафа хан Тегеранның орталық үкіметінен Цициановтың ілгерілеуін тоқтату үшін көмек сұрады. Үкімет генерал Пир Қоли хан Каджардың басшылығымен әскер жіберіп жауап берді. Бірақ генерал Мұған жазығына жеткенде, Мұстафа хан орыстармен келіссөздер жүргізіп жатқанын білді. Мұстафа хан орыстардың Ширван хандығын орта ғасырлық Ширваншахтардың шекарасына дейін "кеңейтуін" мойындауын үміттенеді. Мұстафа хан Цициановтың ұсынысына наразы болса да, ол оның талаптарына келіспесе, Мұстафаның орнын оның кіші інісімен ауыстыратынын (ол осыған қуанған) деп қорқытты. Содан кейін орыстар хандыққа басып кірді және 1806 жылдың 6 қаңтарында Мұстафа хан бағынуға мәжбүр болды. Мұстафа ханға хандықты басқаруға рұқсат берілді және ол орыстарға жыл сайын алтын рубльмен салық төлеуі керек болды. Бұдан бөлек, ол жақында басып алынған және Ресейдің Кавказ вице-корольдігінің "негізіне" айналған Тифлис (Тбилиси) қаласына кепілдерді жіберуі керек болды. Сонымен қатар, ол орыс гарнизондарын азық-түлікпен және жатақпен қамтамасыз етуі керек еді. 1806 жылы Бакуде Цициановты өлтіргеннен кейін Мұстафа хан орыстарға адалдығын жоққа шығарып, өзін қайтадан шахқа бағындырды. 1816 жылы Алексей Ермолов Кавказдағы жаңа ресейлік бас қолбасшы болып тағайындалғанда жағдай өзгерді. Ермолов – қатал ресейлік империалист болғандықтан, бүкіл Кавказды Ресейдің ықпалына енгізуді көздеді. Ол Арас өзенін Иран мен Ресей арасындағы шекара ретінде белгілеуді қалады, сондықтан Иранның билігінде қалған соңғы хандықтарды – Ереван және Нахчиван хандықтарын жаулап алуға ниеттенді. 1819 жылы Шаки ханы Исмаил мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін Ермолов оны Ресейге қосып алды. Өзінің болашағын сезінген Мұстафа хан 1820 жылы ұлымен бірге Иранға қашып кетті. Ермолов Ширван хандығын бірден Ресейге қосып алды. Бірнеше жылдан кейін, 1813 жылғы Гулистан шартын бұза отырып, орыстар Иранның Ереван хандығына басып кірді. Бұл екі ел арасындағы соңғы қақтығысқа, 1826-1828 жылдардағы орыс-иран соғысына әкелді. Мұрагер ханзада Аббас Мирза 1826 жылдың жазында Гулистан шарты бойынша жоғалған ирандық аумақтарды қайтару үшін толыққанды шабуылға шықты. Соғыс ирандықтар үшін жақсы басталды; олар Гянджа, Ширван және Шакині қайта басып алды, сондай-ақ Тифлис шабуылдады. Мұстафа хан Ширванға қайта орналастырылды. Бірақ бірнеше айдан кейін жағдай мүлдем өзгерді, ирандық әскер әскери жағынан басым орыстардан шешуші жеңіліске ұшырады. 1826 жылдың қыркүйегінде Аббас Мирза Гянджада Иван Паскевичтен жеңілді, сондықтан әскер Арас өзенінен шегінуге мәжбүр болды. Мұстафа хан кішкентай сүйемелдемемен бірге тағы да Иранға қашып кетті.

Hajji Mohammad Ali Khan governed Shirvan until 1763, when Fath Ali Khan of Quba gained influence there, and appointed his own governors, such as Aghasi Beg and Askar Beg, both members of the same family. Askar Beg, along with supporters from the Khanchoban tribe, returned to Old Shamakhi, and soon became powerful enough to establish control over New Shamakhi. Aghasi Beg and another family member Mohammad Sa'id successfully acquired the title of khan from Karim Khan Zand. The family were in control of Shirvan until 1767, when a combined army from Quba and Shakki captured Old Shamakhi. Fath Ali Khan of Quba had Mohammad Sa'id imprisoned, while Hosein Khan of Shakki had Aghasi Khan blinded. Shirvan was subsequently divided between Quba and Shakki. Nevertheless, Aghasi Khan later managed to restore his control over Shirvan, in 1774. He was later succeeded by his son Mostafa Khan. After the massacre in Ganja, Mostafa Khan asked the central government in Tehran for assistance, in order to prevent Tsitsianov's advance. The government responded by sending an army under general Pir Qoli Khan Qajar. However, when the general had reached the Mughan plain, he found out that Mostafa Khan had entered negotiations with the Russians. Mostafa Khan hoped that the Russians would recognize a Shirvan Khanate "enlarged" to the boundaries of the Shirvanshah's of the Medieval era. Though Mostafa Khan was uncomfortable with Tsitsianov's proposal, the latter threatened that if he wouldn't agree with his terms, he would replace Mostafa with his younger brother (who was reportedly enthusiastic about it). Anyhow, the Russians invaded the khanate, and on 6 January 1806, Mostafa Khan was forced to submit. Mostafa Khan was allowed to administer the khanate and had to give an annual tribute in gold rubles to the Russians. Furthermore, he had to send hostages to Tiflis (Tbilisi), which had recently been annexed and transformed into the "base" of the Russian Caucasus Viceroyalty. Lastly, he also had to provide food and accommodation for the Russian garrisons. After Tsitsianov was killed in Baku in 1806, Mostafa Khan repudiated his allegiance to the Russians, and re submitted himself to the shah. Things changed when Aleksey Yermolov took office as the new Russian commander in chief in the Caucasus, in 1816. A staunch Russian imperialist, Yermolov was committed to bringing the entire Caucasus under the Russian sway. He wanted to establish the Aras river as the border between Iran and Russia at all costs, and was therefore determined to conquer the last remaining khanates under Iranian rule; the Erivan Khanate and the Nakchivan Khanate. When Ismail, the khan of Shaki, died in 1819 without any heir, Yermolov annexed the entity. Realizing what was going to happen to himself, Mostafa Khan fled to mainland Iran in 1820 with his son; Yermolov did not waste any time to annex the Shirvan Khanate. Several years later, in violation of the Gulistan treaty (1813), the Russians invaded Iran's Erivan Khanate. This sparked the final bout of hostilities between the two; the Russo Iranian War of 1826 1828. Crown prince Abbas Mirza led a full scale attack in the summer of 1826 order to recover the Iranian territories that had been lost by the Gulistan treaty. The war started off well for the Iranians; they quickly recaptured Ganja, Shirvan and Shaki amongst others, and performed attacks on Tiflis. The government then reinstated Mostafa in Shirvan. However, just a few months later, the tide had completely turned with the Iranian army suffering decisive defeats against the militarily superior Russians. In September 1826, Abbas Mirza was defeated at Ganja by Ivan Paskevich, and thus the army had to retreat over the Aras. Mostafa Khan, accompanied by a small retinue, fled once again to mainland Iran.